Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 32:20

Διότι πρέπει ο Κύριος να βασιλεύει, μέχρις ότου θέσει τους εχθρούς κάτω από τα πόδια Του. Και αυτούς τους κέδρους θα συντρίψει, όπως τον μόσχο τον Λίβανο. Τι είναι λοιπόν ο μόσχος Λίβανος; Λένε ότι, με πολλή επιτήδευση, εκείνοι που λάτρευαν τα είδωλα, κατασκευάζοντας απεικονίσματα μόσχων από το ξύλο του Λιβάνου, τα έθεταν με αυτόν τον τρόπο πάνω στη φωτιά. Έτσι λοιπόν, λέει, οι αντικείμενες δυνάμεις θα εξαφανιστούν επαξίως, οδηγούμενες σε πλήρη αφανισμό. Ή εννοεί τον μόσχο από τον Λίβανο που λιώνει από τη φωτιά, σύμφωνα με το γραμμένο: «Όπως λιώνει το κερί μπροστά από τη φωτιά, έτσι θα απολεστούν οι αμαρτωλοί». Και με αυτόν τον τρόπο είναι δυνατόν να κατανοήσουμε τη συντριβή των κέδρων και αυτού του ίδιου του Λιβάνου, ο οποίος είναι ο αρχηγός της έπαρσης των κέδρων. Συνετρίβη κάποτε ο μόσχος κατά την Έξοδο, ο οποίος κατασκευάστηκε μέσω του Ααρών, όταν ο λαός αποστάτησε από τον Θεό και, εκτρεπόμενος στην ειδωλολατρία, τον έπλασε· αυτόν, αφού τον πήρε ο Μωυσής, τον κατέτριψε σε λεπτή σκόνη και τον έριξε στο νερό. Έτσι λοιπόν ο Κύριος θα συντρίψει ολόκληρο τον Λίβανο, δηλαδή την πρώτη αρχή της κακίας, όπως συνετρίβη εκείνος ο μόσχος από τον Μωυσή. Και θα τους συντρίψει όπως τον μόσχο τον Λίβανο.

Ο Κύριος δεν συντρίβει όλους τους κέδρους, αλλά εκείνους του Λιβάνου. Επειδή ο Λίβανος είναι τόπος ειδωλολατρίας, όσες ψυχές υψώνονται με αλαζονεία εναντίον της γνώσεως του Θεού, αυτές λαμβάνουν την ονομασία του Λιβάνου και καθίστανται άξιες συντριβής. Διότι υπάρχουν κάποιοι κέδροι του Θεού, τους οποίους καλύπτουν οι κληματίδες της αμπέλου που μεταφέρθηκε από την Αίγυπτο, όπως μάθαμε στους Ψαλμούς: «Η σκιά της κάλυψε τα όρη και οι κληματίδες της τους κέδρους του Θεού». Επειδή, λοιπόν, μαζί με τις άλλες έννοιες περί του Χριστού, ο Κύριός μας ονομάζεται και άμπελος –καθώς λέει: «Εγώ είμαι η άμπελος, εσείς τα κλήματα»–, κέδροι του Θεού είναι εκείνοι που μέχρι πρότινος ήταν άκαρποι και κατάλληλοι για καύση, οι οποίοι όμως, αφού εισήλθαν υπό τη σκέπη του Χριστού και τρόπον τινά Τον ενδύθηκαν, μέσα από τη δική Του χάρη συγκαλύπτουν την ακαρπία της ζωής τους. Έτσι, τους μεν κέδρους του Θεού τους προστατεύουν οι εύκαρπες κληματίδες που τους έχουν περιπλακεί· τους δε κέδρους του Λιβάνου τους συντρίβει ο Κύριος. «Και θα τους θρυμματίσει, τον Λίβανο όπως τον μόσχο». Θυμήσου τον μόσχο στο βιβλίο της Εξόδου, τον οποίο έπλασαν κατά την ειδωλολατρία τους, τον οποίο κονιορτοποίησε ο Μωυσής και έδωσε στον λαό να τον πιει. Παρόμοια, λοιπόν, με εκείνον τον μόσχο, θα εξαφανίσει ολόκληρο τον Λίβανο και την επικρατούσα σε αυτόν συνήθεια της ειδωλολατρίας. «Και ο αγαπημένος σαν Υιός μονοκερώτων».

Όταν δε έφτασε στη σύναξη, συνέτριψε το μοσχάρι. Έπειτα, αφού το έριξε στο νερό, πότισε με αυτό, λέει, τους υιούς του Ισραήλ· σχεδόν υποδηλώνοντας με αυτό ότι η ασέβεια θα αγγίξει ακόμη και τα ίδια τους τα συκώτια και τα σπλάχνα που βρίσκονται μέσα τους· νομίζω δε ότι και εκείνο ίσως τους φανέρωνε, ότι δηλαδή έχουν την καρδιά τους γεμάτη από τη βέβηλη και βδελυρή ειδωλολατρία. Και αφού προσκάλεσε τους εκλεκτούς, τους διέταξε να θανατώσουν αυτούς που ήταν οι πιο υπαίτιοι από τους άλλους, χωρίς να λυπηθούν ούτε αδελφό, ούτε γείτονα, ούτε γνωστούς. Και έτσι έπεσαν νεκροί είκοσι τρεις χιλιάδες. Επειδή δε ζήτησε ανάλογη τιμωρία από αυτούς που ασέβησαν τόσο ξεδιάντροπα, επιστρέφει προς τον Θεό και κάνει δεήσεις υπέρ των υπολοίπων. Τότε λοιπόν μόλις συγκατατίθεται σε αυτόν ο Θεός, λέγοντας ότι ο ίδιος δεν θα είναι μαζί τους, αλλά μάλλον θα στείλει μαζί τους έναν άγγελο ως επιστάτη και οδηγό στον δρόμο. Και επιπλέον αυτού, ο λαός θρηνεί· ο δε Θεός πρόσταξε να βγάλουν τις στολές και όλα τα κοσμήματα, και να πορεύονται έτσι με κατήφεια. Και αφού αυτό ολοκληρώθηκε, ο Μωυσής, λέει, πήρε τη σκηνή του και την έστησε έξω από το στρατόπεδο. Και αυτή είναι με συντομία η διήγηση της ιστορίας. Θα βρούμε δε ότι οι Ισραηλίτες τόλμησαν τα ίδια, όταν ο Μονογενής έγινε άνθρωπος σαν κι εμάς.

Διότι το σκεύος έχει την εξουσία, από τη δική του προαίρεση, να γίνει από ξύλινο χρυσό, ή από πήλινο ασημένιο. Επειδή, λέγει, εάν κάποιος καθαρίσει τον εαυτό του, θα γίνει σκεύος τιμής για τον δεσπότη, ετοιμασμένο για κάθε αγαθό έργο. Ίσως, λοιπόν, μέσω όσων ειπώθηκαν, να οδηγούμαστε κατά κάποιον τρόπο στην προκείμενη θεωρία του λόγου. Το όρος του Λιβάνου σε πολλά σημεία της Αγίας Γραφής μνημονεύεται ως ένδειξη της αντικείμενης δυνάμεως, όπως όταν λέγει μέσω του προφήτη ότι ο Κύριος θα συντρίψει τις κέδρους του Λιβάνου και θα τις κονιορτοποιήσει, καθώς και τον ίδιο τον Λίβανο σαν τον μόσχο, δηλαδή εκείνον τον μόσχο που στην έρημο κατατρίφτηκε από τον Μωυσή και έγινε πόσιμος για τους Ισραηλίτες λόγω της λεπτότητάς του. Διότι δηλώνεται εδώ μέσω της προφητείας ότι όχι μόνο τα κακά που βλαστάνουν από την αντικείμενη δύναμη, αλλά και το ίδιο το όρος, η πρώτη ρίζα του κακού, ο Λίβανος, που τρέφει την ύλη τέτοιων κέδρων, θα περιπέσει στην ανυπαρξία. Επομένως, εμείς ήμασταν κάποτε τα ξύλα του Λιβάνου, καθόσον ήμασταν ριζωμένοι σε αυτόν εξαιτίας του πονηρού βίου και της απάτης των ειδώλων. Αλλά επειδή αποκοπήκαμε από εκεί με τη λογική αξίνα και βρεθήκαμε στα χέρια του Τεχνίτη, μας έκανε δικό του φορείο, μεταστοιχειώνοντας τη φύση του ξύλου μέσω της παλιγγενεσίας σε ασήμι και χρυσάφι, σε εύανθη πορφύρα και στη λάμψη των πολύτιμων λίθων.

Μπορεί όμως να υποδηλώνει και τούτο: Να οργίζεστε με το πάθος που σας ενοχλεί, και περισσότερο από όλα με την ηδονή, και δεν θα αμαρτήσετε. Διότι, εάν σας βρει εξασθενημένους και χαλαρωμένους, εύκολα θα σας καταβάλει. εάν όμως σας βρει σε εγρήγορση και οργισμένους εναντίον της, αμέσως θα απομακρυνθεί. Επειδή δε ο θείος λόγος δεν απαγόρευσε απλώς το να οργίζεται κανείς, αλλά το να οργίζεται αναίτια. διότι κάποιες φορές είναι και ωφέλιμο να οργιστεί κανείς, όταν αυτό γίνεται είτε υπέρ της δόξας του Θεού, είτε υπέρ των αδικουμένων, είτε για τη διόρθωση του πλησίον. Έτσι άλλωστε και ο πραότατος Μωυσής οργίστηκε με εκείνους που κατασκεύασαν τον μόσχο, και διέταξε να θανατωθούν όλοι οι νέοι. και ο Φινεές με αυτούς που πόρνευσαν, και τους σκότωσε με το δόρυ. και ο Ηλίας με τους Ιουδαίους, και τους καθυπέταξε με την πείνα.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΙΣΤ΄ Τι είναι ο χωνευτός μόσχος, και γιατί κάνει λόγο για μόσχο στον ενικό αριθμό, ενώ η φράση «αυτοί είναι οι θεοί σου, Ισραήλ» βρίσκεται στον πληθυντικό; Επίσης, τι σημαίνει το ότι θρυμματίστηκε και διασκορπίστηκε στο νερό, και τι είναι τα ενώτια και τα υπόλοιπα κοσμήματα;

Ενώτια είναι οι περί θεολογίας λόγοι, οι οποίοι ενυπάρχουν φυσικά στον νου και προέρχονται από την ευσεβή κατανόηση των όντων· κοσμήματα του τραχήλου είναι τα ορθά δόγματα για τα όντα σύμφωνα με τη φυσική θεωρία· και ψέλια είναι η πρακτική ενέργεια των αρετών. Ή πάλι, ενώτια είναι ο έμφυτος λόγος —διότι το αυτί αποτελεί σύμβολο του λόγου— και κόσμημα του τραχήλου είναι το θυμικό —διότι ο τράχηλος αποτελεί τύπο αλαζονείας και τυραννίας—, ενώ ψέλια των χεριών είναι η επιθυμία, η οποία φανερώνεται μέσω της πράξης που αποβλέπει στην ηδονή. Όταν ο νους ρίξει όλα αυτά, σύμφωνα με την έννοια που αποδόθηκε στο καθένα, στη φωτιά των παθών, δημιουργεί την άλογη και ανόητη έξη της άγνοιας, τη μητέρα όλων των κακών. Την καταλεπτύνει όμως, όταν ο νους, αφού εξετάσει με τη διάνοια το πάχος του πάθους που γίνεται αντιληπτό επιφανειακά από τις αισθήσεις, διαχωρίσει το καθένα από τα στοιχεία που συνθέτουν το πάθος και το αναγάγει στη δική του αρχή. Και έτσι τα διασκορπίζει μέσα στο νερό, εννοώ δηλαδή στη γνώση της αλήθειας, άγοντας εκεί όσα έχουν πλέον διασαφηνιστεί και απαλλαγεί από την κακή μεταξύ τους συμπλοκή και σύνθεση.

Αυτό που λέω είναι το εξής: κάθε πάθος συνίσταται οπωσδήποτε από τη συμπλοκή κάποιου αισθητού αντικειμένου, της αίσθησης και μιας φυσικής δύναμης —εννοώ, για παράδειγμα, του θυμού ή της επιθυμίας ή του λογικού, όταν αυτά εκτρέπονται από το κατά φύσιν. Εάν, λοιπόν, ο νους, αφού θεωρήσει την κατά σύνθεση αμοιβαία απόληξη του αισθητού, της αίσθησης και της φυσικής δύναμης που σχετίζεται με αυτήν, κατορθώσει, διακρίνοντας το καθένα από αυτά, να τα επαναφέρει στον οικείο τους φυσικό λόγο και να θεωρήσει το αισθητό καθ' εαυτό χωρίς τη σχέση της αίσθησης προς αυτό, και την αίσθηση χωρίς την οικειότητα του αισθητού προς αυτήν, και την επιθυμία, για παράδειγμα, ή κάποια άλλη από τις φυσικές δυνάμεις χωρίς την εμπαθή διάθεση επί της αίσθησης και του αισθητού, με τον τρόπο που η ποιοτική κίνηση του πάθους παρασκευάζει να γίνεται η ενατένιση, τότε κονιορτοποίησε, λειαίνοντας, τη σύσταση του μόσχου (δηλαδή του οποιουδήποτε πάθους συμβαίνει) και την έσπειρε κάτω από το ύδωρ της γνώσεως, εξαφανίζοντας ολοκληρωτικά ακόμη και αυτή την ψιλή φαντασία των παθών μέσω της αποκαταστάσεως των πραγμάτων που το αποτελούν στον κατά φύσιν εαυτό τους. Είθε δε και εμείς, κονιορτοποιώντας τον χωνευτό μόσχο, να τον εξαφανίσουμε από την ψυχή, ώστε εκείνη να διατηρεί μόνη και ακίβδηλη τη θεία εικόνα, χωρίς να μολύνεται απολύτως από κανένα εξωτερικό πράγμα.

Το δε αναφερόμενο στη συνέχεια, «και πότισε με αυτό ο Μωυσής τους υιούς του Ισραήλ», υποδηλώνει τον τρόπο της καθαιρετικής των παθών διδασκαλίας, η οποία μεταδίδεται στους μαθητευομένους από τους διδάσκοντες.