Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 32:4

Και αν ο Ιουδαίος πει: «Πώς, ενώ ο Θεός πρόσταξε να μη προσκυνούμε ξύλα ή πέτρα και έργα ανθρώπινων χεριών, εσείς οι Χριστιανοί τα προσκυνείτε και τα σέβεστε, κατασκευάζοντας από αυτά σταυρούς και εικόνες;», πες του: «Πες μου κι εσύ, Ιουδαίε, γιατί κι εσύ προσκυνείς το βιβλίο του νόμου, αφού είναι φτιαγμένο από δέρματα και έχει κατεργαστεί μέσα σε ακαθαρσία; Και γιατί ο Ιακώβ ο πατριάρχης προσκύνησε επάνω στο άκρο της ράβδου του Ιωσήφ; Και αν έχει να πει ότι “όταν προσκυνώ το βιβλίο του νόμου, δεν προσκυνώ τη φύση των δερμάτων, αλλά τη δύναμη των λόγων· και ο Ιακώβ, προσκυνώντας τη ράβδο, δεν προσκύνησε το ξύλο, αλλά τον Ιωσήφ που την κρατούσε”, πες του ότι “έτσι και εμείς οι Χριστιανοί, όταν προσκυνούμε τον σταυρό του Χριστού, δεν προσκυνούμε τη φύση του ξύλου — μη γένοιτο! — αλλά τον Χριστό που σταυρώθηκε επάνω του. Και όπως εσείς, αν βρίσκατε τώρα τις δύο πλάκες και τα δύο χρυσά Χερουβίμ, που έφτιαξε ο Μωυσής, και την κιβωτό, θα τα προσκυνούσατε, τιμώντας Εκείνον που πρόσταξε να γίνουν αυτά, με τον ίδιο τρόπο και εμείς, όταν προσκυνούμε τις εικόνες, δεν προσκυνούμε το ξύλο — μη γένοιτο! — αλλά τιμούμε τον Χριστό και τους αγίους Του. Και δεν προσκυνούμε ούτε το ξύλο ούτε τη ζωγραφική παράσταση· επειδή πολλές φορές, όταν οι εικόνες παλιώνουν, τις σβήνουμε και τις ανακαινίζουμε, ή και, όταν σαπίσουν, τις καίμε και φτιάχνουμε άλλες καινούργιες, μόνο για καλή υπόμνηση. Εσείς όμως πείτε μου εκείνο: γιατί προσκυνήσατε την εικόνα που είχε στηθεί στη Βαβυλώνα από τον Ναβουχοδονόσορ, ενώ είχατε εκεί τον Δανιήλ και άλλους προφήτες να σας διδάσκουν; Κι εγώ μεν, ο Χριστιανός, όταν προσκυνώ εικόνα του Χριστού, λέγω: “Δόξα στον Θεό των αγίων”, δεν λέγω: “Δόξα στο ξύλο ή στη ζωγραφική”. Εσύ όμως, όταν προσκύνησες την εικόνα, είπες: “Δόξα στον Ναβουχοδονόσορ”. Εγώ προσκυνώ τον σταυρό και δεν λέγω: “Δόξα στο ξύλο” — μη γένοιτο! Εσύ όμως προσκυνείς το μοσχάρι και λες: “Αυτοί είναι οι θεοί σου, Ισραήλ, που σε έβγαλαν από τη γη της Αιγύπτου”. Εμείς όμως οι Χριστιανοί, παρ’ όλο που αιχμαλωτιζόμαστε για πολλά χρόνια και καταπονούμαστε, δεν αρνούμαστε τον Θεό.»

Γι' αυτόν τον λόγο επικαλέστηκαν τον Θεό του Ιακώβ, τον αληθινό Θεό, τον υπάρχοντα, τον ζωντανό, τον επουράνιο, για να μην πουν πάλι οι Ισραηλίτες χορεύοντας όπως στην έρημο: «Αυτοί είναι οι θεοί σου, Ισραήλ, οι οποίοι σε ανέβασαν από τη γη της Αιγύπτου». Ή επειδή έλεγε προς τον αλλόφυλο ο Δαβίδ: «Εσύ έρχεσαι προς εμένα με ρομφαία και με δόρυ και με ασπίδα· εγώ όμως έρχομαι προς εσένα στο όνομα του Κυρίου της παρατάξεως του Ισραήλ», σε συμφωνία με τον Δαβίδ οι προφήτες προσεύχονται: «Είθε να σε υπερασπιστεί το όνομα του Θεού του Ιακώβ. Είθε να θυμηθεί κάθε θυσία σου», όχι αυτήν που γίνεται δι' αιμάτων· διότι για αυτές ο ίδιος ο Δαβίδ έλεγε στον Θεό: «Θυσία και προσφορά δεν θέλησας».

Διότι θα ήταν το ίδιο σαν να τολμούσαν να πουν, βλέποντας την τάξη του κόσμου και την πρόνοια για αυτόν, ότι και η κτίση δημιουργήθηκε από τον Βεελζεβούλ· και ότι ο ήλιος ανατέλλει υπακούοντας στον διάβολο, και εξαιτίας του περιστρέφονται τα άστρα στον ουρανό. Διότι, όπως ακριβώς αυτά είναι έργα του Θεού, έτσι και εκείνα ήταν έργα του Πατρός· και αν εκείνα είναι του Βεελζεβούλ, κατ' ανάγκην και αυτά είναι του Βεελζεβούλ. Και πού πήγε λοιπόν γι' αυτούς το: «Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην;» Αλλά δεν υπάρχει τίποτε το παράδοξο σε αυτήν τους τη μανία· επειδή και οι πρόγονοί τους που είχαν τα ίδια φρονήματα, έχοντας βγει πριν από λίγο καιρό από την Αίγυπτο στην έρημο, αφού έπλασαν ένα μοσχάρι και του απέδωσαν τις ευεργεσίες που τους είχαν γίνει από τον Θεό, έλεγαν: «Αυτοί είναι οι θεοί σου, Ισραήλ, που σε έβγαλαν από τη γη της Αιγύπτου». Εξαιτίας αυτής ακριβώς της βλασφημίας, λοιπόν, και τότε, από εκείνους που τόλμησαν τέτοια πράγματα, αρχικά θανατώθηκαν όχι λίγοι, αλλά πολλοί· ο δε Θεός δήλωσε λέγοντας: «Την ημέρα που θα τους επισκεφθώ, θα επιφέρω επάνω τους την αμαρτία τους».

Διότι το όνομα Βεθήλ ερμηνεύεται ως οίκος Θεού. Έπειτα, στο βιβλίο της Εξόδου, ο Ααρών, αφού εξαναγκάστηκε από τη στάση του λαού να κατασκευάσει είδωλο, επέλεξε τα ενώτια ως το κατάλληλο υλικό για την κατασκευή των απαγορευμένων. Διότι αφαίρεσε, λέγει, όλος ο λαός τα χρυσά ενώτια που υπήρχαν στα αυτιά τους και τα έφεραν στον Ααρών, και εκείνος τα έπλασε δημιουργώντας έναν χωνευτό μόσχο.

Διότι ερημώθηκαν οι πόλεις τους και εγκαταλείφθηκαν από αυτούς που κατοικούσαν σε αυτές, με τον ίδιο τρόπο που οι Ευαίοι και οι Αμορραίοι κάποτε έπεφταν και καταστρέφονταν από τα ξίφη τους. Και καθιστά αμέσως ολοφάνερη την αιτία που ολίσθησαν σε αυτή την αδυναμία και υπέμειναν μια τόσο σκληρή και δυσβάσταχτη συμφορά: Διότι εγκατέλειψες τον Θεό τον Σωτήρα σου, λέει, και δεν θυμήθηκες τον Κύριο τον Θεό σου. Διότι, ενώ έπρεπε να ευχαριστούν για τις ευεργεσίες που έλαβαν, αφενός επειδή λυτρώθηκαν από τη δουλεία στην Αίγυπτο, αφετέρου επειδή επικρατούσαν των εχθρών και λεηλατούσαν τις πόλεις εκείνων που αντιστέκονταν, και επίσης επειδή εισήχθησαν στην ίδια τη γη της επαγγελίας, ανταπέδιδαν πονηρές αμοιβές στον Δεσπότη, προσκρούοντας σε αυτόν χωρίς φόβο και λυπώντας τον όχι με έναν μόνο τρόπο. Αλλά, ενώ φρόντισαν ελάχιστα για τον νόμο που ορίστηκε μέσω του πάνσοφου Μωυσή, απολάκτισαν εντελώς την ευσέβεια προς τον Θεό, απέδωσαν το σέβας σε άψυχα υλικά και είπαν στις χρυσές δαμάλεις: «Αυτοί είναι οι θεοί σου, Ισραήλ, που σε έβγαλαν από τη γη της Αιγύπτου.»

«Και θα συντρίψω τους μοχλούς της Δαμασκού, και θα εξολοθρεύσω τους κατοίκους από την πεδιάδα Ών, και θα κατακόψω μια φυλή από τους άνδρες της Χαρράν, και θα αιχμαλωτιστεί ο λαός της Συρίας που προσκλήθηκε, λέει ο Κύριος». Ο θεσπέσιος Μωυσής θαυμάζει τον Θεό ως αγαθό και ανεξίκακο, και πολύ δικαιολογημένα. Διότι, επειδή ο Ισραήλ κατασκεύασε τον μόσχο στην έρημο και είπε φλύαρα: «Αυτοί είναι οι θεοί σου, Ισραήλ, οι οποίοι σε έβγαλαν από τη γη της Αιγύπτου», εξόργισε βεβαίως αναπόφευκτα τον Θεό· και επειδή ο Θεός απειλούσε να τους εξολοθρεύσει μια για πάντα, τότε έπεφτε παρακαλώντας και ικέτευε ο Μωυσής, και αφού έπεισε τον Δημιουργό να αποσύρει την τιμωρία για αυτούς που είχαν αμαρτήσει, ανέπεμπε ευχαριστήριους ύμνους λέγοντας: «Κύριος ο Θεός είναι οικτίρμων και ελεήμων, μακρόθυμος και πολυέλεος και αληθινός, που διατηρεί δικαιοσύνη και έλεος σε χιλιάδες, που αφαιρεί ανομίες και αδικίες και αμαρτίες, και δεν θα αφήσει ατιμώρητο τον ένοχο, επιφέροντας τις αμαρτίες των πατέρων στα τέκνα και στα τέκνα των τέκνων, έως την τρίτη και την τέταρτη γενεά». Αυτό δεν το κατανόησαν ορθά τα πλήθη των Ιουδαίων. Διότι νόμιζαν ότι ο Θεός είναι τόσο σκληρός και αμείλικτος και διατηρεί τόσο μακροχρόνια την οργή Του, ώστε να επιφέρει στα τέκνα των τέκνων τα εγκλήματα των πατέρων.

Εσείς, όμως, εμπαίζοντας τον δικό μου νόμο, προσκυνήσατε, λέει, τα έργα των δικών σας χεριών, και βλέποντας μια χρυσή δαμάλα και άψυχη ύλη, παραμείνατε προσκολλημένοι, ενώ εκείνος που επινόησε την πλάνη έλεγε: «Αυτοί είναι οι θεοί σου, Ισραήλ, οι οποίοι σε έβγαλαν από τη γη της Αιγύπτου». Πάρα πολύ μεγάλη ασέβεια διαπράξατε στα Γάλγαλα· η πόλη δε αυτή βρισκόταν πέρα από τα ρεύματα του Ιορδάνη, έχοντας αποκλίνει φοβερά προς την αποστασία. Γι' αυτό εξάλλου είπε γι' αυτήν ο Θεός των όλων: «Όλες οι κακίες τους συγκεντρώθηκαν στα Γάλγαλα, διότι εκεί τους μίσησα εξαιτίας της κακίας των πράξεών τους». Επομένως, όπως λέει ο συγγραφέας των Παροιμιών: «Ενώπιον των οφθαλμών του Θεού βρίσκονται οι οδοί του ανθρώπου, και αυτός παρατηρεί όλες τις πορείες του». Και αποδέχεται μεν εκείνους που φροντίζουν να βαδίζουν ορθά, αποστρέφεται δε εκείνον που βαδίζει έξω από την ευθεία οδό και σπεύδει σε όσα δεν πρέπει. <Και φέρατε το πρωί τις θυσίες σας, την τρίτη ημέρα τα δέκατά σας· και διάβασαν τον νόμο δημόσια, και επικαλέστηκαν ομολογίες· αναγγείλατε, λοιπόν, ότι αυτά αγάπησαν οι γιοι του Ισραήλ, λέει ο Κύριος ο Θεός.> Είναι αληθινά πάρα πολύ φοβερό και έχει φτάσει στο ανώτατο όριο της ασέβειας το να αποτολμά κανείς να παραχαράσσει τη δόξα του Θεού, και αυτά που αρμόζουν μόνο σε Αυτόν, να τα προσφέρει ως τιμές στα είδωλα.

Διότι εγώ απέκοπτα ακόμη και αυτές τις δυσφημίες εναντίον σας, μην επιτρέποντας στον οιωνοσκόπο να σας λυπήσει ούτε καν με λόγια. Εσείς όμως, ξεχνώντας ακόμη και αυτά, αποδώσατε τη δόξα που μου ανήκει σε άψυχη ύλη, αναφωνώντας προς τις χρυσές δαμάλεις και λέγοντας: «Αυτοί είναι οι θεοί σου, Ισραήλ, οι οποίοι σε ανέβασαν από τη γη της Αιγύπτου.» Επομένως, εφόσον ο Θεός μάς διανέμει από αγάπη τα αγαθά, και μάς πλουτίζει με τη μέγιστη γενναιοδωρία, ενώ συνταράσσει τους εχθρούς και παραλύει τις εναντίον μας επιθέσεις, τι θα πρέπει να κάνουμε εμείς που έχουμε επιλέξει να σκεφτόμαστε ορθά; Τίποτε άλλο παρά εκείνο βεβαίως μέσω του οποίου θα μπορούσαμε και εμείς να φανούμε θεοφιλείς. Και αυτό είναι το να ακολουθούμε τα θελήματά Του, και να εκτελούμε πολύ καλά ό,τι Του είναι ευάρεστο, και σχεδόν ευρισκόμενοι κοντά Του με τη διάθεση του νου μας, να λέμε εκείνο που αναφέρεται στους Ψαλμούς: «Η ψυχή μου προσκολλήθηκε οπίσω Σου.» <ΤΟΜΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟΣ.>

Και αφαίρεσε όλος ο λαός τα χρυσά ενώτια που βρίσκονταν στα αυτιά των γυναικών τους και τα έφεραν στον Ααρών. Και εκείνος τα δέχτηκε από τα χέρια τους, τα μορφοποίησε με τη σμίλη και κατασκεύασε με αυτά ένα χωνευτό μοσχάρι. Και είπαν: Αυτοί είναι οι θεοί σου, Ισραήλ, οι οποίοι σε ανέβασαν από τη γη της Αιγύπτου.

Δες, λοιπόν, πώς περιγελά τα εγχειρήματα ο Ααρών. Διότι, αφού τους έδειξε το άγαλμα που είχε κατασκευαστεί σε μορφή μοσχαριού, τους φώναξε έπειτα: «Αυτοί είναι οι θεοί σου, Ισραήλ, οι οποίοι σε ανέβασαν από τη γη της Αιγύπτου». Αλλά δεν λυτρώθηκε με μοσχάρι (πώς άλλωστε ή από πού;), αλλά «με ισχυρό χέρι, και με υψωμένο βραχίονα», και με σημεία και τέρατα. Επομένως, σαν να υπενθυμίζει τα όσα έγιναν από τον Θεό, ειρωνεύεται λέγοντας: «Αυτοί είναι οι θεοί σου, Ισραήλ». Προσέφερε δε και θυσίες· και έφαγαν και ήπιαν όπως σε γιορτή, «Και σηκώθηκαν να διασκεδάσουν». Διότι την αποστασία από τον Θεό ακολουθεί η πρόσδεση στα σαρκικά, το να θεωρείται απόλαυση η ακαθαρσία, και να νομίζεται καλή και γλυκιά τέρψη, πράγματα για τα οποία θα έπρεπε να θρηνούν. Γι' αυτό και ο μακάριος Παύλος συναρίθμησε στα σαρκικά εγκλήματα την ακάθαρτη ειδωλολατρία: «Είναι φανερά τα έργα της σάρκας, τα οποία είναι: πορνεία, ακαθαρσία, ασέλγεια, ειδωλολατρία». Διότι η πλάνη προξενεί και ακόμη χειρότερα· και το να απομακρύνεται κανείς από τον Θεό, τον αναγκάζει να νοσήσει από τα πιο αισχρά από όλα τα κακά. Αυτοί λοιπόν χόρευαν, τραγουδώντας, νομίζω, τα τραγούδια των συμποσίων, κάνοντας και λέγοντας όσα αποτελούν εγκλήματα των μεθυσμένων. Και στον θεσπέσιο Μωυσή, που αγνοούσε τα όσα είχαν τολμήσει, ο Θεός τα καθιστά φανερά, λέγοντας τα εξής: «Βάδιζε, κατέβα γρήγορα από εδώ· διότι παρανόμησε ο λαός, τον οποίο έβγαλες από τη γη της Αιγύπτου».

Διότι κατασκεύασαν μοσχάρι, και οι άθλιοι τόλμησαν να πουν: «Αυτοί είναι οι θεοί σου, Ισραήλ, οι οποίοι σε έβγαλαν από τη γη της Αιγύπτου.» Εξαιτίας, λοιπόν, αυτών των τόσο φοβερών επιπολαιοτήτων ο Μωυσής δυσφόρησε και συνέτριψε τις πλάκες στις οποίες βρισκόταν ο νόμος, θεωρώντας ότι δεν είναι άξιοι ούτε σκιάς ούτε τύπων ούτε καν γενικότερα της άνωθεν παιδαγωγίας αυτοί των οποίων ο νους ήταν τόσο παραλυμένος, ώστε να λησμονήσουν τα τόσο θαυμαστά γεγονότα που πραγματοποιήθηκαν υπέρ αυτών μέσω της θείας δύναμης, και να αποδώσουν πάλι τη λατρεία σε ένα μοσχάρι, ερχόμενοι σε ανάμνηση της λατρείας στην Αίγυπτο. Αλλά σε λίθινες πλάκες τότε σκιαγραφούνταν ο νόμος για τους παλαιότερους με το δάχτυλο του Θεού, όπως έχει γραφτεί. Εκείνα όμως αποτελούσαν τύπο των όσων πιστεύουμε ότι πραγματοποιήθηκαν για εμάς εν Χριστώ. Διότι ο Δεσπότης των πάντων Θεός καταγράφει τρόπον τινά μέσα μας τη γνώση του δικού Του θελήματος, χρησιμοποιώντας σαν κάλαμο τον Υιό εν Πνεύματι. Διότι έτσι Τον ονόμασε μέσω του Δαβίδ, λέγοντας: «Η γλώσσα μου είναι κάλαμος γραμματέως οξυγράφου.» Επειδή ο κάλαμος του Πατρός, δηλαδή ο Υιός, χάραξε στις καρδιές όλων τη γνώση κάθε αγαθού, χρησιμοποιώντας ως δάχτυλο του Θεού, τρόπον τινά, το Πνεύμα, το οποίο είναι και του Πατρός και δικό Του. Διότι ονόμασε το Πνεύμα του Θεού δάχτυλο, λέγοντας, άλλοτε μεν: «Εάν όμως εγώ εκβάλλω τα δαιμόνια εν Πνεύματι Θεού», και άλλοτε πάλι: «Εάν όμως εγώ εκβάλλω τα δαιμόνια με το δάχτυλο του Θεού».

Και αν ακόμη ολόκληρος λαός αμαρτήσει, δεν νικά τη φιλανθρωπία του Θεού. Ο λαός κατασκεύασε τον χρυσό μόσχο, και ο Θεός δεν απομακρύνθηκε από τη φιλανθρωπία του· αρνήθηκαν οι άνθρωποι τον Θεό, αλλά ο Θεός δεν αρνήθηκε τον εαυτό του. «Αυτοί είναι οι θεοί σου, Ισραήλ», είπαν· και πάλι, κατά τη συνήθειά του, ο Θεός του Ισραήλ έγινε σωτήρας τους. Και δεν αμάρτησε μόνο ο λαός, αλλά και ο αρχιερέας Ααρών. Διότι ο Μωυσής είναι που λέει: «Και εναντίον του Ααρών στράφηκε η οργή του Κυρίου· και προσευχήθηκα», λέει, «υπέρ αυτού, και ο Θεός τον συγχώρησε». Έπειτα, αν ο Μωυσής, παρακαλώντας για έναν αρχιερέα που αμάρτησε, έκαμψε τον Κύριο, ο Ιησούς, ο Μονογενής, παρακαλώντας για εμάς δεν θα κάμψει τον Θεό; Και εκείνον μεν εξαιτίας του σφάλματός του δεν τον εμπόδισε να περιβληθεί την αρχιερωσύνη· εσένα δε, που προέρχεσαι από τα έθνη, σε εμπόδισε να εισέλθεις στη σωτηρία; Μετανόησε, λοιπόν, άνθρωπε, και εσύ παρομοίως, και η χάρη δεν σου στερείται. Φρόντισε να παρουσιάσεις άμεμπτη τη διαγωγή σου στο εξής· διότι ο Θεός είναι αληθινά φιλάνθρωπος, και όλος ο χρόνος δεν θα μπορέσει να εκφράσει επάξια τη φιλανθρωπία του· ούτε κι αν όλες οι γλώσσες των ανθρώπων ενωθούν ομού, ούτε κι έτσι θα μπορέσουν να διηγηθούν έστω και ένα μέρος από τη φιλανθρωπία του Θεού. Διότι εμείς αναφέρουμε ένα μέρος από όσα έχουν γραφτεί για τη φιλανθρωπία του προς τους ανθρώπους· αλλά δεν γνωρίζουμε όσα έχει συγχωρήσει και στους αγγέλους.

Μάλλον δε θα εδραιωνόταν περισσότερο σε εμάς το σχετικό με αυτό δόγμα, εάν συμπεριλαμβάναμε σε τούτη τη θεώρηση και κάποια άλλα στοιχεία της ιστορίας. Διότι αναφέρεται ότι, κατόπιν προστάγματος εκείνου του Ααρών, έπρεπε να αφαιρέσουν από πάνω τους τα ενώτια. Και η αφαίρεση αυτών αποτέλεσε την ύλη για το είδωλο.

Και στρέψε με προσήλωση τον νου σου σε όσα λέω. Δέχθηκε τους κατασκόπους, και Αυτόν που πρόδωσε ο Ισραήλ στην έρημο, Αυτόν κήρυξε η Ραάβ μέσα στο πορνείο. Τι εννοώ δηλαδή λέγοντας για τον Ισραήλ στην έρημο; Όταν το όρος είχε γεμίσει από νεφέλη, και γνόφο, και ήχους σαλπίγγων, και αστραπές, και τα υπόλοιπα φοβερά σημεία, άκουσε από τον Θεό μέσα από τη φωτιά: «Άκουε Ισραήλ· Κύριος ο Θεός σου, είναι ένας Κύριος· δεν θα υπάρξουν για εσένα άλλοι θεοί· εγώ βρίσκομαι ψηλά στον ουρανό, και κάτω στη γη, και εκτός από εμένα δεν υπάρχει Θεός». Ενώ τα άκουγε αυτά ο Ισραήλ, χύτευσε έναν μόσχο και αθέτησε τον Θεό· αγνόησε τον Δεσπότη, απαρνήθηκε τον ευεργέτη, και λέει στον Ααρών: «Κατασκεύασέ μας θεούς». Αν πρόκειται για θεούς, γιατί λέει «κατασκεύασε»; Πώς είναι δυνατόν τα κατασκευάσματα να είναι θεοί; Έτσι η κακία, η οποία προκαλεί τύφλωση, πολεμά τον ίδιο της τον εαυτό και αυτοαφανίζεται. Ένας μόσχος κατασκευάστηκε, και κραυγάζει ο αχάριστος Ισραήλ: «Αυτοί είναι οι θεοί σου, Ισραήλ, που σε έβγαλαν από τη γη της Αιγύπτου». «Αυτοί οι θεοί»· έναν μόσχο βλέπει, ένα είναι το είδωλο που κατασκευάστηκε, γιατί λοιπόν λέει, «Αυτοί οι θεοί»; Για να δείξει ότι δεν προσκυνά μόνο αυτό που βλέπει, αλλά φαντάζεται πολυθεΐα· εκφράζει το εσωτερικό του φρόνημα και δεν κρίνει απλώς με βάση το φαινόμενο.

Για να επανέλθουμε όμως πάλι στο προκείμενο, αυτά που άκουσε ο Ισραήλ, ο οποίος περιστοιχιζόταν από τόσα πολλά θαύματα και διαπαιδαγωγούνταν από έναν τόσο σπουδαίο νόμο, και ωστόσο τα αρνήθηκε, αυτά ακριβώς κηρύττει η Ραάβ, αν και βρισκόταν κλεισμένη στο πορνείο. Διότι λέει στους κατασκόπους: «Μάθαμε όσα έκανε ο Θεός σας στους Αιγυπτίους». Ο Ιουδαίος λέει: «Αυτοί είναι οι θεοί σου, που σε έβγαλαν από τη γη της Αιγύπτου», ενώ η πόρνη αποδίδει τη σωτηρία όχι σε θεούς, αλλά στον Θεό: «Μάθαμε όσα έκανε ο Θεός σας στους Αιγυπτίους στην έρημο, και τα ακούσαμε, και έλιωσε η καρδιά μας, και δεν υπάρχει πλέον δύναμη μέσα μας. Μάθαμε όσα έκανε ο Θεός σας». Βλέπεις πώς υιοθετεί τον λόγο του νομοθέτη διά της πίστεως; «Και γνωρίζω ότι ο Θεός σας είναι πάνω στον ουρανό και κάτω στη γη, και εκτός από Αυτόν δεν υπάρχει άλλος Θεός».

Έχοντας δηλαδή από την Αίγυπτο την παράσταση του Άπιδος, ο οποίος βρισκόταν στη Μέμφιδα, δεν προσκύνησαν μόνο αυτόν, αλλά και πολλά γλυπτά. Αν και κατασκεύασαν, λοιπόν, έναν μόσχο, υποδείκνυαν πολλούς λέγοντας: «Αυτοί είναι οι θεοί σου, Ισραήλ, που σε έβγαλαν από τη γη της Αιγύπτου». Λησμόνησαν τον Θεό που τους έσωσε, που έκανε μεγάλα έργα στην Αίγυπτο, θαυμαστά στη γη του Χαμ, φοβερά στην Ερυθρά Θάλασσα. Δεν τα υπενθυμίζει αυτά τυχαία, αλλά θέλοντας να δείξει ότι, παρ' όλα αυτά, ο Θεός δεν τους απέρριψε, μέχρι που τόλμησαν το πιο ασεβές από όλα τα έργα εναντίον του Χριστού, απορρίπτοντας τη χάρη που τους δόθηκε. Γι' αυτό τους λέει ο Σωτήρας: «Πόσες φορές θέλησα να συνάξω τα τέκνα σου, με τον τρόπο που η όρνιθα συνάγει τους νεοσσούς της κάτω από τις φτερούγες της, και δεν θελήσατε; Ιδού, ο οίκος σας αφήνεται έρημος». Μη αρκούμενοι, λοιπόν, λέγει, στα προηγούμενα κακά, αντάλλαξαν τη δόξα τους, η οποία ήταν ο Θεός, με το ομοίωμα ενός μόσχου. Διότι ούτε τη δική τους σωτηρία θυμήθηκαν, ούτε την τιμωρία των Αιγυπτίων, ούτε το μεγάλο θαύμα της θάλασσας, αλλά τα απέρριψαν όλα συλλήβδην. Και είπε να τους εξολοθρεύσει, εάν ο Μωυσής, ο εκλεκτός του, δεν στεκόταν μπροστά του στο ρήγμα, για να αποτρέψει τον θυμό του, ώστε να μην τους εξολοθρεύσει.

Γι' αυτό ακριβώς τον λόγο, κατηγορώντας τους η Θεία Γραφή, λέει: «Έφαγε ο Ιακώβ και χόρτασε, πάχυνε και βάρυνε, και λάκτισε ο αγαπημένος». Διότι, μετά από τα πολλά εκείνα θαύματα και τα παράδοξα σημεία, τη διάβαση της θάλασσας, τον όλεθρο των Αιγυπτίων και την πρωτόγνωρη και καινούργια τροφή του μάννα, ενώ διατηρούσαν ακόμη νωπή τη μνήμη των ευεργεσιών, επειδή βρέθηκαν σε μεγάλη άνεση, τα λησμόνησαν όλα εκείνα, κατασκεύασαν ένα μοσχάρι και το προσκυνούσαν λέγοντας: «Αυτοί είναι οι θεοί σου, Ισραήλ, που σε έβγαλαν από τη γη της Αιγύπτου». Ώ της αγνωμοσύνης, ώ της μεγάλης αναισθησίας! Διότι τέτοια είναι πάντοτε η συνήθειά τους: όταν μεν απολαμβάνουν την άνεση, οδηγούνται προς τον γκρεμό και λησμονούν τον Ευεργέτη· όταν όμως περιέλθουν σε μικρή στενοχώρια, τότε συστέλλονται και ταπεινώνονται.

Όταν δεις ότι το αντίθετο προκάλεσε κακό, δηλαδή η μη αποχή του Αδάμ από ένα δέντρο, να αναγνωρίσεις πόσο μεγάλο αγαθό είναι η νηστεία και η αποχή από όσα επιτρέπονται. Διότι ο μεν Αδάμ, επειδή άγγιξε εκείνο που δεν του επιτρεπόταν, κατέστρεψε το ανθρώπινο γένος· η δε νηστεία, απομακρύνοντάς μας ακόμη και από όσα επιτρέπονται, επανορθώνει το παράπτωμα. Εάν δε και ο Ησαύ είχε νηστεύσει, δεν θα πωλούσε τα πρωτοτόκια· αλλά επειδή νικήθηκε από την τροφή, πώλησε το φυσικό του πλεονέκτημα αντί φακής. Αυτά τα αφήνω σε όσους είναι καταρτισμένοι στις Γραφές. Τι κατέβασε στους Ιουδαίους από το όρος ο Μωυσής; Τον νόμο και μια νηστεία που διήρκεσε σαράντα ημέρες. Αλλά πριν ακόμη κατεβεί ο νόμος, ο λαός φάνηκε ότι είχε ασεβήσει. Η πρώτη εντολή είναι: «Κύριος ο Θεός είναι ένας»· και εκείνοι που επρόκειτο να δεχθούν αυτήν την εντολή, λέγουν: «Αυτοί είναι οι θεοί σου».

Και για το ότι προσκυνούσαν τα είδωλα ως θεούς, άκουσε τι λέει η Γραφή κατά την έξοδο των υιών Ισραήλ, όταν ανέβηκε ο Μωυσής στο όρος Σινά και καθυστέρησε παραμένοντας κοντά στον Θεό για να λάβει τον νόμο, όταν επαναστάτησε ο αγνώμων λαός εναντίον του Ααρών, του θεράποντος του Θεού, λέγοντας: «Κατασκεύασέ μας θεούς, οι οποίοι θα προπορεύονται από εμάς· διότι αυτόν τον άνθρωπο, τον Μωυσή, δεν γνωρίζουμε τι απέγινε.» Έπειτα, όταν αφαίρεσαν τα κοσμήματα των γυναικών τους και τα έχυσαν στο χωνευτήρι, έφαγαν και ήπιαν και μέθυσαν τόσο από το κρασί όσο και από την πλάνη και άρχισαν να διασκεδάζουν μέσα στην αφροσύνη τους λέγοντας: «Αυτοί είναι οι θεοί σου, Ισραήλ.» Βλέπεις, ότι είχαν τα είδωλα για θεούς· διότι δεν έφτιαξαν είδωλο του Δία ή του τάδε ή του δείνα, αλλά, όπως έτυχε, έδωσαν τον χρυσό για να φτιαχτεί ένα είδωλο, όποιο κι αν προέκυπτε, και βγήκε ομοίωμα κεφαλής βοδιού. Ώστε αυτά τα χωνευτά κατασκευάσματα τα είχαν για θεούς και αυτά προσκυνούσαν ως θεούς, τα οποία δεν ήταν παρά κατοικητήρια δαιμόνων. Και το ότι λάτρευαν την κτίση αντί για τον Κτίστη, το λέει και ο θείος απόστολος: «Οι οποίοι αντάλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοίωμα φθαρτού ανθρώπου και πτηνών και τετραπόδων και ερπετών, και λάτρευσαν την κτίση αντί του Κτίσαντος.»

Κάνουν εξορκισμούς οι επωδοί και οι γόητες, εξορκίζει και τους κατηχουμένους η Εκκλησία, αλλά εκείνοι μεν επικαλούνται δαίμονες, ενώ αυτή τον Θεό εναντίον των δαιμόνων. Θυσίαζαν στους δαίμονες οι Έλληνες, αλλά και ο Ισραήλ θυσίαζε στον Θεό και προσέφερε αίματα και κνίσες· προσφέρει και η Εκκλησία στον Θεό αναίμακτη θυσία. Στους δαίμονες αφιέρωναν τις εικόνες οι Έλληνες, αλλά και ο Ισραήλ θεοποίησε τις εικόνες· επειδή έλεγαν: «Αυτοί είναι οι θεοί σου, Ισραήλ, που σε οδήγησαν έξω από την Αίγυπτο». Εμείς όμως αφιερώνουμε εικόνες στον αληθινό Θεό που σαρκώθηκε και στους δούλους και φίλους του Θεού, οι οποίοι αποδιώχνουν τα στίφη των δαιμόνων.

Εάν λοιπόν θέλεις να με κατακρίνεις για τις εικόνες, κατάκρινε πρώτα τον Θεό, ο οποίος έδωσε εντολή να κατασκευάζονται αυτά, ώστε να αποτελούν υπενθύμισή Του σε εμάς. Του ιδίου, από τον πέμπτο λόγο: Πάλι μας εμπαίζουν για τον τίμιο σταυρό και για τον σχηματισμό και την προσκύνηση των θεοτύπωτων εικόνων, αποκαλώντας μας ειδωλολάτρες και ξυλοθέους αυτοί οι πανάθεοι. Εάν όμως είμαι ξυλόθεος, όπως λες, άθεε, θα είμαι οπωσδήποτε και πολυθεϊστής. Και αν ήμουν πολυθεϊστής, θα έπρεπε οπωσδήποτε όταν ορκίζομαι να λέω: «Μα τους θεούς», όπως ακριβώς και εσύ, που, βλέποντας έναν μόνο μόσχο, έλεγες: «Αυτοί είναι οι θεοί σου, Ισραήλ». Αλλά δεν πρόκειται ποτέ να αξιωθείς να το ακούσεις αυτό από στόματα χριστιανών, παρά συνηθίζει πάντοτε η μοιχαλίδα και άπιστη συναγωγή να αποκαλεί πόρνη την πανσώφρονα Εκκλησία του Χριστού.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΙΣΤ΄ Τι είναι ο χωνευτός μόσχος, και γιατί κάνει λόγο για μόσχο στον ενικό αριθμό, ενώ η φράση «αυτοί είναι οι θεοί σου, Ισραήλ» βρίσκεται στον πληθυντικό; Επίσης, τι σημαίνει το ότι θρυμματίστηκε και διασκορπίστηκε στο νερό, και τι είναι τα ενώτια και τα υπόλοιπα κοσμήματα;

Ο λόγος, λοιπόν, συνοψίζοντας, παρέθεσε σε αυτά ολόκληρη τη θεωρία των όσων ιστορούνται στο συγκεκριμένο χωρίο. Για να γίνει όμως σαφέστερο το χωρίο, ας εξετάσουμε το κάθε τι με τη μορφή ορισμών, εάν φαίνεται σωστό. Χωνευτός μόσχος, λοιπόν, είναι η σύμφυρση και η σύγχυση μεταξύ τους των κατά φύση δυνάμεων, ή μάλλον η εμπαθής και άλογη συνένωση που παράγει την άλογη ενέργεια των παρά φύση παθών. Είναι δε ένας ο μόσχος, διότι μία είναι η έξη της κακίας, η οποία διασκορπίζεται σε πολλά είδη κακίας· και ονομάζεται μόσχος, εξαιτίας της καρτερικότητας, της φιλοπονίας, της γεωργικής ιδιότητάς του και του γεγονότος ότι τρόπον τινά αναδίδει και επινοεί την κακή διάθεση για τα πάθη, όπως ακριβώς συμβαίνει με τον μηρυκασμό· και ονομάζεται χωνευτός, διότι η έξη και η ενέργεια των παθών διαμορφώνεται σύμφωνα με τη μορφή της κακής φαντασίας που είναι εκ των προτέρων αποταμιευμένη στη διάνοια. Το δε «αυτοί είναι οι θεοί σου, Ισραήλ» ειπώθηκε στον πληθυντικό, επειδή το κακό είναι από τη φύση του διασκορπισμένο, ασταθές, πολύμορφο και διαιρετικό. Διότι, εάν το καλό εκ φύσεως ενοποιεί και συνέχει τα διαιρεμένα, το κακό είναι προφανώς διαιρετικό και φθαρτικό των ενωμένων.