Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 33:12

Γνωρίζω τα έργα σου· ιδού, έθεσα ενώπιόν σου μία ανοικτή θύρα, την οποία κανείς δεν μπορεί να κλείσει· διότι έχεις μικρή δύναμη, και όμως τήρησες τον λόγο μου και δεν αρνήθηκες το όνομά μου. Από τα γραφόμενα μαθαίνουμε ότι αυτή η πόλη ήταν μεν μικρή σε μέγεθος, αλλά μεγάλη στην πίστη· γι' αυτό της λέει: γνωρίζω τα έργα σου, δηλαδή τα αποδέχομαι, όπως ακριβώς λέει και στον Μωυσή: «σε γνωρίζω περισσότερο από όλους». Και άνοιξα ενώπιόν σου θύρα για το διδακτικό κήρυγμα, η οποία δεν μπορεί να κλειστεί εξαιτίας των πειρασμών· διότι αρκούμαι στην πρόθεση και δεν απαιτώ αυτά που υπερβαίνουν τις δυνάμεις.

Σχετικά λοιπόν με τον Ιωάννη λέει ο Σωτήρας: «Αλήθεια, αλήθεια σας λέω, δεν έχει εμφανιστεί μεταξύ όσων έχουν γεννηθεί από γυναίκες μεγαλύτερος από τον Ιωάννη τον Βαπτιστή». Αλλά και αυτόν τον τόσο μεγάλο και αξιοζήλευτο τον παρουσίασε ήδη, όπως ο ίδιος λέει, να ανακράζει και να λέει με μεγάλη φωνή: «Εκείνος που έρχεται πίσω μου, με έχει ξεπεράσει, διότι υπήρχε πριν από εμένα». Εφόσον λοιπόν η δόξα του Ιωάννη υποχωρεί και παραχωρεί τη θέση της στον Μονογενή, πώς να μην είναι πλέον αναγκαίο να κατανοήσουμε ότι κανένας από τους άλλους αγίους δεν μπορεί να εξισωθεί στο ίδιο μέτρο με τον Σωτήρα Χριστό, τουλάχιστον όσον αφορά το ζήτημα της δόξας, η οποία θεωρείται μέσα από τη λαμπρότητα των έργων; Οι άγιοι, λοιπόν, που έζησαν κατά τους καιρούς της επίγειας παρουσίας του, εφόσον δεν μπορούσαν να ξεπεράσουν την αρετή του Ιωάννη ούτε να φτάσουν στο δικό του μέτρο, θα παραχωρήσουν μαζί με αυτόν τα πρωτεία στον Χριστό, εάν βέβαια ο μακάριος Βαπτιστής, αν και κατείχε το απόγειο των αγαθών και δεν είχε αφήσει κανένα περιθώριο υπεροχής, δεν δέχεται την κρίση ότι είναι κατώτερος από τα λόγια κάποιου άλλου, αλλά ο ίδιος επισφράγισε το γεγονός για τον εαυτό του με τα δικά του λόγια, ως αληθινός άγιος. Επειδή όμως έπρεπε να αποδειχθεί ότι ο Εμμανουήλ είναι ανώτερος και μεγαλύτερος και από τους αρχαιότερους αγίους, αναγκαστικά ο μακάριος Ευαγγελιστής στρέφεται πρώτα στον ιεροφάντη Μωυσή, προς τον οποίο είχε ειπωθεί από τον Θεό: «Σε γνωρίζω περισσότερο από όλους, και βρήκες χάρη ενώπιόν μου».

Και αφού σήκωσε ο Μωυσής το χέρι του, χτύπησε με τη ράβδο την πέτρα μία και δύο φορές, και βγήκε πολύ νερό. Και είπε ο Κύριος προς τον Μωυσή και τον Ααρών: Επειδή δεν με πιστέψατε ώστε να με αγιάσετε ενώπιον των υιών Ισραήλ, γι' αυτό δεν θα εισαγάγετε εσείς αυτή τη συναγωγή στη γη που τους έδωσα. Άραγε, λοιπόν, από αυτό δεν θα γινόταν σε όλους σαφές πόσο σκληρές είναι οι συνέπειες της απιστίας; Και αν, όντας τόσο σπουδαίος, επιτιμήθηκε ο Μωυσής, ποιον θα λυπηθεί πλέον ο Θεός, και σε ποιον δεν θα επιφέρει την οργή του για όσα δεν πίστεψε, Εκείνος που είναι τόσο απροσωπόληπτος, ώστε να μη θελήσει να χαριστεί ούτε στον ίδιο τον Μωυσή, προς τον οποίο είχε πει: Σε γνωρίζω πάνω από όλους, και βρήκες χάρη ενώπιόν μου. <Βάλτε τους ανθρώπους να καθίσουν. Υπήρχε δε πολύ χορτάρι στον τόπο εκείνο. Κάθισαν, λοιπόν, οι άνδρες, σε αριθμό περίπου πεντακισχίλιοι.> Ο Σωτήρας τίμησε τη συνήθη πραότητά του και απομακρύνει τη δριμύτητα των ελέγχων. Διότι δεν επιτιμά καυστικά, καίτοι οι μαθητές βρίσκονται σε μεγάλη νωθρότητα, όσον αφορά τη μικροψυχία και την ολιγοπιστία τους απέναντί του. Αντιθέτως, τους παιδαγωγεί περισσότερο μέσω των ίδιων των πραγμάτων, ώστε να κατανοήσουν εκείνα που ακόμη δεν πιστεύουν.

Διότι δεν σας γνωρίζω, λέει, ως ανθρώπους που γίνατε εραστές της αρετής, ούτε που τιμήσατε τον λόγο μου, αλλά ούτε που συνδεθήκατε μαζί μου μέσα από αγαθές πράξεις. Ακολουθώντας τα παραπάνω, θα κατανοήσεις και για τον πάνσοφο Μωυσή, όταν ο Θεός τού λέει: «Σε γνωρίζω περισσότερο από όλους, και βρήκες χάρη σε μένα», αντί του: έχεις τεθεί σε οικειότητα μαζί μου περισσότερο από όλους και απέκτησες πολλή χάρη. Και δεν τα λέμε αυτά αναιρώντας ότι η γνώση λαμβάνεται και με τη δύναμη της επίγνωσης, αλλά επινοώντας τον πιο πρέποντα τρόπο για τα θεωρήματα. Λοιπόν, γνωρίζω, λέει, τα δικά μου και γνωρίζομαι από τα δικά μου, όπως με γνωρίζει ο Πατέρας και εγώ γνωρίζω τον Πατέρα· αντί του ότι θα αποκτήσω οικειότητα με τα δικά μου πρόβατα, και τα δικά μου πρόβατα θα αποκτήσουν οικειότητα με εμένα, με αυτόν ακριβώς τον τρόπο με τον οποίο ο Πατέρας είναι οικείος σε εμένα, και εγώ πάλι είμαι οικείος στον Πατέρα. Διότι, με τον ίδιο τρόπο που ο Θεός και Πατέρας γνωρίζει ότι έχει γνήσιο γέννημα τον ίδιο τον Υιό και καρπό της ουσίας του, και ο Υιός πάλι γνωρίζει ότι έχει αληθινά Πατέρα τον Θεό, εφόσον βεβαίως είναι γεννημένος από αυτόν, με τον ίδιο τρόπο και εμείς, αποκτώντας οικειότητα μαζί του, αποτελούμε γένος του και έχουμε κληθεί τέκνα, σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί από αυτόν: «Ιδού εγώ και τα παιδιά που μου έδωσε ο Θεός».

Ακολούθως και προς τον Μωυσή έχει ειπωθεί: «Σε γνωρίζω περισσότερο από όλους, και βρήκες χάρη ενώπιόν μου» αντί του: Σε εμένα βρήκες οικειότητα περισσότερο από όλους, και αποκόμισες πολλή χάρη. Επομένως, και για εκείνους που με κανέναν τρόπο δεν απέκτησαν οικειότητα μαζί του, λέει: «Δεν σας γνωρίζω· απομακρυνθείτε από εμένα, εργάτες της αδικίας.» —«Διότι δεν υπάρχει καμία κοινωνία μεταξύ φωτός και σκότους.» Ποιοι όμως μπορεί να νοηθούν ως αυτοί που λένε στον Χριστό το: Φάγαμε και ήπιαμε ενώπιόν σου; Ο λόγος αυτός θα ταίριαζε κατεξοχήν στους προερχόμενους από τον Ισραήλ, στους οποίους μάλιστα είπε ο Χριστός ότι: «Θα δείτε τον Αβραάμ και τους προφήτες στη βασιλεία του Θεού, και τους εαυτούς σας να εκβάλλονται έξω.» Πώς λοιπόν έτρωγαν και έπιναν ενώπιον του Θεού; Τελώντας τη λατρεία του Νόμου· διότι, προσφέροντας στον Θεό τις δι' αίματος θυσίες, έτρωγαν και ευφραίνονταν. Άκουγαν επίσης στις συναγωγές τα βιβλία του Μωυσή, ο οποίος δεν είχε γράψει τα δικά του, αλλά ερμήνευε τα όσα προέρχονταν από τον Θεό· επειδή πάντα προέτασσε της δικής του φωνής το: «Αυτά λέει ο Κύριος.»

Τι θα μπορούσε να γίνει πιο μεγαλειώδες από τα κατορθώματα του Σωτήρος; Πώς τα θειότερα δεν θα ξεπεράσουν κάθε ανθρώπινο λόγο; Διότι «η δόξα κρύβει τον λόγο», λέει η θεία Γραφή. Ο μακάριος Μωυσής όμως, αν και ήταν τόσο μεγάλος στην αρετή, ώστε να ακούσει τον Θεό να του λέει: «Σε γνωρίζω περισσότερο από όλους, και βρήκες χάρη ενώπιόν μου», δεν ντρεπόταν να λέει ότι είναι ισχνόφωνος και βραδύγλωσσος, και ακατάλληλος για τη διακονία του κηρύγματος. Αν λοιπόν, λέγοντας τέτοια πράγματα, απαλλάχθηκε από κάθε ψόγο και αισχρή κατηγορία, αλλά μάλλον θα μπορούσε κανείς να θεωρήσει τον προφήτη άξιο κάθε επαίνου, πώς δεν θα παραχωρήσουμε ευλόγως στα υπέρ τον νόμο κατορθώματα του Σωτήρος τη δύναμη να υπερισχύουν κάθε λόγου; Επιπλέον, είναι ακόλουθο να πούμε ότι εμείς δεν έχουμε ασκηθεί στους αγώνες των λόγων, ούτε υποσχόμαστε επίδειξη της αττικής γλώσσας. Ας μεριμνούν άλλοι για αυτές τις σπουδές και για την περίλαμπρη ενασχόληση με τους λόγους. Για εμάς, αγαπητοί, ο λόγος είναι σύντομος και το να γράφουμε αποτελεί επιταγή ανάγκης. «Διότι αλίμονό μου, αν δεν ευαγγελίζομαι». Επειδή, αν το κάνω αυτό με τη θέλησή μου, έχω μισθό. Αν όμως το κάνω χωρίς τη θέλησή μου, μου έχει εμπιστευθεί μια οικονόμηση. Γι' αυτό νομίζω ότι κανείς δεν μπορεί να επικρίνει δικαίως τα δικά μου φτωχά λόγια. Όσα λοιπόν η χάρη του Θεού υπαγορεύει στη διάνοια, αυτά και θα καταστήσουμε φανερά σε εσάς, περιορίζοντας την άκαιρη ντροπή με σώφρονα λογισμό.

Ο τρόπος, λοιπόν, της κατηγορίας σχετικά με τη μελαψή γυναίκα έγκειται σε αυτά, και η εικόνα της δυστροπίας απέναντι στον Χριστό θα κατανοηθεί όπως ακριβώς στα γεγονότα που αφορούν τον Μωυσή. Τη συγγενική και αδελφή προς αυτήν λοιδορία θα την εξετάσουμε, μεταφέροντας πάλι το νόημα των λεγομένων από τον τύπο στην αλήθεια. «Διότι δεν μίλησε ο Κύριος μόνο στον Μωυσή», αναφέρει, «αλλά μίλησε και σε εμάς». Ο λόγος αυτός προέρχεται από αλαζονεία, η φωνή από κούφια έπαρση. Διότι θα έπρεπε βεβαίως, εφόσον σκέπτονταν ορθά, να μην βιάζονται να ανέλθουν στο ίδιο μέτρο με εκείνον ο οποίος δικαίως άκουσε: «Σε γνωρίζω περισσότερο από όλους, και βρήκες χάρη ενώπιόν μου»· αλλά μάλλον να αναπέμπουν ευχαριστίες για τα όσα έχουν τιμηθεί, χωρίς να υπερβαίνουν την άνωθεν καθορισμένη τάξη· ούτε βεβαίως να αρπάζουν για τον εαυτό τους την τιμή που έχει δοθεί κατ' αυτόν τον τρόπο.

ΙΙΙ. Του ίδιου αγίου Κυρίλλου από την πρώτη ομιλία με θέμα ότι δεν πρέπει να αποκαλούμε τον Χριστό άνθρωπο θεοφόρο, αλλά Θεό που ενανθρώπησε. Μέγας ήταν όντως ο μακάριος Μωυσής· διότι άκουσε τον Θεό να λέει «Σε γνωρίζω περισσότερο από όλους, και βρήκες χάρη ενώπιόν μου»· αλλά ήταν πιστός ως υπηρέτης σε οίκο· αξιοθαύμαστος ήταν ο προφήτης Σαμουήλ, αλλά συγκαταλεγόταν σε «εκείνους που επικαλούνται» τον Θεό των όλων· άγιοι έγιναν οι μακάριοι προφήτες, όμως ομολογούν το μέτρο της δουλείας τους, και εκπλήρωναν τη διακονία που αρμόζει σε υπηρέτες, μεταφέροντας τους άνωθεν και προερχόμενους από τον Θεό λόγους στους ανθρώπους εκείνης της εποχής, ή μάλλον και σε εμάς τους ίδιους· διότι διαρκώς αναφωνούν: Αυτά λέει ο Κύριος· είπε εξάλλου κάπου και ο ίδιος ο Χριστός για τον μακάριο Βαπτιστή: «Ανάμεσα στους γεννημένους από γυναίκες δεν έχει εγερθεί μεγαλύτερος από τον Ιωάννη τον Βαπτιστή»· αυτός όμως, μολονότι σύμφωνα με την αψευδή φωνή του Σωτήρα έλαβε δικαίως την ανώτερη θέση, δεν αγνόησε την υπεροχή του Κυρίου, ομολόγησε τον Δεσπότη, και παραχώρησε τα πρωτεία στη δόξα του Χριστού· διότι είπε ξεκάθαρα: «Αυτός ήταν για τον οποίο εγώ είπα: Πίσω μου έρχεται άνδρας, του οποίου δεν είμαι άξιος να λύσω τον ιμάντα των υποδημάτων του».

ΙΒʹ. Όταν εισερχόταν ο Μωυσής στη σκηνή, κατέβαινε ο στύλος της νεφέλης και στεκόταν στις θύρες της σκηνής, και ο λαός, αφού σηκωνόταν, προσκυνούσε, ο καθένας από τη δική του σκηνή. Και μιλούσε ο Κύριος προς τον Μωυσή πρόσωπο με πρόσωπο, όπως ακριβώς θα μιλούσε κάποιος στον φίλο του· έπειτα ο Μωυσής επέστρεφε στο στρατόπεδο, ο υπηρέτης του όμως, ο Ιησούς του Ναυή, δεν έβγαινε από τη σκηνή. Και είπε ο Μωυσής προς τον Κύριο: «Ιδού, εσύ μου λες: "Αναβίβασε τον λαό τούτο", εσύ όμως δεν μου φανέρωσες ποιον θα αποστείλεις μαζί μου· ενώ εσύ μου είπες: "Σε γνωρίζω περισσότερο από όλους, και έχεις βρει χάρη κοντά μου". Εάν, λοιπόν, βρήκα χάρη ενώπιόν σου, φανέρωσέ μου τον εαυτό σου· να σε δω καθαρά, για να γνωρίζω ότι έχω βρει χάρη ενώπιόν σου, και για να γνωρίσω ότι το έθνος αυτό είναι λαός σου». Και ο Κύριος του λέγει: «Εγώ ο ίδιος θα προπορεύομαι και θα σου δώσω ανάπαυση». Και λέγει προς αυτόν ο Μωυσής: «Εάν εσύ ο ίδιος δεν συμπορευθείς, μη με αναβιβάσεις από εδώ. Και πώς θα γίνει γνωστό ότι βρήκα χάρη κοντά σου εγώ και ο λαός σου, παρά μόνο εάν εσύ συμπορεύεσαι μαζί μας; Και έτσι θα δοξαστούμε, τόσο εγώ όσο και ο λαός σου, περισσότερο από όλα τα έθνη που υπάρχουν πάνω στη γη». Και είπε ο Κύριος προς τον Μωυσή: «Και αυτόν τον λόγο που είπες, θα τον πράξω· διότι βρήκες χάρη ενώπιόν μου, και σε γνωρίζω περισσότερο από όλους, και έχεις βρει χάρη κοντά μου». Και είπε ο Μωυσής: «Δείξε μου τη δόξα σου».

Αυτά, ω άνθρωπε του Θεού Καισάριε, σου παραθέτει ο σύντομος αυτός λόγος μας σχετικά με την τελειότητα του ενάρετου βίου, έχοντας σκιαγραφήσει για σένα τον βίο του μεγάλου Μωυσή ως ένα είδος αρχετύπου με μορφή κάλλους, με σκοπό ο καθένας από εμάς, διά της μιμήσεως των έργων του, να αποτυπώσει μέσα του τον χαρακτήρα του κάλλους που μας υποδείχθηκε. Διότι, ως προς το ότι ο Μωυσής κατόρθωσε την εφικτή τελειότητα, ποιος θα μπορούσε να βρεθεί για εμάς πιο αξιόπιστος μάρτυρας από τη θεία φωνή, η οποία του λέει: «Σε γνώρισα περισσότερο από όλους»; Αλλά και το ότι ονομάστηκε φίλος του Θεού από τον ίδιο τον Θεό, καθώς και το ότι, επιλέγοντας μάλλον να συν-απολεστεί μαζί με όλους, εάν το Θείο δεν έδειχνε ευμενή ιλεότητα για τα αμαρτήματά τους, σταμάτησε την οργή κατά των Ισραηλιτών, μεταστρέφοντας την ίδια την κρίση του Θεού, ώστε Εκείνος να μη λυπήσει τον φίλο Του. Και όλα αυτά αποτελούν σαφή μαρτυρία και απόδειξη ότι ο βίος του Μωυσή ανήλθε στο ακρότατο όριο της τελειότητας.

ΜΟΝΑΧΟΣ. Δεν είναι έτσι αυτά, δεν είναι· όλα αυτά είναι αδύνατα. Διότι, αν ήταν ενδεχόμενο να συμβαίνουν αυτά, δεν θα υφίστατο τόσες κακουχίες σε ξένο τόπο ο Αβραάμ, ο οποίος πίστεψε με όλη του την ψυχή στον Θεό και για τον οποίο λέει η θεία Γραφή: «Πίστεψε ο Αβραάμ στον Θεό, και αυτό του λογαριάστηκε ως δικαιοσύνη», δεν θα υπέμενε τόσες θλίψεις ο αγαπημένος από τον Θεό Ιακώβ, για τον οποίο ο ίδιος ο Θεός λέει: «Τον Ιακώβ αγάπησα, ενώ τον Ησαύ μίσησα», δεν θα καθόταν τόσα χρόνια ο Ιώβ πάνω στην κοπριά, για τον οποίο πάλι ο ίδιος ο Θεός είπε ότι «δεν υπάρχει άνθρωπος όμοιός του πάνω στη γη, άνθρωπος άμεμπτος, δίκαιος, αληθινός, θεοσεβής, που απέχει από κάθε πονηρό πράγμα», δεν θα υπέμενε τόσους κινδύνους ο Μωυσής τόσο στην Αίγυπτο όσο και στην έρημο, στον οποίο ο Θεός μιλούσε πρόσωπο με πρόσωπο, όπως θα μιλούσε κανείς στον φίλο του, και τον οποίο διαβεβαιώνοντας έλεγε: «Σε γνωρίζω περισσότερο από όλους και έχεις βρει χάρη ενώπιόν μου», δεν θα εμπλεκόταν σε τόσες περιπέτειες ο θείος Δαβίδ, για τον οποίο είπε ο Θεός: «Βρήκα τον Δαβίδ, τον γιο του Ιεσσαί, άνδρα σύμφωνα με την καρδιά μου», δεν θα περιέπιπταν σε τόσες θλίψεις ο Ηλίας και ο Ησαΐας και ο Ιερεμίας και ο Δανιήλ και οι παίδες στη Βαβυλώνα, δεν θα διένυαν αυτόν τον βίο δοκιμαζόμενοι και κινδυνεύοντας με πολλούς τρόπους όλοι οι άγιοι, οι αληθινά πιστοί και αγαπημένοι του Θεού.