Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 33:11

Μεγάλη ευεργεσία είναι η παρουσία ενός συνετού συμβούλου που διάκειται ευνοϊκά, ο οποίος αναπληρώνει την έλλειψη συνέσεως εκείνων που λαμβάνουν αποφάσεις. Το πόσο μεγάλο είναι το όφελος από τη συμβουλή, το δείχνει προπαντός ο Μωυσής, ο οποίος ανατράφηκε με όλη τη σοφία των Αιγυπτίων και συνομιλούσε με τον Θεό, όπως ακριβώς συνομιλεί ένας φίλος με τον φίλο του. Αυτός δέχθηκε τη συμβουλή του πεθερού του Ιοθώρ, ώστε να ορίσει χιλιάρχους και εκατοντάρχους και δεκάρχους για να κρίνουν τον λαό. Και ο Δαβίδ επίσης χρησιμοποίησε ως σύμβουλο τον Χουσί, μέσω του οποίου ματαίωσε τη στρατηγική γνώμη του Αχιτόφελ. —Και γενικά η συμβουλή είναι κάτι το ιερό, ένωση γνώμης, καρπός αγάπης, απόδειξη ταπεινοφροσύνης. Διότι αποτελεί φοβερή αλαζονεία το να νομίζει κανείς ότι δεν έχει ανάγκη κανέναν, αλλά να στηρίζεται μόνο στον εαυτό του, θεωρώντας ότι μόνο αυτός είναι ικανός να λάβει τις άριστες αποφάσεις. —Εμείς όμως διστάζουμε να εμπιστευθούμε τον εαυτό μας σε εκείνους που εισηγούνται τα δέοντα, και ντρεπόμαστε να αναγνωρίσουμε εκείνους που είναι πιο συνετοί από εμάς στον βίο.

Επομένως, και ο καθένας από εμάς ας μην θεωρεί τον εαυτό του άρχοντα, αλλά σύμβουλο που έχει δοθεί από τον Κύριο στον λαό. Έτσι ήταν σύμβουλος της Καινής Διαθήκης και ο Παύλος, λέγοντας: «Δίνω δε τη γνώμη μου, ως ελεημένος από τον Κύριο». Αποτελεί δε μεγάλη ευεργεσία η παρουσία ενός φρόνιμου και ευνοϊκά διακείμενου συμβούλου, ο οποίος αναπληρώνει την έλλειψη συνέσεως εκείνων που συσκέπτονται. Το πόσο μεγάλο είναι το όφελος της συμβουλής το αποδεικνύει προπαντός ο Μωυσής, ο οποίος εκπαιδεύτηκε σε όλη τη σοφία των Αιγυπτίων, αυτός που συνομιλούσε με τον Θεό όπως ακριβώς μιλάει ένας φίλος προς φίλο. Αυτός δέχθηκε τη γνώμη του πεθερού του Ιοθόρ, ώστε να εγκαταστήσει χιλιάρχους, εκατοντάρχους και δεκάρχους, για να κρίνουν τον λαό. Αλλά και ο Δαβίδ χρησιμοποίησε ως σύμβουλο τον Χουσί, μέσω του οποίου ματαίωσε τη στρατηγική γνώμη του Αχιτόφελ. Και γενικότερα, η συμβουλή είναι κάτι το ιερό, ένωση γνώμης, καρπός αγάπης, απόδειξη ταπεινοφροσύνης. Διότι είναι φοβερή αλαζονεία το να νομίζει κανείς ότι δεν έχει ανάγκη από κανέναν, αλλά να στηρίζεται στον εαυτό του, θεωρώντας τον ως τον μόνο ικανό να δώσει τις καλύτερες συμβουλές. Εμείς, αντίθετα, διστάζουμε να εμπιστευτούμε τον εαυτό μας σε εκείνους που εισηγούνται τα δέοντα και ντρεπόμαστε να αναγνωρίσουμε αυτούς που είναι πιο συνετοί από εμάς στη ζωή. Εκείνος όμως που επιζητά τον σύμβουλο, δίνει χρόνο και στους δικούς του λογισμούς, ώστε σε περισσότερο χρόνο, με ενδελεχή εξέταση και προσοχή, να ανιχνεύσει το πρέπον.

Και ο Ησαύ, εξάλλου, κατηγορήθηκε για την ακρασία ως το μεγαλύτερο από τα κακά, καθώς πούλησε τα πρωτοτόκιά του αντί για ένα μόνο γεύμα. Και η πρώτη παρακοή εισήλθε στον άνθρωπο εξαιτίας της ακρασίας. Αντιθέτως, όλοι οι άγιοι έλαβαν την καλή μαρτυρία μέσω της εγκράτειας. Και ολόκληρη η ζωή των αγίων και των μακαρίων, καθώς και το παράδειγμα του ίδιου του Κυρίου κατά την ένσαρκη παρουσία του, μας ωφελεί ως προς αυτό. Ο Μωυσής, μέσω της μακράς παραμονής του σε νηστεία και προσευχή, έλαβε τον νόμο και άκουσε τα λόγια του Θεού, «όπως», αναφέρει, «θα μιλούσε κανείς στον φίλο του». Ο Ηλίας αξιώθηκε τότε την οπτασία του Θεού, όταν και εκείνος έφτασε στο ίδιο μέτρο εγκράτειας. Τι να πούμε δε για τον Δανιήλ; Πώς αξιώθηκε τις θαυμαστές οπτασίες; Δεν συνέβη μετά την εικοστή ημέρα της νηστείας του; Και πώς οι τρεις παίδες έσβησαν τη δύναμη του πυρός; Όχι μέσω της εγκράτειας; Αλλά και ολόκληρος ο αυστηρός τρόπος ζωής του Ιωάννη είχε ως αφετηρία του την εγκράτεια. Από αυτήν ξεκίνησε και ο Κύριος τη φανέρωσή του. Και λέγοντας εγκράτεια δεν εννοούμε βεβαίως την παντελή αποχή από τις τροφές (διότι αυτό συνιστά βίαιη διάλυση της ζωής), αλλά την ηθελημένη αποχή από τις απολαύσεις, η οποία ασκείται για την καθαίρεση του σαρκικού φρονήματος και αποβλέπει στον σκοπό της ευσέβειας.

ΙΒʹ. Όταν εισερχόταν ο Μωυσής στη σκηνή, κατέβαινε ο στύλος της νεφέλης και στεκόταν στις θύρες της σκηνής, και ο λαός, αφού σηκωνόταν, προσκυνούσε, ο καθένας από τη δική του σκηνή. Και μιλούσε ο Κύριος προς τον Μωυσή πρόσωπο με πρόσωπο, όπως ακριβώς θα μιλούσε κάποιος στον φίλο του· έπειτα ο Μωυσής επέστρεφε στο στρατόπεδο, ο υπηρέτης του όμως, ο Ιησούς του Ναυή, δεν έβγαινε από τη σκηνή. Και είπε ο Μωυσής προς τον Κύριο: «Ιδού, εσύ μου λες: "Αναβίβασε τον λαό τούτο", εσύ όμως δεν μου φανέρωσες ποιον θα αποστείλεις μαζί μου· ενώ εσύ μου είπες: "Σε γνωρίζω περισσότερο από όλους, και έχεις βρει χάρη κοντά μου". Εάν, λοιπόν, βρήκα χάρη ενώπιόν σου, φανέρωσέ μου τον εαυτό σου· να σε δω καθαρά, για να γνωρίζω ότι έχω βρει χάρη ενώπιόν σου, και για να γνωρίσω ότι το έθνος αυτό είναι λαός σου». Και ο Κύριος του λέγει: «Εγώ ο ίδιος θα προπορεύομαι και θα σου δώσω ανάπαυση». Και λέγει προς αυτόν ο Μωυσής: «Εάν εσύ ο ίδιος δεν συμπορευθείς, μη με αναβιβάσεις από εδώ. Και πώς θα γίνει γνωστό ότι βρήκα χάρη κοντά σου εγώ και ο λαός σου, παρά μόνο εάν εσύ συμπορεύεσαι μαζί μας; Και έτσι θα δοξαστούμε, τόσο εγώ όσο και ο λαός σου, περισσότερο από όλα τα έθνη που υπάρχουν πάνω στη γη». Και είπε ο Κύριος προς τον Μωυσή: «Και αυτόν τον λόγο που είπες, θα τον πράξω· διότι βρήκες χάρη ενώπιόν μου, και σε γνωρίζω περισσότερο από όλους, και έχεις βρει χάρη κοντά μου». Και είπε ο Μωυσής: «Δείξε μου τη δόξα σου».

Είναι σαφές, λοιπόν, μέσα από αυτά ότι εκείνο που έβλεπε ο Μωυσής λέγεται πως δεν ήταν ο ίδιος ο Κύριος, αλλά η μορφή του Κυρίου· καθώς και νεφέλη και πυρ, τα οποία ο λόγος της Γραφής ονομάζει δόξα του Κυρίου. Επομένως, έβλεπε μεν τη μορφή του Κυρίου και τη δόξα Του, σε καμία περίπτωση όμως τον ίδιο τον Κύριο, ούτε τον Λόγο του ίδιου του Κυρίου που του μιλούσε· παρόλα αυτά, άκουγε Αυτόν που του μιλούσε μέσα από τη νεφέλη, γι' αυτό και έχει ειπωθεί: «και μίλησε ο Κύριος προς τον Μωυσή πρόσωπο με πρόσωπο». Δεν έχει καταγραφεί, όμως, ότι και εμφανίστηκε σε αυτόν πρόσωπο με πρόσωπο· διότι αυτό το ζητά ως κάτι που δεν έχει συμβεί ακόμη, λέγοντας: «εμφάνισέ μου τον εαυτό Σου, για να Σε δω γνωστώς (καθαρά)»· και σε άλλο σημείο η Γραφή διδάσκει ότι βεβαίως ο Θεός του μιλούσε στόμα με στόμα, όμως δεν Τον έβλεπε αναλόγως, αλλά Τον έβλεπε υπό μορφήν και μέσα από την προαναφερθείσα δόξα Του· και αναφέρει τα εξής: «και κατέβηκε ο Κύριος μέσα σε στύλο νεφέλης, και στάθηκε στη θύρα της σκηνής του μαρτυρίου· και κλήθηκαν ο Ααρών και η Μαριάμ, και βγήκαν και οι δύο. Και τους είπε, Ακούστε τώρα τα λόγια Μου· εάν υπάρξει ανάμεσά σας προφήτης του Κυρίου, θα του γίνω γνωστός σε όραμα, και θα του μιλήσω στον ύπνο του. Δεν συμβαίνει το ίδιο με τον θεράποντά Μου τον Μωυσή, ο οποίος είναι πιστός σε όλο τον οίκο Μου. Στόμα με στόμα θα του μιλήσω, εν είδει και όχι με αινίγματα, και τη δόξα του Κυρίου είδε· γιατί λοιπόν δεν φοβηθήκατε να καταλαλήσετε εναντίον του θεράποντός Μου Μωυσή;»

Εάν όμως κάποιος, επιμένοντας, ισχυριστεί ότι δεν τα είπε αυτά ο Κύριος αλλά ο Μωυσής, ας πειστεί απολύτως από τα ίδια τα λόγια του Μωυσή, ο οποίος ομολογεί ότι τα προεκτεθέντα λόγια ανήκουν στον Κύριο, μέσω των οποίων, προσευχόμενος σε άλλο χωρίο, λέει: «Και τώρα ας υψωθεί η δύναμή σου, Κύριε, με τον τρόπο που είπες, λέγοντας: Ο Κύριος είναι μακρόθυμος και πολυέλεος και αληθινός, που συγχωρεί ανομίες και αδικίες και αμαρτίες· και ουδόλως θα αθωώσει τον ένοχο, ανταποδίδοντας τις αμαρτίες των πατέρων στα τέκνα έως τρίτης και τέταρτης γενεάς». Ολοφάνερα, λοιπόν, και σαφέστατα μέσω αυτών αποδεικνύεται ότι ο ίδιος ο Κύριος έχει πει τα προεκτεθέντα λόγια, επικαλούμενος ως ανώτερο Κύριο τον αληθινό Κύριο, προφανώς δηλαδή τον δικό Του Πατέρα. Ειδάλλως, εάν κάποιος δυσπιστεί ως προς αυτά, ας μας πει αν είναι σε θέση να δώσει κάποια άλλη ερμηνεία στα χωρία, διατηρώντας την προϋπόθεση ότι αυτός που αποκαλύπτεται δεν είναι άγγελος, αλλά ο ίδιος ο Κύριος που υποδηλώνεται με το Τετραγράμματο, ο οποίος και έχει καταγραφεί ότι μίλησε ενώπιος ενωπίω στον Μωυσή, και τον οποίο παρακαλεί ο Μωυσής, απορρίπτοντας την προστασία μέσω αγγέλων, λέγοντας: «Αν δεν συμπορευθείς Εσύ ο ίδιος, μην με ανεβάσεις από εδώ».

Αλλ’ όμως ο τόσο σπουδαίος, ο τέτοιου ύψους, αυτός που βρέθηκε σε τόσες θαυμαστές καταστάσεις και μέσα από τόσα υψώθηκε προς τον Θεό, κατέχεται ακόμη από την ακόρεστη επιθυμία για το περισσότερο και γίνεται ικέτης για να δει τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο, μολονότι ο Λόγος έχει ήδη μαρτυρήσει ότι αξιώθηκε της πρόσωπο με πρόσωπο συνομιλίας μαζί Του. Αλλ’ όμως, ούτε η συνομιλία μαζί Του όπως ο φίλος με τον φίλο, ούτε η στόμα με στόμα ομιλία του με τον Θεό δεν ανακόπτει την επιθυμία του για τα ανώτερα, αλλά λέει: «Εάν βρήκα χάρη ενώπιόν σου, φανέρωσέ μου τον εαυτό σου ώστε να σε γνωρίσω». Και Εκείνος που υποσχέθηκε να δώσει την αιτηθείσα χάρη, Αυτός που είπε «Σε γνώρισα περισσότερο από όλους», περνά από μπροστά του στον θείο τόπο, ενώ εκείνος σκεπάζεται μέσα στον βράχο από το θείο χέρι, ώστε μόλις και μετά βίας να δει τα οπίσθιά Του μετά το πέρασμά Του· διδάσκοντάς μας, νομίζω, μέσα από αυτά ο Λόγος, ότι αυτός που επιθυμεί να δει τον Θεό, βλέπει τον Ποθούμενο με το να Τον ακολουθεί πάντοτε, και η θεωρία του προσώπου Του είναι η ακατάπαυστη πορεία προς Αυτόν, η οποία κατορθώνεται με το να ακολουθεί κανείς από πίσω τον Λόγο. Έτσι λοιπόν και τώρα η ψυχή, όταν αναστήθηκε μέσα από τον θάνατο, όταν γέμισε με σμύρνα, όταν άπλωσε τα χέρια της στην κλειδαριά μέσω των έργων και ήλπισε να κατοικήσει μέσα της ο Ποθούμενος, τότε Εκείνος μεν προσπερνά, αυτή δε εξέρχεται, μη μένοντας πλέον στις καταστάσεις όπου βρισκόταν, αλλά ακολουθώντας τον Λόγο που προπορεύεται προς τα εμπρός.

Αλλά σε αυτά οδηγηθήκαμε ακολουθώντας την αλληλουχία όσων εξετάστηκαν προηγουμένως, προχωρώντας στο βαθύτερο νόημα της θεωρίας γύρω από αυτό το χωρίο. Ας επανέλθουμε όμως στο προκείμενο. Πώς εκείνος που μέσα από τόσες θεοφάνειες μαρτυρείται από τη θεία φωνή ότι βλέπει ολοκάθαρα τον Θεό, όταν αναφέρεται ότι μιλούσε «ενώπιος ενωπίω, όπως θα μιλούσε κανείς στον φίλο του», έχοντας βρεθεί σε αυτή την κατάσταση, σαν να μην είχε ακόμη αξιωθεί εκείνα που σύμφωνα με τη μαρτυρία της Γραφής πιστεύεται ότι έχει αξιωθεί, παρακαλεί τον Θεό να του φανερωθεί, σαν να μην έχει δει ακόμη Εκείνον που διαρκώς του εμφανιζόταν;

Ο Μωυσής, λοιπόν, τηρώντας νηστεία σαράντα ημερών στο όρος, βλέπει τον Θεό ολοκάθαρα και όχι μέσα από αινίγματα, σύμφωνα με όσα έχουν γραφτεί. Και συνομιλεί και μιλάει μαζί Του, όπως ακριβώς θα μιλούσε κάποιος στον φίλο του, και μαθαίνει από τον Θεό και διδάσκει τους πάντες για Αυτόν, ότι Αυτός είναι ο αιώνια Υπάρχων και δεν καταλήγει στην ανυπαρξία, αλλά καλεί τα μη όντα ως όντα, και έφερε τα πάντα στην ύπαρξη εκ του μη όντος και δεν τα αφήνει να εκπέσουν στην ανυπαρξία. Αυτός αρχικά, μόνο με ένα νεύμα και με το θέλημά Του, παρήγαγε από την ανυπαρξία ολόκληρη την αισθητή κτίση μαζικά. Διότι λέει: «Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανό και τη γη»· όχι βέβαια εντελώς κενά, ούτε στερημένα εντελώς από τα ενδιάμεσα στοιχεία των πάντων. Επειδή η γη ήταν αναμεμειγμένη με το νερό, και το καθένα κυοφορούσε τόσο τον αέρα όσο και τα διάφορα είδη ζώων και φυτών, ενώ ο ουρανός κυοφορούσε τα διάφορα φώτα και τα πυρά, μέσα στα οποία υφίσταται το σύμπαν.

Τι σκοπό έχει λοιπόν η προσθήκη της ευδοκίας του Θεού δίπλα στην ειρήνη; Διότι λέει: «Ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Υπήρξαν και στο παρελθόν περιπτώσεις όπου έδωσε δείγματα ειρήνης προς τους ανθρώπους. Διότι και στον Μωυσή μιλούσε «όπως ακριβώς θα μιλούσε κάποιος στον φίλο του», και τον Δαβίδ τον βρήκε «σύμφωνα με την καρδιά του», και σε ολόκληρο το γένος των Ιουδαίων παρέσχε σύμβολα ειρήνης, κατεβαίνοντας γι' αυτούς στο όρος και μιλώντας τους μέσα από φωτιά και γνόφο, αλλά όχι κατά ευδοκία. Διότι ευδοκία είναι το καθαυτό ευάρεστο και πρωταρχικό και τέλειο θέλημα του Θεού. Δεν αποτελεί λοιπόν πρωταρχικό και τέλειο θέλημα του Θεού η ευεργεσία προς κάποιους ανθρώπους ή προς ένα μόνο γένος, και μάλιστα όταν αυτή δεν είναι καν τέλεια. Γι' αυτό τον λόγο, όπως ακριβώς ο Θεός ονόμασε πολλούς υιούς, όμως ένας είναι εκείνος «στον οποίο ευδόκησε», έτσι και πολλές φορές έδωσε την ειρήνη Του, όμως μία είναι αυτή που φέρει μαζί της και την ευδοκία Του: αυτή που παρέχεται διά της ενανθρωπήσεως του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, καθώς είναι τέλεια και αμετάθετη και προσφέρεται σε κάθε γένος και σε όλους όσοι το επιθυμούν.

Πες μου λοιπόν: ποιος από τους αγγέλους ήταν αυτός που είπε στον Μωυσή «εγώ είμαι ο Ων, ο Θεός του Αβραάμ και του Ισαάκ και του Ιακώβ», αν όχι ο Υιός του Θεού, όπως λέει και ο Μέγας Βασίλειος; Και τι είναι αυτό που είναι γραμμένο στην Έξοδο του Ισραήλ ότι «μίλησε ο Κύριος προς τον Μωυσή πρόσωπο με πρόσωπο, όπως θα μιλούσε κάποιος προς τον φίλο του»; Όσο για εκείνον που μίλησε στον Αβραάμ, όταν «ορκίστηκε στον εαυτό του», εάν ήταν άγγελος, πώς λέει ο Απόστολος ότι «δεν είχε σε κανέναν μεγαλύτερο να ορκιστεί»; Εάν λοιπόν, κατά την εποχή της σκιάς του Νόμου, ο ίδιος ο Θεός ευδόκησε να μιλήσει στους πατέρες, πώς τώρα που φανερώθηκε η αλήθεια και έγινε ξεκάθαρος ο νόμος της χάριτος, κατά τον οποίο ούτε άγγελος ούτε άνθρωπος, αλλά ο ίδιος ο Κύριος μας έσωσε και το ίδιο το Πνεύμα του Θεού μας δίδαξε όλη την αλήθεια, δεν θα εμφανιστεί ο ίδιος ο Θεός αυτοπροσώπως στους αγίους; Ή μήπως, ενώ δεν απαξίωσε να γίνει άνθρωπος για εμάς και υπέμεινε σταυρό και θάνατο υπέρ ημών, και μάλιστα «ενώ ήμασταν ακόμη ασεβείς» κατά τον Απόστολο, θα απαξιώσει να ενοικήσει, να εμφανιστεί και να μιλήσει άμεσα σε άνθρωπο, και μάλιστα όχι απλώς ευσεβή, αλλά αγιασμένο και που έχει προηγουμένως καθαρθεί στο σώμα και στον νου μέσω της τήρησης των θείων εντολών, έχοντάς τα καταστήσει όχημα και κατάλληλο ζεύγος για το παντοδύναμο Πνεύμα;

«Όχι όπως ο θεράποντάς μου ο Μωυσής, στόμα με στόμα», πρόσωπο με πρόσωπο, «όπως μιλάει κανείς στον φίλο του.» Αυτή την εξαιρετική θεοπτία έφερε ως δώρο η νηστεία στον προφήτη και μετέβαλε το πρόσωπο αυτού που νήστευσε σε μια πιο θεϊκή αστραπή απρόσιτου φωτός και έδωσε στον προφήτη πλάκες γραμμένες με το δάχτυλο του Θεού. Ας προσέλθουμε, λοιπόν, σε αυτήν με φαιδρό πρόσωπο, με ιλαρές ψυχές ας την ασπαστούμε και ας μην απέχουμε μεν από φαγητά, ενώ είμαστε προσκολλημένοι στα αμαρτήματα· ούτε, ενώ φαινόμαστε στους ανθρώπους ταπεινοί στο πρόσωπο, να παρουσιαστούμε στον Δεσπότη υπερήφανοι στην ψυχή· και ενώ δίνουμε στους φτωχούς, ας μην αρπάζουμε από άλλους· και κολακεύοντας τον Θεό με λόγια, ας μην κατασφάζουμε με τα έργα μας τους αδελφούς μας, ενθυμούμενοι πάντοτε τον Απόστολο που λέει: «Να επιδιώκετε την ειρήνη με όλους και τον αγιασμό, χωρίς τον οποίο κανείς δεν θα δει τον Κύριο.» Αλλά νηστεύοντας από όλα τα κακά μαζί με τα φαγητά, ας πούμε προς Αυτόν: «Ελεείς τους πάντες, διότι τα πάντα μπορείς, και παραβλέπεις τα αμαρτήματα των ανθρώπων για να φτάσουν σε μετάνοια»· διότι σε Εσένα πρέπει κάθε δόξα, στον Πατέρα και στον Υιό και στο Άγιο Πνεύμα, τώρα και πάντοτε και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Είδες την ολοκληρωμένη παιδεία του; Και ήταν δυνατός στον λόγο, καθώς και σε άλλη αρετή. Αλλά άκουσε και μια άλλη μαρτυρία. Σε πολλούς προφήτες, λέει, μίλησε ο Θεός, αλλά σε κανέναν δεν μίλησε κατ' αυτόν τον τρόπο· στους άλλους μεν μίλησε με αινίγματα και δι' ονείρων, στον Μωυσή όμως πρόσωπο με πρόσωπο. Τι μεγαλύτερο τεκμήριο της αρετής εκείνου ζητάς από αυτό, όταν ο Δεσπότης των πάντων συνομιλεί με τον δούλο ως φίλο;

Ιδού, όχι μόνο να τον δούμε είναι δυνατόν, αλλά και να γίνουμε όμοιοί του, εάν δείξουμε ζήλο. Ας μην αναβάλλουμε, λοιπόν. Δεν ασπάζεται τόσο το στόμα των προφητών, όσο των επιεικών και πράων ανθρώπων. Διότι «πολλοί θα μου πουν», λέγει, «δεν προφητεύσαμε στο δικό σου όνομα; Και θα τους πω: Δεν σας γνωρίζω». Το στόμα του Μωυσή όμως, επειδή ήταν πάρα πολύ επιεικής και πράος (διότι «ο Μωυσής», λέγει, «ήταν ο πραότερος άνθρωπος από όλους τους ανθρώπους πάνω στη γη»), έτσι το ασπαζόταν και το αγαπούσε, ώστε να ειπωθεί: «Ενώπιος ενωπίω, στόμα με στόμα του μιλούσε, σαν φίλος προς τον δικό του φίλο». Δεν θα δώσεις προσταγές σε δαίμονες τώρα, αλλά θα προστάξεις τότε το πυρ της γέεννας, εάν έχεις κάνει το στόμα σου όμοιο με το στόμα του Χριστού. Θα προστάξεις την άβυσσο του πυρός και θα πεις: «Σιώπα, πεφίμωσο»· και με πολλή παρρησία θα ανέλθεις στους ουρανούς και θα απολαύσεις τη βασιλεία. Την οποία μακάρι να αξιωθούμε να επιτύχουμε όλοι μας, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, μαζί με τον οποίο ανήκει στον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα η δόξα, το κράτος και η τιμή, νυν και αεί και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Του ιδίου [Ιωάννου του Χρυσοστόμου], όταν επέστρεψε από την Ασία Ο μέγας Μωυσής, ο θεράπων του Θεού, η κορωνίδα των προφητών, ο οδοιπόρος της θάλασσας, ο ηνίοχος του αέρα, ο τραπεζοποιός του μάννα, αυτός που εγκαταλείφθηκε από εκείνη που τον γέννησε και σώθηκε από την εχθρό (διότι τον εξέθεσε μεν η μητέρα του, τον περισυνέλεξε δε και τον ανέθρεψε η Αιγυπτία), αυτός που τρεφόταν στην Αίγυπτο και είχε το πολίτευμά του στον ουρανό, αυτός που έστησε τέτοιο και τόσο μεγάλο τρόπαιο εναντίον των Αιγυπτίων, αυτός που στερεοποίησε τη θάλασσα και διέρρηξε την πέτρα και συνομιλούσε ως φίλος με τον Θεό· αυτός ο τόσο σπουδαίος και τόσο μεγάλος, αφήνοντας τον λαό του για σαράντα μόνο ημέρες, τους βρήκε να στασιάζουν και να παρανομούν.

Και για να μην απορήσεις με αυτό που ειπώθηκε, ούτε να θεωρήσεις τον λόγο υπερβολικό, θα σου φέρουμε την απόφαση αυτή από τον ουρανό, και από εκεί θα αναγνώσουμε αυτόν τον νόμο. Διότι τον μακάριο Μωυσή, τον πιο πράο από όλους τους ανθρώπους πάνω στη γη, τον φίλο του Θεού και ανώτερο των προφητών —επειδή στους άλλους ο Θεός μίλησε με αινίγματα, σε τούτον όμως σαν να μιλούσε φίλος προς φίλο— αυτόν, λοιπόν, τον σπουδαίο άνδρα, που υπέστη αναρίθμητες ταλαιπωρίες στην έρημο για τόσα χρόνια, που κινδύνευσε πολλές φορές μέχρι θανάτου, και από τους Αιγυπτίους για χάρη των Ιουδαίων, και από τους Ιουδαίους πάλι για χάρη αυτών των ίδιων των αγνωμόνων, τίποτε άλλο δεν τον εμπόδισε, μετά από τις πολλές εκείνες ταλαιπωρίες και τα αναρίθμητα κατορθώματα, να εκπληρώσει την υπόσχεση, παρά το ότι σκανδάλισε τους συνοδοιπόρους του στο νερό. Και υπονοώντας ακριβώς αυτό ο Θεός, έλεγε: «Επειδή δεν με πιστέψατε ώστε να με αγιάσετε ενώπιον των υιών Ισραήλ, για τον λόγο αυτό δεν θα εισαγάγετε εσείς τη συναγωγή αυτή στη γη την οποία τους έδωσα». Καίτοι και πριν από αυτό είχε επιδείξει κάποια παρακοή (διότι και αντιμίλησε στον Θεό και μία και δύο φορές όταν στελνόταν στην Αίγυπτο, και έπειτα στην έρημο δυσπίστησε λέγοντας: «Εξακόσιες χιλιάδες είναι οι πεζοί, και εσύ είπες: ‹Θα τους δώσω κρέας και θα φάνε επί έναν ολόκληρο μήνα›. Μήπως θα σφαγούν πρόβατα και βόδια, ή θα συγκεντρωθούν όλα τα ψάρια της θάλασσας, για να τους φτάσουν;»).

Τότε λοιπόν, ανεβαίνοντας ο Μωυσής, λέει στον Θεό: «Αν μεν τους συγχωρείς την αμαρτία, συγχώρεσέ την· ειδάλλως, εξάλειψέ με από τη βίβλο που έγραψας». Τότε πένθησε ο λαός και διατάχθηκε να αφαιρέσει τον στολισμό του. Εδώ αναφέρεται: Και μίλησε ο Κύριος στον Μωυσή, όπως θα μιλούσε κάποιος στον φίλο του. Ο δε Ιησούς του Ναυή δεν απομακρυνόταν από τη σκηνή. Τότε παρακαλεί ο Μωυσής τον Θεό να μην εγκαταλείψει τον λαό· και αφού λαξεύει δύο πλάκες, λαμβάνει τον Δεκάλογο, παραμένοντας πάλι σαράντα ημέρες και σαράντα νύχτες. Και του δίνει ξανά εντολές σχετικά με το Πάσχα, σχετικά με το Σάββατο, σχετικά με την εξολόθρευση των θεών των εθνών και για την αφιέρωση των πρωτοτόκων σε Αυτόν. Εδώ αναγράφεται ότι ο Μωυσής μιλούσε στον λαό έχοντας κάλυμμα· πράγμα που αναφέρει ο Παύλος στη Δεύτερη προς Κορινθίους επιστολή. Τότε τους δίνονται παραγγελίες σχετικά με το Σάββατο και σχετικά με τα υλικά που έπρεπε να διατεθούν για το έργο της σκηνής, δηλαδή για τον χρυσό, τον χαλκό, τις τρίχες και τα υπόλοιπα υλικά. Και αυτοί μεν τα έφερναν με πολλή προθυμία, σε σημείο να περισσεύουν· ο δε Βεσελεήλ από τη φυλή Ιούδα και ο Ελιάβ από τη φυλή Δαν κατασκευάζουν όλα τα εξαρτήματα της κατασκευής, και στήθηκε η σκηνή, και την κάλυψε η νεφέλη. Αυτά δε που αναλώθηκαν για τα έργα ήταν: από χρυσό είκοσι εννέα τάλαντα και επτακόσιοι σίκλοι, από άργυρο εκατό τάλαντα και επτακόσιοι εβδομήντα δύο σίκλοι, και από χαλκό εβδομήντα τάλαντα και δύο χιλιάδες πεντακόσιοι σίκλοι.

Σε συμφωνία και αυτός με τον μεγάλο Διονύσιο, μετά από εκείνον τον υψηλό και θείο σύνδεσμο, ελπίζει και εύχεται να δει και να βιώσει τη λαμπρότητα του Θεού. Επομένως, εφόσον υπάρχει διαφορά μεταξύ των πνευματικών θεωριών, και η μεν μία από αυτές ονομάζεται «διά πίστεως», η άλλη «δι' εσόπτρου και εν αινίγματι», η άλλη «δι' είδους» και η άλλη «πρόσωπον προς πρόσωπον», καμία από αυτές δεν αποτελεί κατανόηση της ουσίας του Θεού. Διότι, αν και έχει γραφτεί ότι ο Μωυσής συνομίλησε με τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο και ότι του μίλησε στόμα με στόμα, με μορφή και όχι με αινίγματα, εντούτοις κανείς δεν έχει σταθεί στην υπόσταση και την ουσία του Κυρίου, σύμφωνα με τα γεγραμμένα, και κανείς ούτε είδε ούτε εξέφρασε τη φύση του Θεού, ούτε είδε ποτέ κανείς τον Θεό· ο μονογενής Υιός τον φανέρωσε. Το να είναι η μία θεωρία τελειότερη από την άλλη, ακόμη και ανάμεσα σε αυτές που απαριθμήθηκαν, τίποτα δεν το εμποδίζει, ώστε να είναι τελειότατη εκείνη που ελπίζεται τότε, μετά την τελική αποκατάσταση, ενώ οι υπόλοιπες, όπως κι αν ήθελε κανείς να τις ονομάσει, είναι δυνατόν να συγκρίνονται μεταξύ τους.

Αλλά και αυτή τη σεβάσμια εντολή την έχουμε ήδη ερμηνεύσει στην επιστολή προς τον μοναχό Ευθύμιο· όμως δεν θα διστάσουμε να την αποσαφηνίσουμε ξανά και εδώ, η οποία είχε ως εξής: «Διότι, εάν τηρούσαμε αυτή την εντολή, ο κόσμος θα ήταν επίγειος ουρανός, χωρίς φιλονικίες, χωρίς πολέμους, χωρίς στάσεις, χωρίς φθόνο, ειρηνικός, αζήμιος και αναμάρτητος, οι άνθρωποι θα ήταν θεοί κατά μέθεξιν και θα είχαν τον Θεό να στέκεται ανάμεσά τους, κατά τον θείο Δαβίδ, και θα τον ακούγαμε πρόσωπο με πρόσωπο, κατά τον θείο Μωυσή, όπως ακριβώς συνομιλεί ένας φίλος με τον φίλο του. Επειδή όμως, αλίμονο, μαζί με όλες τις θείες εντολές λησμονήσαμε και αυτήν, ο κόσμος έγινε παρόμοιος με πέλαγος και βαρύτατο κλύδωνα, και ένας αδιάβατος χειμώνας και μεγάλη τρικυμία κατέλαβε ολόκληρο τον κόσμο. Και αυτά τα βεβαιώνει ο Θεός μέσω του Δαβίδ και του Ησαΐα· «Εάν ο λαός μου με άκουγε», λέει, «και ο Ισραήλ πορευόταν στις οδούς μου, τάχιστα θα ταπείνωνα τους εχθρούς τους και θα έβαζα το χέρι μου πάνω σε εκείνους που τους θλίβουν»· και: «Εάν θέλετε και με εισακούσετε, θα φάτε τα αγαθά της γης· εάν όμως δεν θέλετε και δεν με εισακούσετε, μάχαιρα θα σας καταφάει»· και ότι: «Θα σας δώσω άρχοντες σύμφωνα με τις καρδιές σας» και ότι: «Θα καταστήσω νεανίσκους άρχοντές τους, και εμπαικτές θα τους εξουσιάζουν». «

Ω της άρρητης συγκατάβασης! Αυτά είναι τα θαυμάσια του Θεού προς εμάς, αδελφοί! Καθώς όμως εμείς ανερχόμαστε προς το τελειότερο, ο άμορφος και ανείδεος δεν έρχεται πλέον όπως προηγουμένως, άμορφος ή ανείδεος, ούτε απεργάζεται σε εμάς την παρουσία και την άφιξη του φωτός του με σιωπή. Αλλά πώς; Με κάποια μορφή, πλην όμως μορφή Θεού· και ο Θεός εμφανίζεται απλός, όχι με σχήμα ή αποτύπωμα, αλλά μορφοποιημένος μέσα σε φως ακατανόητο, ασύλληπτο και άμορφο —διότι δεν μπορούμε να πούμε ή να εκφράσουμε τίποτε περισσότερο—, ωστόσο εμφανίζεται φανερά και γνωρίζεται με βεβαιότητα, και ο αόρατος οράται πάρα πολύ καθαρά, λαλεί αόρατα και ακούει και, όπως ένας φίλος προς τον φίλο του πρόσωπο με πρόσωπο, συνομιλεί ο κατά φύσιν Θεός με τους κατά χάριν θεούς που γεννήθηκαν από αυτόν, και ως πατέρας τους αγαπά και αγαπάται από τους υιούς του πολύ θερμά. Και γίνεται σε αυτούς παράδοξο θέαμα και συγκλονιστικότατο άκουσμα, το οποίο ούτε μπορούν να εκφράσουν επάξια, ούτε ανέχεται να καλυφθεί με τη σιωπή. Από τον πόθο του ανάβουν πάντοτε και, ηχούμενοι μυστικά από αυτόν, πότε γράφουν οδυρόμενοι για τα πάθη των άλλων και πότε διαπομπεύουν τα δικά τους πταίσματα.