Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 33:17

Αφού δε ο Θεός υποσχέθηκε και του είπε: «Και αυτόν τον λόγο σου που είπες θα τον πραγματοποιήσω· διότι βρήκες χάρη ενώπιόν μου, και σε γνωρίζω περισσότερο από όλους», είναι γραμμένο στον Ησαΐα: «Αυτός που ανέβασε από τη γη τον ποιμένα των προβάτων· πού είναι αυτός που έθεσε μέσα τους το Πνεύμα το Άγιο, ο οποίος οδήγησε με τη δεξιά του τον Μωυσή;» Και λίγο μετά λέει: «Κατέβηκε Πνεύμα από τον Κύριο και τους οδήγησε».

Όταν δε ο Θεός υποσχέθηκε και του είπε: «Και αυτόν τον λόγο σου, που είπες, θα τον εκπληρώσω· διότι βρήκες χάρη ενώπιόν μου και σε γνωρίζω περισσότερο από όλους·» είναι γραμμένο στον Ησαΐα: «Εκείνος που ανέβασε από τη γη τον ποιμένα των προβάτων· πού είναι αυτός που έθεσε μέσα τους το Πνεύμα το Άγιο, εκείνος που οδήγησε με τη δεξιά του τον Μωυσή;» και λίγο μετά λέει: «Κατέβηκε Πνεύμα από τον Κύριο και τους καθοδήγησε.»

Επρόκειτο δε πολύ γρήγορα το κακό της αμαρτίας, σαν φωτιά, να εξαπλωθεί σε ολόκληρο τον λαό, και μάλιστα παρόλο που αυτός ούτε γνώριζε το γεγονός ούτε ήταν συνένοχος με αυτόν που αμάρτησε, εάν δεν συντριβόταν γρήγορα ο λαός αντιλαμβανόμενος την οργή του Θεού εξαιτίας της πτώσης των ανδρών που φονεύθηκαν, και εάν δεν έπεφτε κάτω, μαζί με τους πρεσβυτέρους, ρίχνοντας χώμα στο κεφάλι του ο Ιησούς του Ναυή· και έτσι, αφού ανακαλύφθηκε ο ένοχος διά κλήρου, υπέστη την προαναφερθείσα ποινή. Τι να πούμε δε για τη Μαρία, την αδελφή του Μωυσή; Αυτή, επειδή απλώς είπε κάτι εναντίον του Μωυσή υπό μορφή κατάκρισης, και μάλιστα αληθινό (διότι πήρε, λέει, γυναίκα Αιθιόπισσα), δοκίμασε τόσο μεγάλη αγανάκτηση από τον Θεό, ώστε ούτε με τις ικεσίες του ίδιου του Μωυσή δεν της συγχωρήθηκε το επιτίμιο της αμαρτίας. Και τι χρειάζεται να μιλάμε για αυτά, αφήνοντας τον ίδιο τον Μωυσή, τον θεράποντα του Θεού, εκείνον τον μέγα, ο οποίος αξιώθηκε από Αυτόν τόση και τέτοια τιμή, και έλαβε τέτοια μαρτυρία από Αυτόν, ώστε να ακούσει: «Σε γνωρίζω περισσότερο από όλους, και βρήκες χάρη ενώπιόν μου»; Διότι αυτός, στο Ύδωρ της Αντιλογίας, για κανέναν άλλο λόγο παρά μόνο επειδή είπε στον λαό που γόγγυζε από την έλλειψη νερού: «Μήπως από τούτη την πέτρα θα σας βγάλω νερό;», μόνο για αυτόν τον λόγο δέχεται αμέσως από τον Θεό την απειλή ότι δεν θα εισέλθει στη γη της επαγγελίας, η οποία αποτελούσε τότε το αποκορύφωμα των υποσχέσεων προς τους Ιουδαίους.

Αλλά ίσως πει κάποιος ότι αυτοί δικαιολογημένα θεωρούνται ύποπτοι και για άλλα αμαρτήματα, εξαιτίας των οποίων άλλωστε βρέθηκαν ένοχοι και σε αυτά· και ότι η Αγία Γραφή μνημόνευσε μόνο τούτα, επειδή ήταν βαρύτερα και άξια θανάτου. Αλλά, ακόμη κι αν είναι κάποιος τόσο υπερβολικά τολμηρός ώστε να προσθέτει και να αφαιρεί κάτι, μήπως άραγε θα κατηγορήσει για πλήθος αμαρτημάτων και τη Μαρία, την αδελφή του Μωυσή, της οποίας η αρετή νομίζω δεν διαφεύγει την προσοχή κανενός από τους πιστούς; Αυτή, επειδή απλώς είπε κάτι εναντίον του Μωυσή ως κατάκριση, και μάλιστα αληθινό («Διότι», λέει, «πήρε γυναίκα Αιθιόπισσα»), δοκίμασε τόσο μεγάλη την αγανάκτηση του Θεού, ώστε ούτε με τις ικεσίες του ίδιου του Μωυσή δεν της συγχωρήθηκε το επιτίμιο της αμαρτίας. Όταν λοιπόν δω τον ίδιο τον Μωυσή, τον θεράποντα του Θεού, τον μέγα εκείνον άνδρα, που αξιώθηκε τόσο πολλή και τόσο μεγάλη τιμή από τον Θεό, και για τον οποίο τόσες πολλές φορές δόθηκε μαρτυρία από Αυτόν, ώστε να ακούσει: «Σε γνωρίζω περισσότερο από όλους, και βρήκες χάρη ενώπιόν μου»· αυτόν όταν τον δω στο Ύδωρ της Αντιλογίας για κανέναν άλλο λόγο, παρά μόνο επειδή είπε στον λαό που γόγγυζε εξαιτίας της έλλειψης νερού, «Μήπως από αυτή την πέτρα θα σας βγάλουμε νερό;»

Όσο για το ότι είπε μεν ότι δεν θα ανέβει, αλλά μετά από αυτό δεν αρνήθηκε να ανέλθει, θα βρεις να εκπληρώνεται αυτός ο τύπος και παλαιότερα στο βιβλίο που ονομάζεται Έξοδος. Διότι ο θεοπέσιος και ιερότατος Μωυσής διέμενε στο όρος μαζί με τον Θεό, περιμένοντας τον νόμο που επρόκειτο να του δοθεί από Αυτόν. Ο Ισραήλ όμως, αδιαφορώντας για την ευσέβεια προς τον Θεό, κατασκεύασε τον μόσχο στην έρημο. Αλλά ο νομοθέτης (ο Θεός) οργίζεται δικαίως γι' αυτά, και, καταδικάζοντας εντόνως την ελαφρότητα αυτών που τόσο εύκολα παρέκκλιναν σε ανάρμοστα έργα, και αφού απείλησε να τους εξολοθρεύσει ολοσχερώς, στο τέλος λέει προς τον άγιο Μωυσή: «Πήγαινε και ανέβα από εδώ, εσύ και ο λαός σου, τους οποίους έβγαλες από την Αίγυπτο, στη γη για την οποία ορκίστηκα στον Αβραάμ και στον Ισαάκ και στον Ιακώβ λέγοντας: Στους απογόνους σας θα τη δώσω, και θα στείλω τον άγγελό μου πριν από το πρόσωπό σου». Έπειτα ο Μωυσής Του λέει: «Αν δεν συμπορευθείς Εσύ ο ίδιος μαζί μου, μη με ανεβάσεις από εδώ. Και πώς θα γίνει αληθινά γνωστό ότι βρήκα χάρη ενώπιόν Σου, εγώ και ο λαός Σου, παρά μόνο αν συμπορεύεσαι Εσύ μαζί μας;». Και ο Κύριος είπε στον Μωυσή: «Και αυτόν τον λόγο που είπες θα τον εκπληρώσω, διότι βρήκες χάρη ενώπιόν μου».

Και όταν θέλησε να δείξει και αυτό το ίδιο με λίγη δόξα, όταν το πρόσωπό του έλαμψε σαν τον ήλιο, οι μαθητές έπεσαν κάτω φοβισμένοι. Αν όμως το πρόσωπο του σώματός του που έλαμψε, όχι όσο μπορούσε Εκείνος που ενεργούσε, αλλά όσο μπορούσαν να χωρέσουν οι μαθητές, τους φόβισε, και παρόλα αυτά δεν μπόρεσαν να το αντέξουν· πώς θα μπορούσε κάποιος να ατενίσει το μεγαλείο της θεότητας; Μεγάλο πράγμα, λέει ο Κύριος, επιθυμείς, ω Μωυσή· και αποδέχομαι την ακόρεστη επιθυμία σου, και θα εκπληρώσω αυτό το αίτημά σου· αλλά μόνο στον βαθμό που μπορείς να χωρέσεις.

Και άλλη φορά του είπε, όταν εμφανίστηκε με ανθρώπινο σχήμα: «Δεν θα είναι πλέον το όνομά σου Ιακώβ, αλλά Ισραήλ θα είναι το όνομά σου, διότι αναδείχθηκες ισχυρός με τον Θεό και δυνατός με τους ανθρώπους». Τότε «ονόμασε και τον τόπο εκείνο Είδος Θεού, λέγοντας: διότι είδα Θεό πρόσωπο με πρόσωπο, και σώθηκε η ψυχή μου». Και ο Μωυσής επίσης ικέτευσε τον Θεό που του παρείχε τις αποκαλύψεις, λέγοντας: «Αν βρήκα χάρη ενώπιόν σου, φανέρωσέ μου τον εαυτό σου, για να σε δω καθαρά». Και Εκείνος του αποκρίθηκε λέγοντας: «Και αυτόν τον λόγο που είπες θα τον εκπληρώσω· διότι βρήκες χάρη ενώπιόν μου». Αλλά και ο Ιεζεκιήλ είδε «Εκείνον που κάθεται επί των Χερουβίμ», «σαν όραμα ανθρώπου», «από την οσφύ του και κάτω φωτιά, και από την οσφύ του και πάνω σαν όραμα λαμπερού ήλεκτρου». Από όλα αυτά μαθαίνουμε ότι οι οπτασίες δεν υπήρξαν όμοιες για τα προαναφερθέντα πρόσωπα, αλλά διαφορετικές. Διότι στον μεν Μωυσή ειπώθηκε: «Δεν θα μπορέσεις να δεις το πρόσωπό μου· διότι δεν μπορεί να δει άνθρωπος το πρόσωπό μου και να ζήσει»· επειδή το πρόσωπο του Θεού Λόγου και η θεότητα του Μονογενούς Υιού του Θεού δεν θα μπορούσε ποτέ να γίνει καταληπτή από τη θνητή φύση. Και στον Ιεζεκιήλ εξάλλου η δόξα του Λόγου γινόταν ορατή μέσω αινιγμάτων· στον Αβραάμ όμως οράθηκε έχοντας λάβει μορφή ανθρώπου, ώστε και «κάτω από τη δρυ» να βρεθεί, και «τα πόδια του να νιφθούν» και να συμμετάσχει σε τραπέζι.

ΙΒʹ. Όταν εισερχόταν ο Μωυσής στη σκηνή, κατέβαινε ο στύλος της νεφέλης και στεκόταν στις θύρες της σκηνής, και ο λαός, αφού σηκωνόταν, προσκυνούσε, ο καθένας από τη δική του σκηνή. Και μιλούσε ο Κύριος προς τον Μωυσή πρόσωπο με πρόσωπο, όπως ακριβώς θα μιλούσε κάποιος στον φίλο του· έπειτα ο Μωυσής επέστρεφε στο στρατόπεδο, ο υπηρέτης του όμως, ο Ιησούς του Ναυή, δεν έβγαινε από τη σκηνή. Και είπε ο Μωυσής προς τον Κύριο: «Ιδού, εσύ μου λες: "Αναβίβασε τον λαό τούτο", εσύ όμως δεν μου φανέρωσες ποιον θα αποστείλεις μαζί μου· ενώ εσύ μου είπες: "Σε γνωρίζω περισσότερο από όλους, και έχεις βρει χάρη κοντά μου". Εάν, λοιπόν, βρήκα χάρη ενώπιόν σου, φανέρωσέ μου τον εαυτό σου· να σε δω καθαρά, για να γνωρίζω ότι έχω βρει χάρη ενώπιόν σου, και για να γνωρίσω ότι το έθνος αυτό είναι λαός σου». Και ο Κύριος του λέγει: «Εγώ ο ίδιος θα προπορεύομαι και θα σου δώσω ανάπαυση». Και λέγει προς αυτόν ο Μωυσής: «Εάν εσύ ο ίδιος δεν συμπορευθείς, μη με αναβιβάσεις από εδώ. Και πώς θα γίνει γνωστό ότι βρήκα χάρη κοντά σου εγώ και ο λαός σου, παρά μόνο εάν εσύ συμπορεύεσαι μαζί μας; Και έτσι θα δοξαστούμε, τόσο εγώ όσο και ο λαός σου, περισσότερο από όλα τα έθνη που υπάρχουν πάνω στη γη». Και είπε ο Κύριος προς τον Μωυσή: «Και αυτόν τον λόγο που είπες, θα τον πράξω· διότι βρήκες χάρη ενώπιόν μου, και σε γνωρίζω περισσότερο από όλους, και έχεις βρει χάρη κοντά μου». Και είπε ο Μωυσής: «Δείξε μου τη δόξα σου».

Αυτό λοιπόν μου φαίνεται ότι σημαίνει η φράση που αναφέρει: «Εμφάνισε τον εαυτό σου σε μένα, για να σε δω καθαρά»· και για τον λόγο αυτό, έχοντας ακούσει προηγουμένως τον Κύριο να του λέει: «Ιδού, ο άγγελός μου θα προπορευθεί μπροστά από το πρόσωπό σου», το αποποιείται διακριτικά, επιθυμώντας το ανώτερο, και λέει: «Αν δεν συμπορευθείς εσύ ο ίδιος, μην με αναβιβάσεις από εδώ». Όταν δε ο Κύριος συγκατένευσε στο αίτημά του και είπε: «Και αυτόν τον λόγο που είπες, θα τον κάνω», εκείνος, αφού αντιλήφθηκε την ετοιμότητα της θείας μεγαλοδωρίας, καθώς η ευεργεσία προφταίνει όσους επιθυμούν τα μεγάλα, στη συνέχεια, ταπεινώνοντας τον εαυτό του και θεωρώντας πως δεν είναι ακόμη άξιος για τα μεγαλύτερα, προβάλλει ένα άλλο αίτημα, υποδεέστερο σε σύγκριση με το προηγούμενο, λέγοντας: «Δείξε μου τη δόξα σου». Και ο Κύριος, εκπληρώνοντας τον λόγο του απαντά: «Εγώ θα περάσω μπροστά σου με τη δόξα μου· και θα καλέσω στο όνομα του Κυρίου ενώπιόν σου», και τα εξής· διδάσκοντας ότι βεβαίως η γνώση του Πατέρα και Θεού των όλων είναι ανώτερη από κάθε οπτασία που είχε δει προηγουμένως, την οποία και υπόσχεται να του μεταδώσει, λέγοντας για τον εαυτό του: «Θα περάσω μπροστά σου με τη δόξα μου»· ενώ για τη μυσταγωγία σχετικά με τον Πατέρα προσθέτει: «και θα καλέσω στο όνομα του Κυρίου». Διότι ποιου Κυρίου το όνομα θα καλέσει, εφόσον ο ίδιος είναι ο Κύριος που δηλώνεται μέσω του Τετραγράμματου, αν βέβαια δεν υπόσχεται να καλέσει αυτό του Πατέρα;

Και εδώ ο ίδιος ο Κύριος διδάσκει τα προκείμενα περί άλλου Κυρίου· λέγοντας λοιπόν «εγώ είμαι Κύριος ο Θεός σου», προσθέτει: «δεν θα λάβεις το όνομα του Κυρίου του Θεού σου», μυσταγωγώντας δηλαδή τον θεράποντα ο δεύτερος Κύριος για τον Πατέρα και Θεό των όλων. Θα μπορούσες δε να βρεις και αναρίθμητα άλλα σε όλη την Αγία Γραφή διατυπωμένα παρόμοια με αυτά, μέσω των οποίων ο Θεός, σαν να επρόκειτο για άλλον Θεό, και ο ίδιος ο Κύριος, σαν να επρόκειτο για άλλον Κύριο, εξέφερε τους χρησμούς. <Της ιδίας>. «Και είπε ο Κύριος προς τον Μωυσή: Και αυτόν τον λόγο που είπες, θα τον κάνω. Διότι βρήκες χάρη ενώπιόν μου, και σε γνωρίζω περισσότερο από όλους. Και είπε ο Μωυσής: Δείξε μου τη δόξα σου. Και είπε: Εγώ θα προπορευθώ μπροστά σου με τη δόξα μου, και θα καλέσω στο όνομά μου τον Κύριο ενώπιόν σου, και θα ελεήσω όποιον ελεώ, και θα σπλαχνιστώ όποιον σπλαχνίζομαι.» Και μετά από άλλα, προσθέτει λέγοντας: «Και κατέβηκε ο Κύριος μέσα σε νεφέλη και στάθηκε δίπλα του εκεί, και κάλεσε στο όνομα του Κυρίου. Και πέρασε ο Κύριος στο όνομά του, και κάλεσε: Κύριε, Κύριε, ο Θεός ο οικτίρμων και ελεήμων, ο μακρόθυμος και πολυέλεος, και αληθινός και αυτός που διατηρεί τη δικαιοσύνη, που δείχνει έλεος σε χιλιάδες, που συγχωρεί ανομίες και αδικίες και αμαρτίες, και δεν θα αθωώσει τελείως τον ένοχο, επιφέροντας τις αμαρτίες των πατέρων στα τέκνα και στα τέκνα των τέκνων, έως την τρίτη και τέταρτη γενεά. Και ο Μωυσής έσπευσε, έσκυψε στη γη και προσκύνησε.»

Αυτά, ω άνθρωπε του Θεού Καισάριε, σου παραθέτει ο σύντομος αυτός λόγος μας σχετικά με την τελειότητα του ενάρετου βίου, έχοντας σκιαγραφήσει για σένα τον βίο του μεγάλου Μωυσή ως ένα είδος αρχετύπου με μορφή κάλλους, με σκοπό ο καθένας από εμάς, διά της μιμήσεως των έργων του, να αποτυπώσει μέσα του τον χαρακτήρα του κάλλους που μας υποδείχθηκε. Διότι, ως προς το ότι ο Μωυσής κατόρθωσε την εφικτή τελειότητα, ποιος θα μπορούσε να βρεθεί για εμάς πιο αξιόπιστος μάρτυρας από τη θεία φωνή, η οποία του λέει: «Σε γνώρισα περισσότερο από όλους»; Αλλά και το ότι ονομάστηκε φίλος του Θεού από τον ίδιο τον Θεό, καθώς και το ότι, επιλέγοντας μάλλον να συν-απολεστεί μαζί με όλους, εάν το Θείο δεν έδειχνε ευμενή ιλεότητα για τα αμαρτήματά τους, σταμάτησε την οργή κατά των Ισραηλιτών, μεταστρέφοντας την ίδια την κρίση του Θεού, ώστε Εκείνος να μη λυπήσει τον φίλο Του. Και όλα αυτά αποτελούν σαφή μαρτυρία και απόδειξη ότι ο βίος του Μωυσή ανήλθε στο ακρότατο όριο της τελειότητας.

γ΄. Έπειτα εκθέτει την αμάθεια του Ευνομίου και το ασυνάρτητο και γελοίο των λόγων του, καθώς αυτός αποκαλεί τον Υιό άγγελο του Όντος και κατώτερο της θείας φύσεως, κατά τόσο όσο ο Υιός υπερέχει των δικών του κτισμάτων. Απέναντι σε αυτά, η αντίκρουση είναι γενναία και σφοδρή και ο έλεγχος δριμύτερος, αποδεικνύοντας ότι εκείνος που αποκαλύπτεται στον Μωυσή είναι ο Ων, ο Μονογενής Υιός, ο οποίος, όταν ο Μωυσής τον παρακαλούσε λέγοντας: «Εάν δεν συμπορευθείς ο ίδιος μαζί μας, μην με ανεβάσεις από εδώ», του απάντησε: «Και αυτόν σου τον λόγο θα εκπληρώσω». Αυτός άλλωστε ονομάζεται άγγελος και από τον Μωυσή και από τον Ησαΐα, στο χωρίο που παρατέθηκε, ότι δηλαδή «Παιδίον εγεννήθη εις ημάς».

Επομένως, από την ίδια τη Γραφή ελέγχεται ο παραλογισμός του συγγραφέα, στα σημεία όπου ο Μωυσής ικετεύει τον Κύριο να μην καταστήσει κάποιον άγγελο στην ηγεσία του λαού, αλλά ο Ίδιος να ηγηθεί της πορείας τους. Το χωρίο, μιλώντας από το πρόσωπο του Θεού, έχει ως εξής: «Βάδιζε, κατέβα και οδήγησε τον λαό αυτόν στον τόπο που σου είπα· και ιδού, ο άγγελός μου θα προπορεύεται από εσένα, όποια ημέρα και αν τους επισκεφθώ». Και πάλι μετά από λίγο λέει: «Και θα αποστείλω πριν από εσένα τον άγγελό μου». Έπειτα, λίγο πιο κάτω στη συνέχεια της αφήγησης, γίνεται από τον θεράποντα προς τον Θεό ικεσία με αυτόν τον τρόπο: «Αν βρήκα χάρη ενώπιόν σου, ας συμπορευθεί ο Κύριός μου μαζί μας»· και πάλι: «Εάν εσύ ο ίδιος δεν συμπορευθείς μαζί μας, μη με αναβιβάσεις από εδώ»· έπειτα ακολουθεί η απάντηση του Θεού προς τον Μωυσή: «Και αυτόν τον λόγο που είπες θα τον πράξω· διότι βρήκες χάρη ενώπιόν μου και σε γνωρίζω περισσότερο από όλους». Επομένως, αν ο Μωυσής αποκρούει τον άγγελο, και Εκείνος που του αποκαλύπτεται γίνεται συνοδοιπόρος του και καθοδηγητής της στρατιάς του λαού, αποδεικνύεται φανερά μέσα από αυτά ότι Εκείνος που φανέρωσε τον Εαυτό Του με την προσωνυμία του «Όντος» είναι ο Μονογενής Θεός. Εάν όμως κάποιος φέρει αντίρρηση σε αυτό, θα καταστεί συνήγορος της ιουδαϊκής αντίληψης, εφόσον δεν συμπεριλαμβάνει τον Υιό στη σωτηρία του λαού.

Γι' αυτό και συνέχισε λέγοντας τα εξής: «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό». Τι θα πούμε λοιπόν στον μεγαλοφωνότατο Ησαΐα, ο οποίος λέει: «Είδα τον Κύριο να κάθεται σε θρόνο υψηλό και επηρμένο»; Τι θα πούμε και στον Ιωάννη, ο οποίος συμμαρτυρεί για αυτόν ότι τα είπε αυτά, όταν είδε τη δόξα Του; Τι και στον Ιεζεκιήλ; Διότι και αυτός Τον βλέπει να κάθεται πάνω στα Χερουβίμ. Τι και στον Δανιήλ; Διότι και αυτός λέει: «Ο Παλαιός των ημερών εκάθητο». Τι και στον ίδιο τον Μωυσή, που λέει: «Δείξε μου τη δόξα Σου, ώστε να Σε δω με επίγνωση»; Ο δε Ιακώβ έλαβε την ονομασία του ακριβώς από αυτό, καθώς ονομάστηκε Ισραήλ· διότι Ισραήλ είναι αυτός που βλέπει τον Θεό. Αλλά και άλλοι Τον έχουν δει.