Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 33:13

Για λόγους σαφήνειας, όμως, δεν πρέπει να διστάσουμε, σύμφωνα με τον μακάριο Απόστολο, να επαναλάβουμε και να πούμε τα ίδια. Υπάρχουν πάρα πολλά λόγια των πατριαρχών, τα οποία έχουν ειπωθεί από τους ίδιους ως δικά τους· και ο Μωυσής μιλούσε, και ο Θεός του απαντούσε· και ο Ηλίας και ο Ελισσαίος, καθισμένοι στο όρος Κάρμηλο, επικαλούνταν τον Κύριο και έλεγαν πάντοτε: «Ζει ο Κύριος, ενώπιον του οποίου παραστάθηκα σήμερα». Και τα λόγια των άλλων αγίων προφητών αναφέρονται μεν πρωτίστως στον Σωτήρα, έπειτα όμως υπάρχουν και πάρα πολλά που αφορούν τόσο τα έθνη όσο και τον Ισραήλ. Και όμως, κανείς ποτέ δεν θα μπορούσε να πει τα λόγια των πατριαρχών ως δικά του, ούτε θα τολμούσε κανείς να μιμηθεί και να χρησιμοποιήσει τα ίδια τα λόγια του Μωυσή, ούτε του Αβραάμ σχετικά με τον οικονόμο του και τον Ισμαήλ, ούτε όσα ειπώθηκαν για τον μεγάλο Ισαάκ, ακόμη και αν βρισκόταν στην ίδια ακριβώς ανάγκη και περίσταση, κανείς δεν θα τολμούσε να τα εκφέρει ως δικά του. Ακόμη και αν κάποιος συμπάσχει με αυτούς που υποφέρουν και κυριευθεί κάποτε από τον πόθο για το ανώτερο, ποτέ δεν θα έλεγε όπως ο Μωυσής: «Εμφάνισε τον Εαυτό Σου σε εμένα», ή πάλι: «Αν μεν τους συγχωρέσεις την αμαρτία, συγχώρεσέ την· αν όμως δεν τη συγχωρέσεις, εξάλειψέ με από το βιβλίο Σου, το οποίο έγραψες».

Γνώριζε, ασύνετε, ότι, λέγοντας παιδίον, υποδεικνύει τον τέλειο άνθρωπο. Εφόσον λοιπόν καταδείχθηκε το τέλειο, ο μέγας ευαγγελιστής Ιωάννης, ο υιός της βροντής, λέγει με απλό λόγο: «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος. Ούτος ην εν αρχή προς τον Θεόν. Πάντα δι' αυτού εγένετο, και χωρίς αυτού εγένετο ουδέν.» Και ο ίδιος ο Κύριος λέγει: «Νυν η ψυχή μου τετάρακται.» Σε ποιον αναφέρεται αυτή η φωνή; Στον Θεό Λόγο; Μη γένοιτο! Ο ατάραχος Θεός Λόγος, που ήλθε για να καταπαύσει την ταραχή, εξέφερε ο ίδιος αυτά τα λόγια; Αλλά μήπως θέλεις μάλλον να πεις για το σώμα, ότι αυτό το είπε; Σφάλλεις, διότι το σώμα καθ' εαυτό είναι ακίνητο, εάν η ψυχή δεν βρισκόταν μέσα του. Δεν άκουσες τον Μωυσή που λέγει: «Φανέρωσέ μου τον εαυτό σου;» Και αμέσως ακούει: «Κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει.» Μετά δε την τοποθέτηση του σώματος στο μνημείο μαζί με τα σώματα, πώς κατέβαινε η θεότητα στον άδη γυμνή, για να σώσει τις ψυχές;

Διότι εξάπαντος θα υβρίσουμε μαζί με το φυτό και τον καρπό, και μαζί με τη ρίζα το βλαστάρι, μαζί με την πηγή το νάμα που προχέεται από αυτήν και δεν της είναι ξένο, μαζί με το φως το απαύγασμα που διαλάμπει και απαστράπτει από αυτό. Β. Θα τα συνυβρίσουμε· πώς αλλιώς άλλωστε; Α. Επομένως, κατ' ανάγκη θα αποδεχθούμε τον λόγο που συνδέει σε φυσική ενότητα τον Υιό με τον Πατέρα και τον συγκαταλέγει στην κατά φύση και αληθινή θεότητα; Β. Είναι βεβαίως αναγκαίο· διότι έτσι έχουν τα πράγματα. Όμως, εξήγησέ μου τούτο: πώς υπερέχει και βρίσκεται ψηλότερα από την παλαιά και νομική παιδεία η γνώση του Χριστού, παρόλο που παραλαμβάνεται σε φυσική ταυτότητα με τον Πατέρα και έχει συγκηρυχθεί ως ο αληθινός Θεός μέσα από τις αρχαίες Γραφές; Α. Είναι κατά πολύ ανώτερη και υπερβαίνει κατά πολύ την πρώτη. Διότι διαθέτει πιο φανερή τη διακήρυξή της και επεκτείνεται σε γνώση που ήταν ασυνήθιστη για τον Νόμο. Γι' αυτό λοιπόν και ο ίδιος ο ιεροφάντης Μωυσής ικέτευε, και μάλιστα πολύ συχνά, να αποκτήσει την ακριβή και ασκίαστη γνώση περί του Όντος, και μάλιστα έλεγε προς τον Σωτήρα των όλων Θεό: «Εμφάνισέ μου τον εαυτό σου, για να σε δω με επίγνωση». Προσταζόταν όμως να σκάψει μέσα σε πέτρα και να ατενίσει, αν ήθελε, μέσα από μια πολύ στενή οπή, πράγμα που κατά τη γνώμη μου υποδηλώνει αινιγματικά εκ μέρους του Θεού και το εξής: ότι ο Νόμος προσφέρει στους παιδαγωγούμενους μόνο μια μικρή αναλαμπή της γνώσης περί του Θεού, και σχεδόν με δυσκολία ρίχνει τον σχετικό φωτισμό σαν μέσα από μια τρύπα.

Ο Μωυσής δυσανασχετούσε με αυτό, και επειδή ο Θεός δεν ήθελε να ανεβεί μαζί με τον λαό, συμπέραινε πολύ ορθά σκεπτόμενος ότι η θεία οργή δεν είχε φτάσει ακόμη σε πλήρη κατάπαυση. Παρακαλούσε δε και πάλι θερμά τον Δεσπότη να συμπορευτεί μαζί τους, γνωρίζοντας ότι μόνο η καθοδήγηση ενός αγγέλου δεν θα αρκούσε στους Ισραηλίτες, ή ίσως και φοβούμενος την αδυναμία του λαού· για τον λόγο αυτόν απέφευγε τη δικαία οργή των αγίων αγγέλων προς την πονηρία, και παρακαλούσε μάλλον τον αγαθό και φιλάνθρωπο, τον παμβασιλέα και Κύριο των πάντων να συμπορεύεται με αυτούς που είναι τόσο επιρρεπείς στο σφάλμα. Διότι γνώριζε ότι Εκείνος θα τους συγχωρούσε όχι μόνο μία φορά αλλά πολλές, και ότι θα τους παρείχε το έλεός Του για τα αμαρτήματά τους. Ο Θεός συγκατένευσε και σε αυτό· έπειτα ο Μωυσής ζήτησε από Αυτόν ένα σημείο ως σαφή βεβαίωση και απόδειξη ότι έχει δοθεί ολοκληρωτικά η συγγνώμη, ζητώντας να Τον δει: «Διότι, εάν έχω βρει χάρη ενώπιόν σου», λέει, «φανέρωσε σε εμένα τον Εαυτό σου για να σε δω ξεκάθαρα, ώστε να βεβαιωθώ ότι βρήκα χάρη ενώπιόν σου, και για να γνωρίσω ότι αυτό το μεγάλο έθνος είναι λαός σου». Ο Θεός πραγματοποίησε και αυτό, στον βαθμό που ήταν εφικτό, βεβαιώνοντας πλήρως τον δικό Του θεράποντα ότι και συγχώρησε την αμαρτία του λαού, και ότι θα συμπορευθεί μαζί του προς τη γη της επαγγελίας.

Αυτός ο Κύριος εμφανίστηκε πάλι στον Μωυσή, όσο εκείνος μπορούσε να δει. Διότι ο Κύριος είναι φιλάνθρωπος, και πάντοτε συγκαταβαίνει στις δικές μας αδυναμίες. Και για να γνωρίσεις ότι αυτός είναι που εμφανίστηκε στον Μωυσή, δέξου τη μαρτυρία του Παύλου που λέει: Έπιναν από την πνευματική πέτρα που τους ακολουθούσε· και η πέτρα αυτή ήταν ο Χριστός. Και πάλι: Με την πίστη ο Μωυσής εγκατέλειψε την Αίγυπτο. Και μετά από λίγο λέει: Θεωρώντας τον ονειδισμό του Χριστού μεγαλύτερο πλούτο από τους θησαυρούς της Αιγύπτου. Αυτός ο Μωυσής λέει προς αυτόν: Φανέρωσέ μου τον εαυτό σου. Βλέπεις ότι και οι προφήτες έβλεπαν τότε τον Χριστό, αλλά στον βαθμό που μπορούσε να δεχθεί ο καθένας.

Φανέρωσε τον εαυτό σου σε εμένα, για να σε δω καθαρά. Και Εκείνος απαντά: Κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει. Γι' αυτό τον λόγο λοιπόν, επειδή κανείς δεν μπορούσε όσο ζει να δει το πρόσωπο της θεότητας, προσέλαβε το πρόσωπο της ανθρωπότητας, ώστε βλέποντάς το να ζήσουμε.

Και άλλη φορά του είπε, όταν εμφανίστηκε με ανθρώπινο σχήμα: «Δεν θα είναι πλέον το όνομά σου Ιακώβ, αλλά Ισραήλ θα είναι το όνομά σου, διότι αναδείχθηκες ισχυρός με τον Θεό και δυνατός με τους ανθρώπους». Τότε «ονόμασε και τον τόπο εκείνο Είδος Θεού, λέγοντας: διότι είδα Θεό πρόσωπο με πρόσωπο, και σώθηκε η ψυχή μου». Και ο Μωυσής επίσης ικέτευσε τον Θεό που του παρείχε τις αποκαλύψεις, λέγοντας: «Αν βρήκα χάρη ενώπιόν σου, φανέρωσέ μου τον εαυτό σου, για να σε δω καθαρά». Και Εκείνος του αποκρίθηκε λέγοντας: «Και αυτόν τον λόγο που είπες θα τον εκπληρώσω· διότι βρήκες χάρη ενώπιόν μου». Αλλά και ο Ιεζεκιήλ είδε «Εκείνον που κάθεται επί των Χερουβίμ», «σαν όραμα ανθρώπου», «από την οσφύ του και κάτω φωτιά, και από την οσφύ του και πάνω σαν όραμα λαμπερού ήλεκτρου». Από όλα αυτά μαθαίνουμε ότι οι οπτασίες δεν υπήρξαν όμοιες για τα προαναφερθέντα πρόσωπα, αλλά διαφορετικές. Διότι στον μεν Μωυσή ειπώθηκε: «Δεν θα μπορέσεις να δεις το πρόσωπό μου· διότι δεν μπορεί να δει άνθρωπος το πρόσωπό μου και να ζήσει»· επειδή το πρόσωπο του Θεού Λόγου και η θεότητα του Μονογενούς Υιού του Θεού δεν θα μπορούσε ποτέ να γίνει καταληπτή από τη θνητή φύση. Και στον Ιεζεκιήλ εξάλλου η δόξα του Λόγου γινόταν ορατή μέσω αινιγμάτων· στον Αβραάμ όμως οράθηκε έχοντας λάβει μορφή ανθρώπου, ώστε και «κάτω από τη δρυ» να βρεθεί, και «τα πόδια του να νιφθούν» και να συμμετάσχει σε τραπέζι.

Εισάκουσε, Κύριε, τη φωνή μου με την οποία έκραξα· ελέησέ με και εισάκουσέ με. Σε σένα είπε η καρδιά μου: Σε αναζήτησε το πρόσωπό μου· το πρόσωπό σου, Κύριε, θα αναζητήσω. Αντί του «Σε σένα είπε η καρδιά μου, Σε αναζήτησε το πρόσωπό μου», ο Σύμμαχος το απέδωσε σαφέστερα, λέγοντας: «Σε σένα μιλούσε η καρδιά μου· εσένα αναζητούσε το πρόσωπό μου». Διότι το πρόσωπο της ψυχής ποθούσε την αρμόζουσα θέαση. Αυτό ακριβώς αξίωνε κάποτε να επιτύχει και ο Μωυσής, λέγοντας στον Θεό: «Ιδού, βρήκα χάρη ενώπιόν σου· εμφάνισέ μου τον εαυτό σου· ώστε να σε δω καθαρά», για να μπορέσει, με ακάλυπτο πρόσωπο, να κατοπτρίζεται τη δόξα του Κυρίου.

ΙΒʹ. Όταν εισερχόταν ο Μωυσής στη σκηνή, κατέβαινε ο στύλος της νεφέλης και στεκόταν στις θύρες της σκηνής, και ο λαός, αφού σηκωνόταν, προσκυνούσε, ο καθένας από τη δική του σκηνή. Και μιλούσε ο Κύριος προς τον Μωυσή πρόσωπο με πρόσωπο, όπως ακριβώς θα μιλούσε κάποιος στον φίλο του· έπειτα ο Μωυσής επέστρεφε στο στρατόπεδο, ο υπηρέτης του όμως, ο Ιησούς του Ναυή, δεν έβγαινε από τη σκηνή. Και είπε ο Μωυσής προς τον Κύριο: «Ιδού, εσύ μου λες: "Αναβίβασε τον λαό τούτο", εσύ όμως δεν μου φανέρωσες ποιον θα αποστείλεις μαζί μου· ενώ εσύ μου είπες: "Σε γνωρίζω περισσότερο από όλους, και έχεις βρει χάρη κοντά μου". Εάν, λοιπόν, βρήκα χάρη ενώπιόν σου, φανέρωσέ μου τον εαυτό σου· να σε δω καθαρά, για να γνωρίζω ότι έχω βρει χάρη ενώπιόν σου, και για να γνωρίσω ότι το έθνος αυτό είναι λαός σου». Και ο Κύριος του λέγει: «Εγώ ο ίδιος θα προπορεύομαι και θα σου δώσω ανάπαυση». Και λέγει προς αυτόν ο Μωυσής: «Εάν εσύ ο ίδιος δεν συμπορευθείς, μη με αναβιβάσεις από εδώ. Και πώς θα γίνει γνωστό ότι βρήκα χάρη κοντά σου εγώ και ο λαός σου, παρά μόνο εάν εσύ συμπορεύεσαι μαζί μας; Και έτσι θα δοξαστούμε, τόσο εγώ όσο και ο λαός σου, περισσότερο από όλα τα έθνη που υπάρχουν πάνω στη γη». Και είπε ο Κύριος προς τον Μωυσή: «Και αυτόν τον λόγο που είπες, θα τον πράξω· διότι βρήκες χάρη ενώπιόν μου, και σε γνωρίζω περισσότερο από όλους, και έχεις βρει χάρη κοντά μου». Και είπε ο Μωυσής: «Δείξε μου τη δόξα σου».

Ο Μωυσής καταγράφεται να συνομιλεί με τον Θεό με τόσο θάρρος και παρρησία, όση θα επιδείκνυε κάποιος φίλος μιλώντας στον φίλο του. Μέσα από αυτά φανερώνεται η εξαιρετική πνευματική προκοπή του προφήτη. Αλλά, επειδή ο Κύριος του μιλούσε μεν «ενώπιος ενωπίω», χωρίς ωστόσο να του έχει εμφανιστεί με τον ίδιο τρόπο όπως στον Αβραάμ, τον Ισαάκ και τον Ιακώβ, για τον λόγο αυτόν Τον παρακαλεί λέγοντας: «Αν βρήκα χάρη ενώπιόν σου, φανέρωσέ μου τον εαυτό σου, για να σε δω καθαρά». Με αυτό αποδεικνύει ότι ο Θεός δεν πραγματοποιούσε τις εμφανίσεις Του σε αυτόν με τον ίδιο τρόπο με τον οποίο του μιλούσε. Διότι, αν, όπως θα νόμιζε κανείς, το ότι του είχε μιλήσει ο Θεός «ενώπιος ενωπίω» ταυτίζεται με το να του έχει εμφανιστεί, όπως θα έλεγε κάποιος, «πρόσωπο με πρόσωπο», ποια θέση θα είχε πλέον το αίτημά του που έλεγε: «Αν βρήκα χάρη ενώπιόν σου, φανέρωσέ μου τον εαυτό σου, για να σε δω καθαρά»; Και πώς, εάν και προηγουμένως, όπως θα μπορούσε να υποθέσει κανείς, Τον έβλεπε πρόσωπο με πρόσωπο, ο Κύριος προσθέτει λέγοντάς του: «Δεν θα μπορέσεις να δεις το πρόσωπό μου· διότι δεν μπορεί άνθρωπος να δει το πρόσωπό μου και να ζήσει»;

Είναι σαφές, λοιπόν, μέσα από αυτά ότι εκείνο που έβλεπε ο Μωυσής λέγεται πως δεν ήταν ο ίδιος ο Κύριος, αλλά η μορφή του Κυρίου· καθώς και νεφέλη και πυρ, τα οποία ο λόγος της Γραφής ονομάζει δόξα του Κυρίου. Επομένως, έβλεπε μεν τη μορφή του Κυρίου και τη δόξα Του, σε καμία περίπτωση όμως τον ίδιο τον Κύριο, ούτε τον Λόγο του ίδιου του Κυρίου που του μιλούσε· παρόλα αυτά, άκουγε Αυτόν που του μιλούσε μέσα από τη νεφέλη, γι' αυτό και έχει ειπωθεί: «και μίλησε ο Κύριος προς τον Μωυσή πρόσωπο με πρόσωπο». Δεν έχει καταγραφεί, όμως, ότι και εμφανίστηκε σε αυτόν πρόσωπο με πρόσωπο· διότι αυτό το ζητά ως κάτι που δεν έχει συμβεί ακόμη, λέγοντας: «εμφάνισέ μου τον εαυτό Σου, για να Σε δω γνωστώς (καθαρά)»· και σε άλλο σημείο η Γραφή διδάσκει ότι βεβαίως ο Θεός του μιλούσε στόμα με στόμα, όμως δεν Τον έβλεπε αναλόγως, αλλά Τον έβλεπε υπό μορφήν και μέσα από την προαναφερθείσα δόξα Του· και αναφέρει τα εξής: «και κατέβηκε ο Κύριος μέσα σε στύλο νεφέλης, και στάθηκε στη θύρα της σκηνής του μαρτυρίου· και κλήθηκαν ο Ααρών και η Μαριάμ, και βγήκαν και οι δύο. Και τους είπε, Ακούστε τώρα τα λόγια Μου· εάν υπάρξει ανάμεσά σας προφήτης του Κυρίου, θα του γίνω γνωστός σε όραμα, και θα του μιλήσω στον ύπνο του. Δεν συμβαίνει το ίδιο με τον θεράποντά Μου τον Μωυσή, ο οποίος είναι πιστός σε όλο τον οίκο Μου. Στόμα με στόμα θα του μιλήσω, εν είδει και όχι με αινίγματα, και τη δόξα του Κυρίου είδε· γιατί λοιπόν δεν φοβηθήκατε να καταλαλήσετε εναντίον του θεράποντός Μου Μωυσή;»

Και ο Σωτήρας και Κύριός μας, λοιπόν, διδάσκει ότι το να βλέπει κανείς τον Θεό αποτελεί γνώρισμα των τελείων και εκείνων που έχουν καθαρθεί στο έπακρο ως προς τη διάνοια, λέγοντας: «Μακάριοι οι καθαροί τῇ καρδίᾳ, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό»· γι' αυτό και ο Κύριος ανακηρύσσει τον εαυτό Του Θεό τέτοιων ανθρώπων, λέγοντας προς τον Μωυσή: «Έτσι θα πεις στους υιούς Ισραήλ: Ο Κύριος, ο Θεός των πατέρων σας, ο Θεός του Αβραάμ, και ο Θεός του Ισαάκ, και ο Θεός του Ιακώβ, με απέστειλε σε εσάς· αυτό είναι το αιώνιο όνομά μου, και το μνημόσυνό μου σε γενεές γενεών». Επιθυμώντας ένθερμα, λοιπόν, τα μεγαλύτερα χαρίσματα και αποβλέποντας σε παρόμοια πνευματική προκοπή με εκείνους, ο Μωυσής παρακαλεί τον Κύριο λέγοντας: «Εμφάνισε σε μένα τον εαυτό Σου, για να Σε δω με επίγνωση»· διότι συλλάμβανε μεν νοερά, καθώς ο Θεός Λόγος τού μιλούσε, και το μέγεθος και το ύψος και την άρρητη και απρόσιτη υπεροχή, έβλεπε όμως ότι οι θεοφάνειες προς αυτόν γίνονταν μέσω υπηρετικών αγγέλων· γι' αυτό Τον παρακαλεί να του εμφανίσει τον εαυτό Του πιο ξεκάθαρα και πιο καθαρά, όχι πλέον μέσω καλυμμάτων ούτε μέσω άλλων διακόνων, αλλά απροκάλυπτα και παρόμοια με τους ανθρώπους του Αβραάμ, χωρίς τη μορφή πυρός και νεφέλης.

Αυτό λοιπόν μου φαίνεται ότι σημαίνει η φράση που αναφέρει: «Εμφάνισε τον εαυτό σου σε μένα, για να σε δω καθαρά»· και για τον λόγο αυτό, έχοντας ακούσει προηγουμένως τον Κύριο να του λέει: «Ιδού, ο άγγελός μου θα προπορευθεί μπροστά από το πρόσωπό σου», το αποποιείται διακριτικά, επιθυμώντας το ανώτερο, και λέει: «Αν δεν συμπορευθείς εσύ ο ίδιος, μην με αναβιβάσεις από εδώ». Όταν δε ο Κύριος συγκατένευσε στο αίτημά του και είπε: «Και αυτόν τον λόγο που είπες, θα τον κάνω», εκείνος, αφού αντιλήφθηκε την ετοιμότητα της θείας μεγαλοδωρίας, καθώς η ευεργεσία προφταίνει όσους επιθυμούν τα μεγάλα, στη συνέχεια, ταπεινώνοντας τον εαυτό του και θεωρώντας πως δεν είναι ακόμη άξιος για τα μεγαλύτερα, προβάλλει ένα άλλο αίτημα, υποδεέστερο σε σύγκριση με το προηγούμενο, λέγοντας: «Δείξε μου τη δόξα σου». Και ο Κύριος, εκπληρώνοντας τον λόγο του απαντά: «Εγώ θα περάσω μπροστά σου με τη δόξα μου· και θα καλέσω στο όνομα του Κυρίου ενώπιόν σου», και τα εξής· διδάσκοντας ότι βεβαίως η γνώση του Πατέρα και Θεού των όλων είναι ανώτερη από κάθε οπτασία που είχε δει προηγουμένως, την οποία και υπόσχεται να του μεταδώσει, λέγοντας για τον εαυτό του: «Θα περάσω μπροστά σου με τη δόξα μου»· ενώ για τη μυσταγωγία σχετικά με τον Πατέρα προσθέτει: «και θα καλέσω στο όνομα του Κυρίου». Διότι ποιου Κυρίου το όνομα θα καλέσει, εφόσον ο ίδιος είναι ο Κύριος που δηλώνεται μέσω του Τετραγράμματου, αν βέβαια δεν υπόσχεται να καλέσει αυτό του Πατέρα;

Αλλ’ όμως ο τόσο σπουδαίος, ο τέτοιου ύψους, αυτός που βρέθηκε σε τόσες θαυμαστές καταστάσεις και μέσα από τόσα υψώθηκε προς τον Θεό, κατέχεται ακόμη από την ακόρεστη επιθυμία για το περισσότερο και γίνεται ικέτης για να δει τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο, μολονότι ο Λόγος έχει ήδη μαρτυρήσει ότι αξιώθηκε της πρόσωπο με πρόσωπο συνομιλίας μαζί Του. Αλλ’ όμως, ούτε η συνομιλία μαζί Του όπως ο φίλος με τον φίλο, ούτε η στόμα με στόμα ομιλία του με τον Θεό δεν ανακόπτει την επιθυμία του για τα ανώτερα, αλλά λέει: «Εάν βρήκα χάρη ενώπιόν σου, φανέρωσέ μου τον εαυτό σου ώστε να σε γνωρίσω». Και Εκείνος που υποσχέθηκε να δώσει την αιτηθείσα χάρη, Αυτός που είπε «Σε γνώρισα περισσότερο από όλους», περνά από μπροστά του στον θείο τόπο, ενώ εκείνος σκεπάζεται μέσα στον βράχο από το θείο χέρι, ώστε μόλις και μετά βίας να δει τα οπίσθιά Του μετά το πέρασμά Του· διδάσκοντάς μας, νομίζω, μέσα από αυτά ο Λόγος, ότι αυτός που επιθυμεί να δει τον Θεό, βλέπει τον Ποθούμενο με το να Τον ακολουθεί πάντοτε, και η θεωρία του προσώπου Του είναι η ακατάπαυστη πορεία προς Αυτόν, η οποία κατορθώνεται με το να ακολουθεί κανείς από πίσω τον Λόγο. Έτσι λοιπόν και τώρα η ψυχή, όταν αναστήθηκε μέσα από τον θάνατο, όταν γέμισε με σμύρνα, όταν άπλωσε τα χέρια της στην κλειδαριά μέσω των έργων και ήλπισε να κατοικήσει μέσα της ο Ποθούμενος, τότε Εκείνος μεν προσπερνά, αυτή δε εξέρχεται, μη μένοντας πλέον στις καταστάσεις όπου βρισκόταν, αλλά ακολουθώντας τον Λόγο που προπορεύεται προς τα εμπρός.

Γι' αυτό και συνέχισε λέγοντας τα εξής: «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό». Τι θα πούμε λοιπόν στον μεγαλοφωνότατο Ησαΐα, ο οποίος λέει: «Είδα τον Κύριο να κάθεται σε θρόνο υψηλό και επηρμένο»; Τι θα πούμε και στον Ιωάννη, ο οποίος συμμαρτυρεί για αυτόν ότι τα είπε αυτά, όταν είδε τη δόξα Του; Τι και στον Ιεζεκιήλ; Διότι και αυτός Τον βλέπει να κάθεται πάνω στα Χερουβίμ. Τι και στον Δανιήλ; Διότι και αυτός λέει: «Ο Παλαιός των ημερών εκάθητο». Τι και στον ίδιο τον Μωυσή, που λέει: «Δείξε μου τη δόξα Σου, ώστε να Σε δω με επίγνωση»; Ο δε Ιακώβ έλαβε την ονομασία του ακριβώς από αυτό, καθώς ονομάστηκε Ισραήλ· διότι Ισραήλ είναι αυτός που βλέπει τον Θεό. Αλλά και άλλοι Τον έχουν δει.

Αυτήν λοιπόν τη σύγκριση των οπτασιών την παρουσιάσαμε, όχι για να αναδείξουμε τον άνδρα των επιθυμιών κατώτερο από τη Μαγδαληνή, αλλά για να φράξουμε τα απύλωτα στόματα όσων βλασφημούν τον Κύριο, δηλαδή των Εβραίων, και όλων όσων δεν πιστεύουν ότι ο Υιός του ανθρώπου, που έπαθε εκουσίως με τη σάρκα Του για εμάς, είναι Θεός. Διότι ο Θεός, θέλοντας να δείξει το ακατάληπτο της θεότητάς Του και ότι «είναι αδύνατο στους ανθρώπους να δουν τον Θεό», πριν από την ένσαρκη οικονομία το υπέδειξε αυτό μέσω αγγέλου και ανθρώπου. Εάν, δηλαδή, ο ισάγγελος εκείνος Δανιήλ δεν άντεξε μια αγγελική οπτασία, πώς άραγε η σαθρή, εμπαθής και πολυαμάρτητη φύση μας θα μπορούσε να αντέξει τη θεϊκή οπτασία; Εάν μάλιστα όλοι οι άνθρωποι έμοιαζαν στον μέγα Μωυσή και στον θείο Δανιήλ, ούτε και έτσι θα μπορούσαν να γνωρίσουν τον άσαρκο Θεό. Διότι ο μεν φλεγόμενος από θείο πόθο έλεγε: «Εάν βρήκα χάρη ενώπιόν Σου, εμφάνισέ μου τον Εαυτό Σου, για να Σε δω καθαρά»· και, νομίζοντας ότι βλέπει τα οπίσθια του Θεού λόγω της πολλής συγκατάβασης, απέστρεψε το πρόσωπό του. Ο δε λέει: «Κύριε, κατά την όρασή Σου αναστατώθηκαν τα σπλάχνα μου μέσα μου, και ιδού, δεν έχω καμία δύναμη», «και δεν μου απέμεινε πνοή». Βλέπεις ότι, ακόμη κι αν οι άνθρωποι διέθεταν τα μέτρα του Μωυσή, ούτε και έτσι θα μπορούσαν να γνωρίσουν «τον Υιό του Θεού» χωρίς τη σάρκωση; Οφείλουμε λοιπόν να ομολογούμε τη χάρη και το άμετρο έλεος και να προσκυνούμε τη μεγάλη Του συγκατάβαση.

Για τον θείο εκείνο και μέγα Μωυσή, ούτε η καθοδήγηση του λαού, ούτε το πλήθος των θαυμάτων, ούτε κανένα άλλο από τα χαρίσματα που του δόθηκαν δεν ήταν αρκετά για να τον αναπαύσουν, αλλά φλεγόμενος από τον θείο έρωτα έλεγε: «Αν βρήκα χάρη ενώπιόν σου, φανέρωσέ μου τον εαυτό σου για να σε δω καθαρά». Πληγωμένη λοιπόν από αυτόν τον έρωτα και η νύμφη στο Άσμα κραύγαζε λέγοντας: «Ας με φιλήσει με τα φιλήματα του στόματός του». Δεν ανέχομαι, λέει, να λαμβάνω την αγάπη μέσω προφητικών μηνυμάτων και από συνδούλους μου, αλλά εκείνος ο ίδιος ο αγαπημένος και νυμφίος μου ας έρθει σε μένα με σάρκα, όπως συνηθίζεται από τους εραστές προς τις αγαπημένες τους, και «ας με φιλήσει με τα φιλήματα του στόματός του», και «ανάγγειλέ μου, εσύ που αγάπησε η ψυχή μου, πού ποιμαίνεις, πού αναπαύεσαι το μεσημέρι».

Ο Αδριανός, που εκείνο τον καιρό κοσμούσε τους αποστολικούς θρόνους, μόλις άκουσε για την άφιξή τους, χάρηκε πάρα πολύ, με χαρά μεγάλη. Διότι από καιρό, έχοντας εκπλαγεί από τη βροντή της φήμης των αγίων, ποθούσε να δει και την αστραπή της χάριτος που υπήρχε μέσα τους, αισθανόμενος απέναντι στους θείους άνδρες ό,τι ο Μωυσής απέναντι στον Θεό, και επιθυμώντας να του αποκαλυφθεί το ποθούμενο θέαμα και να το δει ολοφάνερα. Δεν μπορούσε πλέον να συγκρατήσει τον εαυτό του, αλλά παίρνοντας μαζί του όλο το ιερατείο και τους παριστάμενους αρχιερείς, βγήκε για να προϋπαντήσει τους αγίους, έχοντας το σημείο του σταυρού να προπορεύεται σύμφωνα με τη συνήθεια, και φανερώνοντας τη λαμπρότητα της χαράς του με το φως των λαμπάδων, ή, θα μπορούσε να πει κανείς, τη λαμπρότητα των φιλοξενουμένων. Τους οποίους, δοξάζοντας ο Κύριος που ενδοξάζεται στους αγίους, ευδόκησε να τελέσουν πολλά θαύματα κατά την ώρα της εισόδου τους. Όταν δε φανερώθηκε το έργο στον πάπα, και εξέτασε τη μετάφραση των Γραφών στη γλώσσα, η οποία ήταν όντως γέννημα πνευματικής χάριτος μιας αποστολικής ψυχής, δεν ήξερε πώς να διαχειριστεί τη χαρά του. Μακάριζε τους άνδρες και τους αποκαλούσε με κάθε λογής ονόματα: πατέρες, πολυπόθητα τέκνα, δική του χαρά, στέφανο πίστεως, διάδημα της δόξας και της ομορφιάς της Εκκλησίας.