Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 33:19

Ιδού, σε τοποθετώ στην οπή της πέτρας· διότι, ως μικρός, θα παραμείνεις σε μικρό περιορισμό. Εδώ, λοιπόν, διασφάλισέ μου, εξαιτίας των Ιουδαίων, αυτό που πρόκειται να λεχθεί. Διότι ο σκοπός μας είναι να αποδείξουμε ότι ο Κύριος Ιησούς Χριστός ήταν μαζί με τον Πατέρα. Λέει, λοιπόν, ο Κύριος προς τον Μωυσή: Εγώ θα περάσω πριν από εσένα με τη δόξα μου, και θα καλέσω στο όνομα του Κυρίου ενώπιόν σου. Ενώ είναι Κύριος, ποιον Κύριο καλεί; Βλέπεις πώς με συγκεκαλυμμένο τρόπο δίδασκε το ευσεβές δόγμα περί του Πατρός και του Υιού. Και πάλι στα επόμενα είναι γραμμένο κατά λέξη: Και κατέβηκε ο Κύριος μέσα σε νεφέλη, και στάθηκε εκεί κοντά του· και κάλεσε στο όνομα του Κυρίου. Και πέρασε ο Κύριος από μπροστά του και κάλεσε: Κύριος, Κύριος οικτίρμων και ελεήμων, μακρόθυμος και πολυέλεος και αληθινός, που διατηρεί τη δικαιοσύνη, και κάνει έλεος σε χιλιάδες, που αφαιρεί ανομίες και αδικίες και αμαρτίες. Έπειτα, στη συνέχεια, ο Μωυσής, αφού έσκυψε και προσκύνησε ενώπιον του Κυρίου που καλούσε τον Πατέρα, λέει: Συμπορεύσου, λοιπόν, Κύριε, μαζί μας.

Και είπε: «Εγώ θα περάσω πρώτος με τη δόξα μου, και θα καλέσω το όνομα του Κυρίου ενώπιόν σου· και θα ελεήσω όποιον ελεώ, και θα σπλαχνιστώ όποιον σπλαχνίζομαι». Και είπε: «Δεν θα μπορέσεις να δεις το πρόσωπό μου· διότι δεν υπάρχει άνθρωπος που να δει το πρόσωπό μου και να ζήσει». Και είπε ο Κύριος: «Ιδού, υπάρχει τόπος κοντά μου, και θα σταθείς πάνω στον βράχο· και θα σε σκεπάσω με το χέρι μου, μέχρι να περάσω. Και θα αποσύρω το χέρι μου, και τότε θα δεις τα νώτα μου· το δε πρόσωπό μου δεν θα φανερωθεί σε σένα», και τα εξής τα οποία προσθέτει: «Και κατέβηκε ο Κύριος μέσα σε νεφέλη, και στάθηκε δίπλα του εκεί· και επικαλέστηκε το όνομα του Κυρίου· και πέρασε ο Κύριος από μπροστά του, και φώναξε: Κύριος, Κύριος ο Θεός, οικτίρμων και ελεήμων, μακρόθυμος και πολυέλεος και αληθινός, που διατηρεί τη δικαιοσύνη, δείχνοντας έλεος σε χιλιάδες, αφαιρώντας ανομίες και αδικίες και αμαρτίες, και τον ένοχο δεν πρόκειται να αθωώσει, επιφέροντας τις ανομίες των πατέρων στα τέκνα, και στα τέκνα των τέκνων, μέχρι την τρίτη και την τέταρτη γενεά». Και ο Μωυσής έσπευσε και σκύβοντας στη γη προσκύνησε, και είπε: «Αν βρήκα χάρη ενώπιόν σου, Κύριε, συμπορεύσου μαζί μας ενώπιος ενωπίω».

Αυτό λοιπόν μου φαίνεται ότι σημαίνει η φράση που αναφέρει: «Εμφάνισε τον εαυτό σου σε μένα, για να σε δω καθαρά»· και για τον λόγο αυτό, έχοντας ακούσει προηγουμένως τον Κύριο να του λέει: «Ιδού, ο άγγελός μου θα προπορευθεί μπροστά από το πρόσωπό σου», το αποποιείται διακριτικά, επιθυμώντας το ανώτερο, και λέει: «Αν δεν συμπορευθείς εσύ ο ίδιος, μην με αναβιβάσεις από εδώ». Όταν δε ο Κύριος συγκατένευσε στο αίτημά του και είπε: «Και αυτόν τον λόγο που είπες, θα τον κάνω», εκείνος, αφού αντιλήφθηκε την ετοιμότητα της θείας μεγαλοδωρίας, καθώς η ευεργεσία προφταίνει όσους επιθυμούν τα μεγάλα, στη συνέχεια, ταπεινώνοντας τον εαυτό του και θεωρώντας πως δεν είναι ακόμη άξιος για τα μεγαλύτερα, προβάλλει ένα άλλο αίτημα, υποδεέστερο σε σύγκριση με το προηγούμενο, λέγοντας: «Δείξε μου τη δόξα σου». Και ο Κύριος, εκπληρώνοντας τον λόγο του απαντά: «Εγώ θα περάσω μπροστά σου με τη δόξα μου· και θα καλέσω στο όνομα του Κυρίου ενώπιόν σου», και τα εξής· διδάσκοντας ότι βεβαίως η γνώση του Πατέρα και Θεού των όλων είναι ανώτερη από κάθε οπτασία που είχε δει προηγουμένως, την οποία και υπόσχεται να του μεταδώσει, λέγοντας για τον εαυτό του: «Θα περάσω μπροστά σου με τη δόξα μου»· ενώ για τη μυσταγωγία σχετικά με τον Πατέρα προσθέτει: «και θα καλέσω στο όνομα του Κυρίου». Διότι ποιου Κυρίου το όνομα θα καλέσει, εφόσον ο ίδιος είναι ο Κύριος που δηλώνεται μέσω του Τετραγράμματου, αν βέβαια δεν υπόσχεται να καλέσει αυτό του Πατέρα;

Αυτός, λοιπόν, είναι η θύρα και η οδός, δια του οποίου και μόνο είναι δυνατόν να δει κανείς το επέκεινα και ανώτατο αίτιο των πάντων, αυτόν τον Πατέρα. Διότι, αν και στον μέγιστο βαθμό ο θείος Λόγος, σαν κάποιος πρόδρομός Του, επιδημεί προηγουμένως στις ψυχές των μακάριων μεταδίδοντάς τους από τη δική του δόξα, εντούτοις δεν παραμένει μέχρι τέλους κρατώντας για τον εαυτό του την αυθεντία, αλλά, αφού προπαρασκευάσει και προετοιμάσει την κατοικία, υποχωρεί και παραδίδει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα. Και αυτό το ομολογεί και ο ίδιος, λέγοντας: «Εγώ θα περάσω πριν από εσένα με τη δόξα μου, και θα καλέσω στο όνομα του Κυρίου».

Και εδώ ο ίδιος ο Κύριος διδάσκει τα προκείμενα περί άλλου Κυρίου· λέγοντας λοιπόν «εγώ είμαι Κύριος ο Θεός σου», προσθέτει: «δεν θα λάβεις το όνομα του Κυρίου του Θεού σου», μυσταγωγώντας δηλαδή τον θεράποντα ο δεύτερος Κύριος για τον Πατέρα και Θεό των όλων. Θα μπορούσες δε να βρεις και αναρίθμητα άλλα σε όλη την Αγία Γραφή διατυπωμένα παρόμοια με αυτά, μέσω των οποίων ο Θεός, σαν να επρόκειτο για άλλον Θεό, και ο ίδιος ο Κύριος, σαν να επρόκειτο για άλλον Κύριο, εξέφερε τους χρησμούς. <Της ιδίας>. «Και είπε ο Κύριος προς τον Μωυσή: Και αυτόν τον λόγο που είπες, θα τον κάνω. Διότι βρήκες χάρη ενώπιόν μου, και σε γνωρίζω περισσότερο από όλους. Και είπε ο Μωυσής: Δείξε μου τη δόξα σου. Και είπε: Εγώ θα προπορευθώ μπροστά σου με τη δόξα μου, και θα καλέσω στο όνομά μου τον Κύριο ενώπιόν σου, και θα ελεήσω όποιον ελεώ, και θα σπλαχνιστώ όποιον σπλαχνίζομαι.» Και μετά από άλλα, προσθέτει λέγοντας: «Και κατέβηκε ο Κύριος μέσα σε νεφέλη και στάθηκε δίπλα του εκεί, και κάλεσε στο όνομα του Κυρίου. Και πέρασε ο Κύριος στο όνομά του, και κάλεσε: Κύριε, Κύριε, ο Θεός ο οικτίρμων και ελεήμων, ο μακρόθυμος και πολυέλεος, και αληθινός και αυτός που διατηρεί τη δικαιοσύνη, που δείχνει έλεος σε χιλιάδες, που συγχωρεί ανομίες και αδικίες και αμαρτίες, και δεν θα αθωώσει τελείως τον ένοχο, επιφέροντας τις αμαρτίες των πατέρων στα τέκνα και στα τέκνα των τέκνων, έως την τρίτη και τέταρτη γενεά. Και ο Μωυσής έσπευσε, έσκυψε στη γη και προσκύνησε.»

Δες, λοιπόν, με ποιον τρόπο και τώρα ο ίδιος ο Κύριος, ο οποίος κατέβηκε, «εκάλεσε», αφού στάθηκε δίπλα στον Μωυσή μέσα σε νεφέλη, «στο όνομα του Κυρίου», επικαλούμενος κάποιον άλλον εκτός από τον εαυτό Του, σύμφωνα με τη συνήθεια της διπλής επανάληψης του ονόματος Κύριος, αναγνωρίζοντας θεολογικά ως δεσπότη τόσο του εαυτού Του όσο και όλων των υπολοίπων, τον δικό Του Πατέρα. Και είναι βέβαιο ότι σε αυτά τα χωρία δεν είναι ο Μωυσής –όπως θα μπορούσε να υποθέσει κανείς– αλλά ο ίδιος ο Κύριος που αποκαλεί «Κύριο» έναν άλλον, τον Πατέρα. Προλαμβάνοντας (αυτή την παρερμηνεία), ο Ίδιος που συνομιλεί με τον Μωυσή λέει: «Εγώ θα περάσω με τη δόξα μου πριν από εσένα, και θα καλέσω στο όνομα του Κυρίου». Αφού λοιπόν ειπώθηκε αυτό, στη συνέχεια η Γραφή προσθέτει αφηγηματικά: «Και κατέβηκε ο Κύριος μέσα σε νεφέλη και στάθηκε δίπλα του εκεί, και εκάλεσε στο όνομα του Κυρίου». Επομένως, ο ίδιος ο Κύριος κατέρχεται για να εκπληρώσει την υπόσχεσή Του, και όπως λέει ο λόγος, προπορεύεται «προ προσώπου» του Μωυσή· και ο ίδιος ο Κύριος καλεί λέγοντας: «Κύριε, ο Θεός οικτίρμων και ελεήμων» και τα εξής, μυσταγωγώντας σαφώς τον θεράποντα στο ποιος είναι ο Ίδιος αλλά και στη γνώση του ανώτερου Κυρίου.

Διότι κανείς από όσους έχουν εξετάσει έστω και στοιχειωδώς την αλήθεια των όντων δεν θα μπορούσε να αρνηθεί ότι είναι ευσεβές να φρονούμε πως το Θείο δεν υπόκειται σε κανένα πάθος από όσα προκαλούνται λόγω ηδονής, ελέους ή οργής. Ωστόσο, μολονότι λέγεται ότι ο Κύριος ευφραίνεται για τους δούλους Του και οργίζεται με θυμό εναντίον του λαού που έσφαλε, και πάλι ότι ελεεί όποιον θέλει να ελεήσει και οικτείρει ομοίως, πιστεύω πως μέσα από καθεμία από αυτές τις εκφράσεις ο λόγος μάς διδάσκει το εξής: ότι μέσω των δικών μας ιδιωμάτων η πρόνοια του Θεού συγκαταβαίνει στην ασθένειά μας, ώστε αφενός όσοι ρέπουν προς την αμαρτία να συγκρατούν τους εαυτούς τους από τα κακά από φόβο για την τιμωρία, και όσοι έχουν ήδη παρασυρθεί να μην απελπίζονται για την επιστροφή τους μέσω της μετάνοιας, αποβλέποντας στο έλεος, αφετέρου δε όσοι επιτυγχάνουν τον ενάρετο βίο με την ακριβή πολιτεία τους να αγάλλονται ακόμη περισσότερο για τις αρετές τους, εφόσον με τον βίο τους ευφραίνουν Εκείνον που επιβλέπει τα αγαθά. Και όπως ακριβώς δεν είναι σωστό να ονομάσουμε κωφό εκείνον που επικοινωνεί με τον κωφό μέσω νοημάτων, σύμφωνα με τον τρόπο που εκείνος εκ φύσεως μπορεί να αντιληφθεί, έτσι δεν πρέπει να θεωρήσουμε ως ανθρώπινο τον λόγο περί του Θεού, για τον λόγο ότι Εκείνος τον χρησιμοποίησε απευθυνόμενος προς τους ανθρώπους κατ’ οικονομίαν.

Ελέησέ με, Κύριε, διότι είμαι ασθενής. Αυτή τη φωνή όλοι την έχουμε ανάγκη, ακόμη κι αν έχουμε κατορθώσει μύρια πράγματα μυριάδες φορές, ακόμη κι αν έχουμε φτάσει στο άκρο της δικαιοσύνης. Γι' αυτό και ο ίδιος προχωρώντας λέει πάλι: «Κανένας ζωντανός δεν θα δικαιωθεί ενώπιόν σου»· και το: «Εάν παρατηρήσεις ανομίες, ποιος θα μπορέσει να σταθεί;»· και ο Παύλος: «Δεν έχω επίγνωση κανενός σφάλματος στον εαυτό μου, αλλά δεν έχω δικαιωθεί εξαιτίας αυτού»· και ένας άλλος: «Ποιος θα καυχηθεί ότι έχει αγνή την καρδιά του; Ή ποιος θα έχει την παρρησία να πει ότι είναι καθαρός από ρύπο;» Όλοι λοιπόν έχουμε ανάγκη ελέους, αλλά δεν είμαστε όλοι άξιοι να ελεηθούμε. Διότι, αν και πρόκειται για έλεος, ωστόσο αναζητεί τον άξιο· όπως ακριβώς ο Ίδιος είπε στον Μωυσή: «Θα ελεήσω εκείνον που ελεώ, και θα σπλαχνιστώ εκείνον που σπλαχνίζομαι». Εκείνος λοιπόν που έπραξε κάτι άξιο για να ελεηθεί, θα πει: «Ελέησέ με»· εκείνος όμως που απέκλεισε τον εαυτό του από το να τύχει αυτής της συγγνώμης, μάταια θα πει το: «Ελέησον». Διότι, αν το έλεος επρόκειτο να απλωθεί σε όλους ανεξαιρέτως, κανείς δεν θα είχε κολαστεί. Αλλά και αυτό εμπεριέχει κάποια κρίση, και αναζητεί τον άξιο και τον κατάλληλο, ώστε να το απολαύσει.

Αλλά, όπως ακριβώς αξιώνουμε να σωθούμε από αυτά, έτσι ας επιδείξουμε και εμείς κάτι άξιο του ελέους. Διότι λέγει: «Θα ελεήσω εκείνον που ελεώ». Επειδή το έλεος δεν παρέχεται αδιακρίτως, αλλά έχει και αυτό κάποια διάκριση. Διότι, εάν παρεχόταν αδιακρίτως, κανείς δεν θα κολάζονταν. Γι' αυτό, ας πράττουμε τα άξια όχι μόνο για να ελεηθούμε, αλλά και για το ότι έχουμε πλαστεί από τον Θεό. Διότι εκείνος που έχει δημιουργηθεί από τον Θεό, και έχει τέτοιον Ποιητή και Βασιλέα, οφείλει να επιδεικνύει τρόπο ζωής άξιο της φροντίδας Του και μιας τέτοιας πρόνοιας. Εάν τα πράττουμε αυτά, θα επιτύχουμε τα μέλλοντα αγαθά, τα οποία είθε να αξιωθούμε να επιτύχουμε όλοι μας, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Λέει, λοιπόν: «Αυτός είναι το έλεός μου»· δεν τον απέκτησα εγώ μέσω των έργων μου. Διότι, αν και πρόκειται για έλεος, εντούτοις δεν επέρχεται αδιάκριτα σε όλους· επειδή λέει: «Θα ελεήσω εκείνον που ελεώ, και θα σπλαχνιστώ εκείνον που σπλαχνίζομαι». Πρέπει, επομένως, εάν πρόκειται να ελεηθούμε, να παρέχουμε από μέρους μας τις αφορμές για μια τέτοια φιλανθρωπία. Αυτός, όμως, λέει ότι και το ίδιο το γεγονός ότι ελεήθηκε, το έχει λάβει από Εκείνον. Είδες συντετριμμένη ψυχή; Είδες ευγνώμον φρόνημα, και πώς αναθέτει τα πάντα στον φιλάνθρωπο Θεό; «Αντιλήπτοράς μου, και ρύστης μου, υπερασπιστής μου· και σε Αυτόν ήλπισα».

Μήπως υπάρχει αδικία εκ μέρους του Θεού; Μη γένοιτο. Διότι λέγει στον Μωυσή: Θα ελεήσω εκείνον που ελεώ, και θα σπλαχνιστώ εκείνον που σπλαχνίζομαι. Επομένως, δεν εξαρτάται από αυτόν που θέλει, ούτε από αυτόν που τρέχει, αλλά από τον Θεό που ελεεί. Διότι λέγει η Γραφή στον Φαραώ: Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο σε ανέδειξα, για να φανερώσω σε σένα τη δύναμή μου. Άρα, λοιπόν, όποιον θέλει τον ελεεί, και όποιον θέλει τον σκληραίνει. Θα μου πεις λοιπόν: Γιατί τότε εξακολουθεί να μέμφεται; Διότι ποιος έχει αντισταθεί στο θέλημά του;

Ο νομοθέτης όμως, όταν άκουσε ότι ο Θεός των όλων δεν θα ανεχόταν πλέον να είναι μαζί τους, αλλά θα τους όριζε έναν άγγελο, ζήτησε αφενός να γνωρίσει αυτόν που θα οριζόταν, και παρακάλεσε αφετέρου να μην τους δώσει ως ηγεμόνα έναν σύνδουλο, αλλά να τους καθοδηγήσει ο Ίδιος. Όταν δε έλαβε και αυτήν την εξουσία, μεθυσμένος από αξιέπαινο έρωτα, αγάπησε σφοδρά τα υπέρ άνθρωπον και επιθύμησε να δει την αθέατη φύση. Αλλά έμαθε ότι αυτό είναι αδύνατον, ενώ τις θείες οικονομίες και ενέργειες (διότι έτσι πρέπει να νοούνται τα οπίσθια του Θεού) είναι δυνατόν να τις θεωρήσουν όσοι είναι σαν τον Μωυσή· και ούτε αυτοί απλώς, αλλά εφόσον έχουν τοποθετηθεί από τον ίδιο τον Θεό μέσα στην πέτρα, η οποία σημαίνει το στερεό και ακράδαντο της πίστεως, και μέσω της οπής της πέτρας, η οποία δηλώνει τον οφθαλμό της πίστεως που θεωρεί αυτά που για τα αισθητά μάτια είναι ανέφικτα και αθέατα.