Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 33:15

Και ο Μωυσής, λοιπόν, γνωρίζοντας ότι οι μεν άγγελοι είναι κτίσματα, το δε Άγιο Πνεύμα είναι ενωμένο με τον Υιό και τον Πατέρα, όταν ο Θεός τού είπε: «Πήγαινε, ανέβα από εδώ εσύ και ο λαός σου, τους οποίους έβγαλες από τη γη της Αιγύπτου, στη γη για την οποία ορκίστηκα στον Αβραάμ, στον Ισαάκ και στον Ιακώβ, λέγοντας: Στους απογόνους σας θα τη δώσω· και θα στείλω μπροστά σου τον άγγελό μου, και θα εκδιώξει τον Χαναναίο», το αρνείται λέγοντας: «Αν δεν συμπορευτείς εσύ ο ίδιος μαζί μας, μη με ανεβάσεις από εδώ». Διότι δεν ήθελε να προηγείται του λαού ένα κτίσμα, ώστε να μη μάθουν να λατρεύουν την κτίση αντί για τον Θεό που δημιούργησε τα πάντα. Πράγματι, αφού αρνήθηκε τον άγγελο, παρακαλούσε τον ίδιο τον Θεό να τους καθοδηγεί.

Και ο Μωυσής, λοιπόν, γνωρίζοντας ότι οι μεν άγγελοι είναι κτίσματα, ενώ το Άγιο Πνεύμα είναι ενωμένο με τον Υιό και τον Πατέρα, όταν ο Θεός τού είπε: «Πήγαινε, ανέβα από εδώ εσύ και ο λαός σου, τους οποίους έβγαλες από τη γη της Αιγύπτου, προς τη γη που ορκίστηκα στον Αβραάμ, στον Ισαάκ και στον Ιακώβ, λέγοντας: Στους απογόνους σας θα τη δώσω· και θα αποστείλω μπροστά σου τον άγγελό μου, και αυτός θα εκδιώξει τον Χαναναίο», εκείνος αρνείται, λέγοντας: «Εάν δεν συμπορευθείς Εσύ ο ίδιος μαζί μας, μη με ανεβάσεις από εδώ». Διότι δεν ήθελε να προηγείται του λαού ένα κτίσμα, για να μη μάθουν να λατρεύουν την κτίση αντί για τον Θεό που δημιούργησε τα πάντα. Πράγματι, αφού αρνήθηκε τον άγγελο, παρακαλούσε τον ίδιο τον Θεό να τους καθοδηγεί.

Παρακαλώ, Κύριε, εάν δεν προπορεύεσαι Εσύ ο ίδιος μπροστά μας, μην μας αναγάγεις από εδώ. Ποια είναι, λοιπόν, η σκέψη του ανδρός; Ότι ο λαός είναι αμαρτωλός και έχει ανάγκη από Εκείνον που συγχωρεί τις αμαρτίες, πράγμα που για τους Αγγέλους είναι αδύνατο. Διότι οι Άγγελοι είναι μεν τιμωροί των αμαρτημάτων, όχι όμως και ικανοί να συγχωρούν τα σφάλματα. Για τον λόγο αυτόν επιζητεί να έλθει ο Ίδιος, δηλαδή αυτό που και τώρα λέει: Όρισε άλλον, τον οποίον θα αποστείλεις, δηλαδή, ας έλθει ο αληθινός Νομοθέτης, ο δυνατός Σωτήρας, ο μόνος που έχει την εξουσία να συγχωρεί αμαρτίες. — Επειδή όμως δεν είχε έλθει ακόμη το πλήρωμα των καιρών και έπρεπε η ανθρωπότητα να προεθιστεί μέσα από τους τύπους, για τον λόγο αυτό δεν εισακούστηκε η αίτηση του Προφήτη.

Διότι δεν είπε απλώς, «Δεν θα γίνω αρχηγός», αλλά με την προσθήκη: «Δεν θα γίνω αρχηγός αυτού του λαού»· και πρόσθεσε την αιτία, ότι «Οι γλώσσες τους με ανομία απειθούν προς τον Κύριο». Έπειτα, ο μεν Μωυσής, ενώ καλείται σε περιφάνεια βίου και στην προστασία ενός τόσο μεγάλου λαού, το αρνείται: «Ποιος είμαι εγώ, για να πορευθώ προς τον Φαραώ τον βασιλιά της Αιγύπτου και να εξαγάγω τον λαό από την Αίγυπτο;». Και πάλι: «Σε παρακαλώ, Κύριε, δεν είμαι ικανός ούτε από χθες, ούτε από προχθές, ούτε αφότου άρχισες να μιλάς στον δούλο Σου». Και πάλι: «Σε παρακαλώ, Κύριε, ανάδειξε άλλον ικανό, τον οποίο θα αποστείλεις». Ο δε Κύριος του είπε: «Πορεύσου και οδήγησε αυτόν τον λαό, και τον άγγελό Μου θα τον αποστείλω μπροστά σου». Τι λέει λοιπόν ο Μωυσής; «Σε παρακαλώ, Κύριε, εάν δεν προπορεύεσαι Εσύ ο ίδιος μπροστά μας, μην μας εξαγάγεις από εδώ». Ο Ησαΐας όμως, χωρίς να ακούσει τίποτε τέτοιο, παρά διδασκόμενος μόνο την ανάγκη της αποστολής, οικειοθελώς προσέφερε τον εαυτό του και εισήλθε στο μέσον των δεινών. Ποια είναι λοιπόν η διάνοια αυτών των ανδρών;

Όσο για το ότι είπε μεν ότι δεν θα ανέβει, αλλά μετά από αυτό δεν αρνήθηκε να ανέλθει, θα βρεις να εκπληρώνεται αυτός ο τύπος και παλαιότερα στο βιβλίο που ονομάζεται Έξοδος. Διότι ο θεοπέσιος και ιερότατος Μωυσής διέμενε στο όρος μαζί με τον Θεό, περιμένοντας τον νόμο που επρόκειτο να του δοθεί από Αυτόν. Ο Ισραήλ όμως, αδιαφορώντας για την ευσέβεια προς τον Θεό, κατασκεύασε τον μόσχο στην έρημο. Αλλά ο νομοθέτης (ο Θεός) οργίζεται δικαίως γι' αυτά, και, καταδικάζοντας εντόνως την ελαφρότητα αυτών που τόσο εύκολα παρέκκλιναν σε ανάρμοστα έργα, και αφού απείλησε να τους εξολοθρεύσει ολοσχερώς, στο τέλος λέει προς τον άγιο Μωυσή: «Πήγαινε και ανέβα από εδώ, εσύ και ο λαός σου, τους οποίους έβγαλες από την Αίγυπτο, στη γη για την οποία ορκίστηκα στον Αβραάμ και στον Ισαάκ και στον Ιακώβ λέγοντας: Στους απογόνους σας θα τη δώσω, και θα στείλω τον άγγελό μου πριν από το πρόσωπό σου». Έπειτα ο Μωυσής Του λέει: «Αν δεν συμπορευθείς Εσύ ο ίδιος μαζί μου, μη με ανεβάσεις από εδώ. Και πώς θα γίνει αληθινά γνωστό ότι βρήκα χάρη ενώπιόν Σου, εγώ και ο λαός Σου, παρά μόνο αν συμπορεύεσαι Εσύ μαζί μας;». Και ο Κύριος είπε στον Μωυσή: «Και αυτόν τον λόγο που είπες θα τον εκπληρώσω, διότι βρήκες χάρη ενώπιόν μου».

Θα δεχθεί μάλλον τον απεσταλμένο Υιό. Αλλά αυτό δεν έφτασε σε πέρας, ούτε διαψεύστηκε στην ελπίδα του αυτός που γνωρίζει τα πάντα· διότι γνώριζε τα μελλούμενα. Και τίποτα απολύτως δεν του διαφεύγει. Όμως το σχήμα του λόγου έχει πλαστεί με ανθρώπινο τρόπο. Ενώ ο Θεός τα έλεγε αυτά, ο προφήτης, παίρνοντας τον λόγο, κατακρίνει τον Ισραήλ ταυτόχρονα για αναισθησία και αχαριστία, και τον παρουσιάζει να έχει λησμονήσει εντελώς τα αγαθά που τους δόθηκαν. «Διότι έγινε σε αυτούς», λέει, «σωτηρία από κάθε τους θλίψη·» και κανένας άλλος εκτός από αυτόν δεν τους έσωσε, ούτε πρέσβης, ούτε άγγελος, αλλά ο ίδιος ο Κύριος αυτοπροσώπως. Διότι θαυματούργησε στην Αίγυπτο με τη μεσολάβηση μεν του Μωυσή, αλλά εκτελώντας ο ίδιος τα παράδοξα. Και μάλιστα, όταν ο Ισραήλ κατασκεύασε τον μόσχο, και έπειτα ο Θεός λυπήθηκε για αυτό και εξήγγειλε ότι θα τους στείλει έναν άγγελο ως συνοδό, ο Μωυσής δυσανασχέτησε λέγοντας: «Εάν δεν συμπορευθείς εσύ ο ίδιος μαζί μου, μην με ανεβάσεις από εδώ.» Αυτός λοιπόν αυτοπροσώπως τους έσωσε, χωρίς να έχει λάβει απολύτως τίποτα από αυτούς, παρά μόνο επειδή τους αγαπούσε και τους φρόντιζε. Και αυτό είναι σαφής απόδειξη της απαράμιλλης φιλανθρωπίας και της θεοπρεπούς γαληνότητας· τους λύτρωσε λοιπόν από τον οίκο της δουλείας, τους ανέλαβε, τους ύψωσε· και αυτό, νομίζω, είναι εκείνο που είπε στην αρχή: «Υιούς γέννησα και ύψωσα», δηλαδή εξέθρεψα, ή τους έκανα επιφανείς, «αλλά αυτοί με αθέτησαν».

ΙΒʹ. Όταν εισερχόταν ο Μωυσής στη σκηνή, κατέβαινε ο στύλος της νεφέλης και στεκόταν στις θύρες της σκηνής, και ο λαός, αφού σηκωνόταν, προσκυνούσε, ο καθένας από τη δική του σκηνή. Και μιλούσε ο Κύριος προς τον Μωυσή πρόσωπο με πρόσωπο, όπως ακριβώς θα μιλούσε κάποιος στον φίλο του· έπειτα ο Μωυσής επέστρεφε στο στρατόπεδο, ο υπηρέτης του όμως, ο Ιησούς του Ναυή, δεν έβγαινε από τη σκηνή. Και είπε ο Μωυσής προς τον Κύριο: «Ιδού, εσύ μου λες: "Αναβίβασε τον λαό τούτο", εσύ όμως δεν μου φανέρωσες ποιον θα αποστείλεις μαζί μου· ενώ εσύ μου είπες: "Σε γνωρίζω περισσότερο από όλους, και έχεις βρει χάρη κοντά μου". Εάν, λοιπόν, βρήκα χάρη ενώπιόν σου, φανέρωσέ μου τον εαυτό σου· να σε δω καθαρά, για να γνωρίζω ότι έχω βρει χάρη ενώπιόν σου, και για να γνωρίσω ότι το έθνος αυτό είναι λαός σου». Και ο Κύριος του λέγει: «Εγώ ο ίδιος θα προπορεύομαι και θα σου δώσω ανάπαυση». Και λέγει προς αυτόν ο Μωυσής: «Εάν εσύ ο ίδιος δεν συμπορευθείς, μη με αναβιβάσεις από εδώ. Και πώς θα γίνει γνωστό ότι βρήκα χάρη κοντά σου εγώ και ο λαός σου, παρά μόνο εάν εσύ συμπορεύεσαι μαζί μας; Και έτσι θα δοξαστούμε, τόσο εγώ όσο και ο λαός σου, περισσότερο από όλα τα έθνη που υπάρχουν πάνω στη γη». Και είπε ο Κύριος προς τον Μωυσή: «Και αυτόν τον λόγο που είπες, θα τον πράξω· διότι βρήκες χάρη ενώπιόν μου, και σε γνωρίζω περισσότερο από όλους, και έχεις βρει χάρη κοντά μου». Και είπε ο Μωυσής: «Δείξε μου τη δόξα σου».

Αυτό λοιπόν μου φαίνεται ότι σημαίνει η φράση που αναφέρει: «Εμφάνισε τον εαυτό σου σε μένα, για να σε δω καθαρά»· και για τον λόγο αυτό, έχοντας ακούσει προηγουμένως τον Κύριο να του λέει: «Ιδού, ο άγγελός μου θα προπορευθεί μπροστά από το πρόσωπό σου», το αποποιείται διακριτικά, επιθυμώντας το ανώτερο, και λέει: «Αν δεν συμπορευθείς εσύ ο ίδιος, μην με αναβιβάσεις από εδώ». Όταν δε ο Κύριος συγκατένευσε στο αίτημά του και είπε: «Και αυτόν τον λόγο που είπες, θα τον κάνω», εκείνος, αφού αντιλήφθηκε την ετοιμότητα της θείας μεγαλοδωρίας, καθώς η ευεργεσία προφταίνει όσους επιθυμούν τα μεγάλα, στη συνέχεια, ταπεινώνοντας τον εαυτό του και θεωρώντας πως δεν είναι ακόμη άξιος για τα μεγαλύτερα, προβάλλει ένα άλλο αίτημα, υποδεέστερο σε σύγκριση με το προηγούμενο, λέγοντας: «Δείξε μου τη δόξα σου». Και ο Κύριος, εκπληρώνοντας τον λόγο του απαντά: «Εγώ θα περάσω μπροστά σου με τη δόξα μου· και θα καλέσω στο όνομα του Κυρίου ενώπιόν σου», και τα εξής· διδάσκοντας ότι βεβαίως η γνώση του Πατέρα και Θεού των όλων είναι ανώτερη από κάθε οπτασία που είχε δει προηγουμένως, την οποία και υπόσχεται να του μεταδώσει, λέγοντας για τον εαυτό του: «Θα περάσω μπροστά σου με τη δόξα μου»· ενώ για τη μυσταγωγία σχετικά με τον Πατέρα προσθέτει: «και θα καλέσω στο όνομα του Κυρίου». Διότι ποιου Κυρίου το όνομα θα καλέσει, εφόσον ο ίδιος είναι ο Κύριος που δηλώνεται μέσω του Τετραγράμματου, αν βέβαια δεν υπόσχεται να καλέσει αυτό του Πατέρα;

Εάν όμως κάποιος, επιμένοντας, ισχυριστεί ότι δεν τα είπε αυτά ο Κύριος αλλά ο Μωυσής, ας πειστεί απολύτως από τα ίδια τα λόγια του Μωυσή, ο οποίος ομολογεί ότι τα προεκτεθέντα λόγια ανήκουν στον Κύριο, μέσω των οποίων, προσευχόμενος σε άλλο χωρίο, λέει: «Και τώρα ας υψωθεί η δύναμή σου, Κύριε, με τον τρόπο που είπες, λέγοντας: Ο Κύριος είναι μακρόθυμος και πολυέλεος και αληθινός, που συγχωρεί ανομίες και αδικίες και αμαρτίες· και ουδόλως θα αθωώσει τον ένοχο, ανταποδίδοντας τις αμαρτίες των πατέρων στα τέκνα έως τρίτης και τέταρτης γενεάς». Ολοφάνερα, λοιπόν, και σαφέστατα μέσω αυτών αποδεικνύεται ότι ο ίδιος ο Κύριος έχει πει τα προεκτεθέντα λόγια, επικαλούμενος ως ανώτερο Κύριο τον αληθινό Κύριο, προφανώς δηλαδή τον δικό Του Πατέρα. Ειδάλλως, εάν κάποιος δυσπιστεί ως προς αυτά, ας μας πει αν είναι σε θέση να δώσει κάποια άλλη ερμηνεία στα χωρία, διατηρώντας την προϋπόθεση ότι αυτός που αποκαλύπτεται δεν είναι άγγελος, αλλά ο ίδιος ο Κύριος που υποδηλώνεται με το Τετραγράμματο, ο οποίος και έχει καταγραφεί ότι μίλησε ενώπιος ενωπίω στον Μωυσή, και τον οποίο παρακαλεί ο Μωυσής, απορρίπτοντας την προστασία μέσω αγγέλων, λέγοντας: «Αν δεν συμπορευθείς Εσύ ο ίδιος, μην με ανεβάσεις από εδώ».

γ΄. Έπειτα εκθέτει την αμάθεια του Ευνομίου και το ασυνάρτητο και γελοίο των λόγων του, καθώς αυτός αποκαλεί τον Υιό άγγελο του Όντος και κατώτερο της θείας φύσεως, κατά τόσο όσο ο Υιός υπερέχει των δικών του κτισμάτων. Απέναντι σε αυτά, η αντίκρουση είναι γενναία και σφοδρή και ο έλεγχος δριμύτερος, αποδεικνύοντας ότι εκείνος που αποκαλύπτεται στον Μωυσή είναι ο Ων, ο Μονογενής Υιός, ο οποίος, όταν ο Μωυσής τον παρακαλούσε λέγοντας: «Εάν δεν συμπορευθείς ο ίδιος μαζί μας, μην με ανεβάσεις από εδώ», του απάντησε: «Και αυτόν σου τον λόγο θα εκπληρώσω». Αυτός άλλωστε ονομάζεται άγγελος και από τον Μωυσή και από τον Ησαΐα, στο χωρίο που παρατέθηκε, ότι δηλαδή «Παιδίον εγεννήθη εις ημάς».

Επομένως, από την ίδια τη Γραφή ελέγχεται ο παραλογισμός του συγγραφέα, στα σημεία όπου ο Μωυσής ικετεύει τον Κύριο να μην καταστήσει κάποιον άγγελο στην ηγεσία του λαού, αλλά ο Ίδιος να ηγηθεί της πορείας τους. Το χωρίο, μιλώντας από το πρόσωπο του Θεού, έχει ως εξής: «Βάδιζε, κατέβα και οδήγησε τον λαό αυτόν στον τόπο που σου είπα· και ιδού, ο άγγελός μου θα προπορεύεται από εσένα, όποια ημέρα και αν τους επισκεφθώ». Και πάλι μετά από λίγο λέει: «Και θα αποστείλω πριν από εσένα τον άγγελό μου». Έπειτα, λίγο πιο κάτω στη συνέχεια της αφήγησης, γίνεται από τον θεράποντα προς τον Θεό ικεσία με αυτόν τον τρόπο: «Αν βρήκα χάρη ενώπιόν σου, ας συμπορευθεί ο Κύριός μου μαζί μας»· και πάλι: «Εάν εσύ ο ίδιος δεν συμπορευθείς μαζί μας, μη με αναβιβάσεις από εδώ»· έπειτα ακολουθεί η απάντηση του Θεού προς τον Μωυσή: «Και αυτόν τον λόγο που είπες θα τον πράξω· διότι βρήκες χάρη ενώπιόν μου και σε γνωρίζω περισσότερο από όλους». Επομένως, αν ο Μωυσής αποκρούει τον άγγελο, και Εκείνος που του αποκαλύπτεται γίνεται συνοδοιπόρος του και καθοδηγητής της στρατιάς του λαού, αποδεικνύεται φανερά μέσα από αυτά ότι Εκείνος που φανέρωσε τον Εαυτό Του με την προσωνυμία του «Όντος» είναι ο Μονογενής Θεός. Εάν όμως κάποιος φέρει αντίρρηση σε αυτό, θα καταστεί συνήγορος της ιουδαϊκής αντίληψης, εφόσον δεν συμπεριλαμβάνει τον Υιό στη σωτηρία του λαού.

Γι' αυτό και συνέχισε λέγοντας τα εξής: «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό». Τι θα πούμε λοιπόν στον μεγαλοφωνότατο Ησαΐα, ο οποίος λέει: «Είδα τον Κύριο να κάθεται σε θρόνο υψηλό και επηρμένο»; Τι θα πούμε και στον Ιωάννη, ο οποίος συμμαρτυρεί για αυτόν ότι τα είπε αυτά, όταν είδε τη δόξα Του; Τι και στον Ιεζεκιήλ; Διότι και αυτός Τον βλέπει να κάθεται πάνω στα Χερουβίμ. Τι και στον Δανιήλ; Διότι και αυτός λέει: «Ο Παλαιός των ημερών εκάθητο». Τι και στον ίδιο τον Μωυσή, που λέει: «Δείξε μου τη δόξα Σου, ώστε να Σε δω με επίγνωση»; Ο δε Ιακώβ έλαβε την ονομασία του ακριβώς από αυτό, καθώς ονομάστηκε Ισραήλ· διότι Ισραήλ είναι αυτός που βλέπει τον Θεό. Αλλά και άλλοι Τον έχουν δει.

Δηλαδή, όταν βάδιζα προπορευόμενος αυτού, για να τον αναπαύσω· διότι έτσι αναφέρει το εβραϊκό κείμενο. Το δε «βαδίσατε» έχει αποδοθεί με ασάφεια, επειδή ο μεταφραστής δεν διατήρησε τον σωστό χρόνο· διότι αντί του «βαδίζων», έχει το «βαδίσατε», καθώς έτσι φαίνεται να λέει και ο Μωυσής: «Εάν δεν πορευθείς εσύ, μη με αναβιβάσεις».

Άκου λοιπόν τι λέει προς τον Θεό: «Αν εσύ ο ίδιος δεν συμπορευθείς μαζί μου, μην με αναγάγεις από εδώ». Βλέπεις πώς φόβοι διαδέχονταν τους φόβους, και λύπες διαδέχονταν τις λύπες; Και το δεινό δεν σταματούσε καν μέχρις εδώ· αλλά, ενώ έπεισε τον Θεό και γι' αυτό, και συγκατένευσε ο Φιλάνθρωπος, και του έδωσε τη χάρη, πάλι τον περιέβαλλαν με άλλες οδύνες, παροξύνοντας Εκείνον που τους σπλαχνίστηκε και περιπλέκοντας τους εαυτούς τους με τις έσχατες συμφορές. Διότι μετά την πολυδάκρυτη σφαγή τόσο πολύ προσέκρουσαν πάλι στο θέλημά Του, ώστε να προκαλέσουν εναντίον τους εκείνη την καταστροφική φωτιά, η οποία παρ' ολίγον θα τους αφάνιζε όλους, εάν Εκείνος δεν έδειχνε και πάλι τόση πολλή φιλανθρωπία απέναντί τους. Στον δε Μωυσή συνέβαινε να είναι διπλή η αθυμία σε όλα, αφενός επειδή εκείνοι χάνονταν, και αφετέρου επειδή αυτοί που διασώζονταν παρέμεναν αδιόρθωτοι και δεν ωφελούνταν καθόλου από τη συμφορά των άλλων. Διότι δεν είχε λάβει ακόμη τέλος εκείνος ο θάνατος, και όσοι είχαν απομείνει θυμούνταν τα κρεμμύδια και δυσανασχετούσαν με την παρούσα κατάσταση, λέγοντας: «Ποιος θα μας δώσει να φάμε κρέας; Διότι θυμηθήκαμε τα ψάρια που τρώγαμε στην Αίγυπτο, τα αγγούρια και τα πεπόνια, τα πράσα, τα κρεμμύδια και τα σκόρδα. Τώρα δε η ψυχή μας είναι κατάξερη, και τα μάτια μας δεν βλέπουν τίποτε άλλο παρά μόνο το μάννα». Τότε ο Μωυσής, μη υποφέροντας πλέον την αγνωμοσύνη τους, παραιτείται από την προστασία τους, νικημένος από την αθυμία, και εύχεται τον θάνατο αντί για εκείνη την πικρή ζωή.