Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 33:23

Ούτε καν τα δικά του πόδια δεν χρησιμοποίησε για τη διακονία του μυστηρίου· αλλά το Άγιο Πνεύμα γίνεται άρμα για αυτόν και σαν κάποιον φτερωτό, σαν άλλον Αββακούμ που διατρέχει τους αιθέρες, τον εισάγει στον ναό και τον παριστά στο ιερό· λέγοντας και απευθύνοντάς του εν πάση περιπτώσει τα εξής λόγια: «Έλα, προχώρησε, αγαπημένε γέροντα, για να δεις ολοκάθαρα τις εκβάσεις των θαυμάτων που σου αποκαλύφθηκαν παλαιότερα, και για να γνωρίσεις ποιών πραγμάτων μύστης διαφυλάχθηκες, και ποια δόξα πέτυχες σε σύγκριση με τους άλλους. Έλα, λάβε τις απολαβές της καλής σου αρετής· και εκείνα που προηγουμένως ο θεόπτης, σκεπασμένος αισθητά από τον βράχο στο Σινά, και νοητά από την αδιάρρηκτη πίστη στον Θεό, μόλις και μετά βίας είδε σαν μέσα από κάποια οπή, δηλαδή μέσω της αμυδρής, νομίζω, θεωρίας και γνώσης, υπό τη μορφή των οπισθίων· αυτά εσύ τώρα κατανόησέ τα ολοκάθαρα, και μετάβαλε πλέον την πορεία σου από τον θάνατο μέσα στο σώμα προς τη ζωή μέσα στο πνεύμα· και τον νόμο του γράμματος, τον οποίο πολύ καλά και θεοφιλώς υπηρέτησες, μετάθεσέ τον στη χάρη. Διότι έχεις κοπιάσει ήδη αρκετά με τους τύπους και τις σκιές· πρέπει λοιπόν πια να ανανεωθείς με την αλήθεια, ώστε το τέλος των νομικών διατάξεων να αποτελέσει για εσένα την αρχή για τα διδάγματα της χάριτος».

Τότε δε θα λάμψει η θεότητά του όχι σαν τον ήλιο, αλλά υπεράνω από κάθε κτιστό φως που μπορεί να νοηθεί τόσο στα αισθητά όσο και στα νοητά· επειδή αυτός ο ίδιος είναι το φως το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο· τότε και θα δείξει το πρόσωπό του. Διότι δεν θα πράξει τότε όπως έλεγε κάποτε παλαιά στον Μωυσή, ότι «τα οπίσθιά μου θα δεις, το δε πρόσωπό μου δεν θα φανερωθεί σε εσένα»· αλλά έτσι θα φανερώσει τον εαυτό του στους αγίους, ώστε να μπορούν όλοι να λένε: «Εμείς δε, με ανακεκαλυμμένο πρόσωπο αντικατοπτρίζοντας τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα από δόξα σε δόξα». Και τότε δεν θα βοήσει νεφέλη, ούτε μέσα από νεφέλη θα μαρτυρήσει ο Πατέρας για τον Υιό, αλλά ο ίδιος αφ' εαυτού του, χωρίς καμία επισκίαση και χωρίς κανέναν ερμηνευτή, με το ίδιο το έργο θα δοξάσει τον μονογενή του Υιό ενώπιον όλων των αγίων του, αναδεικνύοντάς τον σύνθρονο και συμβασιλέα του, και καθιστώντας τον υπεράνω κάθε αρχής· ούτε πλέον, όπως τότε που οι τρεις μαθητές μόνοι τους πάνω στο όρος, όταν άκουσαν τη φωνή, έπεσαν με το πρόσωπο στη γη και φοβήθηκαν, αλλά και «κάθε γόνυ επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων θα κάμψει».

Γνωρίζοντας δε ότι πολλές φορές ο Θεός από εκείνους που δεν μπορούν να χωρέσουν το πρόσωπό του ούτε είναι άξιοί του, αποστρέφει τον εαυτό του, δείχνοντας τα νώτα του, όπως ακριβώς έλεγε στον Μωυσή: «Θα δεις τα οπίσθιά μου, το δε πρόσωπό μου δεν θα σου φανερωθεί»· για να μην πάθει, λοιπόν, αυτό εκείνος που υποδηλώνεται στα προηγούμενα, ικετεύει και δέεται λέγοντας: «Μην αποστρέψεις το πρόσωπό σου από εμένα· μην απομακρυνθείς με οργή από τον δούλο σου. Γίνε βοηθός μου, μην με αποδιώξεις, και μην με εγκαταλείψεις, Θεέ, Σωτήρα μου. Διότι ο πατέρας μου και η μητέρα μου με εγκατέλειψαν· ο δε Κύριος με προσέλαβε».

Γ'. Και τον ακολούθησαν πολλά πλήθη, και τους θεράπευσε εκεί, όπου η ερημιά ήταν μεγαλύτερη. Εάν παρέμενε στο δικό του ύψος, εάν δεν συγκατέβαινε στην ανθρώπινη αδυναμία, εάν παρέμενε αυτό που ήταν, διατηρώντας τον εαυτό του απρόσιτο και απερίληπτο, ίσως λίγοι να τον είχαν ακολουθήσει· δεν γνωρίζω δε, αν θα ήταν έστω και λίγοι, ίσως μόνο ο Μωυσής, και αυτός σε τέτοιον βαθμό, ώστε μόλις και μετά βίας να δει τα οπίσθια του Θεού. Διότι διέσχισε μεν τη νεφέλη, ευρισκόμενος έξω από το σωματικό βάρος, ή έχοντας αποσυρθεί από τις αισθήσεις· τη λεπτότητα όμως του Θεού, ή την ασωματότητα, ή δεν γνωρίζω πώς αλλιώς θα μπορούσε κανείς να την ονομάσει, πώς θα ήταν δυνατόν να τη θεαθεί, εφόσον και σώμα διέθετε και με αισθητούς οφθαλμούς προσέβλεπε;

ΙΣΤ΄. Και ο Μωυσής βέβαια μόλις και μετά βίας είδε τα οπίσθια του Θεού μέσα από την πέτρα (όποια και αν είναι αυτά, και όποια και αν είναι η πέτρα), και αυτό αφού παρακάλεσε πολύ και έλαβε σχετική υπόσχεση· με τη διαφορά ότι δεν είδε όσα πόθησε, αλλά εκείνο που του διέφυγε ήταν περισσότερο από εκείνο που μπόρεσε να αντιληφθεί· ο Μωυσής, που έγινε Θεός για τον Φαραώ, που οδήγησε έναν τόσο μεγάλο λαό, που επέδειξε τόσο μεγάλη δύναμη θαυμάτων. Εσύ όμως, ποιους έθρεψες από τον ουρανό; Ποιο νερό έδωσες να πιουν από την πέτρα; Ποια θάλασσα έσχισες με το ραβδί σου; Ποιον λαό πέρασες μέσα από το υγρό στοιχείο σαν να ήταν ξηρά; Ποιους εχθρούς καταπόντισες; Ποιους οδήγησες με στύλο φωτιάς και νεφέλης; Ποιον Αμαλήκ καταπολέμησες με την προσευχή και με την έκταση των χεριών, με τον σταυρό που προτυπωνόταν μυστικά από τα παλιά, ώστε να θεωρείς συμφορά το να μην κατανοήσεις τελείως τον Θεό, και εξαιτίας αυτού να κλονίζονται τα πάντα και να έρχονται άνω κάτω; Επειδή όμως θυμήθηκα τον Μωυσή, δεν διδάχθηκες από αυτά την ακολουθία του χαρίσματος και τον νόμο της τάξεως; Αν βέβαια είσαι ο Μωυσής, προχώρησε και εσύ μέσα στη νεφέλη, και μίλησε στον Θεό, και άκουσε τη φωνή Του, και δέξου τον νόμο, και γίνε νομοθέτης.

Τι είναι αυτό που έπαθα, ω φίλοι, μύστες και συνεραστές της αλήθειας; Έτρεχα με την ελπίδα να κατανοήσω τον Θεό, και έτσι ανέβηκα στο όρος, διέσχισα τη νεφέλη, αποχωριζόμενος την ύλη και τα υλικά, και συστρέφοντας τον εαυτό μου προς τα έσω όσο περισσότερο μπορούσα. Όταν όμως ατένισα, μόλις που είδα τα οπίσθια του Θεού· και μάλιστα αυτό συνέβη αφού βρήκα σκέπη στην πέτρα, δηλαδή στον Θεό Λόγο που σαρκώθηκε για εμάς. Και σκύβοντας να κοιτάξω λίγο, δεν αντίκρισα την πρώτη και ακήρατη φύση, αυτήν που γνωρίζεται μόνο από τον εαυτό της, εννοώ δηλαδή την Τριάδα, και η οποία παραμένει στο εσωτερικό του πρώτου καταπετάσματος και σκεπάζεται από τα Χερουβείμ, αλλά είδα εκείνη που είναι η έσχατη και φτάνει έως εμάς. Αυτή δε, από όσο μπορώ εγώ να γνωρίζω, είναι η μεγαλειότητα που φανερώνεται στα κτίσματα και στα δημιουργήματα που παρήχθησαν και κυβερνώνται από Αυτόν, ή, όπως την ονομάζει ο θείος Δαβίδ, η μεγαλοπρέπεια. Διότι αυτά είναι τα οπίσθια του Θεού, όσα δηλαδή γνωρίσματά Του έπονται από Εκείνον, όπως ακριβώς οι αντανακλάσεις και οι εικόνες του ήλιου πάνω στα ύδατα υποδεικνύουν τον ήλιο στα αδύναμα μάτια, επειδή δεν είναι δυνατόν να τον ατενίσει κανείς απευθείας, καθώς νικά την αίσθηση της οράσεως με την απόλυτη καθαρότητα του φωτός του. Έτσι λοιπόν θα θεολογήσεις, ακόμη κι αν είσαι ο Μωυσής και αναδειχθείς θεός για τον Φαραώ, ακόμη κι αν φτάσεις μέχρι τον τρίτο ουρανό, σύμφωνα με τον Παύλο, και ακούσεις άρρητα ρήματα· ακόμη κι αν βρεθείς υψηλότερα από εκείνον, έχοντας αξιωθεί κάποιας αγγελικής ή αρχαγγελικής στάσης και τάξης.

Αλλ’ όμως ο τόσο σπουδαίος, ο τέτοιου ύψους, αυτός που βρέθηκε σε τόσες θαυμαστές καταστάσεις και μέσα από τόσα υψώθηκε προς τον Θεό, κατέχεται ακόμη από την ακόρεστη επιθυμία για το περισσότερο και γίνεται ικέτης για να δει τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο, μολονότι ο Λόγος έχει ήδη μαρτυρήσει ότι αξιώθηκε της πρόσωπο με πρόσωπο συνομιλίας μαζί Του. Αλλ’ όμως, ούτε η συνομιλία μαζί Του όπως ο φίλος με τον φίλο, ούτε η στόμα με στόμα ομιλία του με τον Θεό δεν ανακόπτει την επιθυμία του για τα ανώτερα, αλλά λέει: «Εάν βρήκα χάρη ενώπιόν σου, φανέρωσέ μου τον εαυτό σου ώστε να σε γνωρίσω». Και Εκείνος που υποσχέθηκε να δώσει την αιτηθείσα χάρη, Αυτός που είπε «Σε γνώρισα περισσότερο από όλους», περνά από μπροστά του στον θείο τόπο, ενώ εκείνος σκεπάζεται μέσα στον βράχο από το θείο χέρι, ώστε μόλις και μετά βίας να δει τα οπίσθιά Του μετά το πέρασμά Του· διδάσκοντάς μας, νομίζω, μέσα από αυτά ο Λόγος, ότι αυτός που επιθυμεί να δει τον Θεό, βλέπει τον Ποθούμενο με το να Τον ακολουθεί πάντοτε, και η θεωρία του προσώπου Του είναι η ακατάπαυστη πορεία προς Αυτόν, η οποία κατορθώνεται με το να ακολουθεί κανείς από πίσω τον Λόγο. Έτσι λοιπόν και τώρα η ψυχή, όταν αναστήθηκε μέσα από τον θάνατο, όταν γέμισε με σμύρνα, όταν άπλωσε τα χέρια της στην κλειδαριά μέσω των έργων και ήλπισε να κατοικήσει μέσα της ο Ποθούμενος, τότε Εκείνος μεν προσπερνά, αυτή δε εξέρχεται, μη μένοντας πλέον στις καταστάσεις όπου βρισκόταν, αλλά ακολουθώντας τον Λόγο που προπορεύεται προς τα εμπρός.

Αλλά ο Θεός λέγει ότι υπάρχει κάποιος τόπος κοντά Του, και στον τόπο αυτόν πέτρα, και οπή στην πέτρα, μέσα στην οποία προστάζει τον Μωυσή να σταθεί, έπειτα ότι ο Θεός έθεσε το χέρι Του στο στόμιο της οπής εκείνης και, αφού πέρασε, τον κάλεσε, και ότι ο Μωυσής, αφού κλήθηκε και βγήκε έξω από την οπή, είδε τα οπίσθια Εκείνου που τον κάλεσε, και έτσι φάνηκε ότι και εκείνος είδε το ζητούμενο και η επαγγελία της θείας φωνής αποδείχθηκε αψευδής.

Αλλά ποιο νόημα άραγε θα εφαρμόσει κανείς στα γραφόμενα, πέρα από το εκ πρώτης όψεως νοούμενο; Εάν όμως αυτό το μέρος των όσων έχουν γραφεί στη συνάφεια του κειμένου μάς αναγκάζει να αναζητήσουμε ένα διαφορετικό νόημα, αρμόζει οπωσδήποτε να σκεφτούμε το ίδιο και για το σύνολο. Διότι, όπως ακριβώς κατανοήσουμε το μέρος, έτσι κατ' ανάγκην προσλαμβάνουμε και το όλον. Επειδή δεν θα μπορούσε να υπάρξει ένα σύνολο που να μην απαρτίζεται από μέρη. Επομένως, και ο τόπος που βρίσκεται κοντά στον Θεό, και η πέτρα σε αυτόν τον τόπο, και η κοιλότητα σε αυτήν, η οποία ονομάζεται οπή, και η είσοδος του Μωυσή εκεί, και η τοποθέτηση του θείου χεριού επί του στομίου, και η διάβαση, και η κλήση, και μετά από αυτήν η θέαση των οπισθίων του Θεού, θα κατανοηθούν ως κάτι το πιο εύλογο σύμφωνα με τον νόμο της αναγωγής.

Αλλά ποιος είναι ο τόπος εκείνος που νοείται κοντά στον Θεό; Και ποια είναι η πέτρα; Και τι είναι πάλι το κοίλωμα μέσα στην πέτρα; Και ποιο είναι το χέρι του Θεού, το οποίο καλύπτει το στόμιο του κοιλώματος της πέτρας; Και ποια είναι η διάβαση του Θεού; Και ποιο είναι το οπίσθιο μέρος Του, το οποίο ο Θεός υποσχέθηκε να παραχωρήσει στον Μωυσή, μολονότι εκείνος είχε ζητήσει την κατά πρόσωπο θέαση;

Αυτός λοιπόν που οδηγεί, με το να προπορεύεται, υποδεικνύει την οδό σε εκείνον που ακολουθεί. Και εκείνος που ακολουθεί δεν πρόκειται τότε να εκτραπεί από την ευθεία, εάν βλέπει πάντοτε τα νώτα εκείνου που προηγείται. Διότι εκείνος που κατά την κίνησή του παρασύρεται προς τα πλάγια ή στρέφει το βλέμμα του αντικριστά προς τον οδηγό, χαράσσει για τον εαυτό του μια νέα πορεία, και όχι αυτήν που υποδεικνύει ο οδηγός. Γι' αυτό λέει προς τον καθοδηγούμενο: «Το πρόσωπό μου δεν θα το δεις», το οποίο σημαίνει: μην έρχεσαι πρόσωπο με πρόσωπο με εκείνον που σε οδηγεί. Διότι τότε η πορεία θα είναι οπωσδήποτε προς την αντίθετη κατεύθυνση. Επειδή το αγαθό δεν κοιτάζει κατά πρόσωπο το αγαθό, αλλά το ακολουθεί.

Ο φθόνος κατέβαλε πολλούς από εκείνους που έζησαν πριν από τον Μωϋσή. Όταν όμως επιτέθηκε σε αυτόν τον μεγάλο άνδρα, σαν πήλινο δημιούργημα που προσκρούει πάνω σε βράχο, συντρίφθηκε πάνω του. Διότι σ’ αυτό φανερώθηκε κατά τον καλύτερο τρόπο το κέρδος της πορείας με τον Θεό, την οποία πραγματοποιούσε ο Μωϋσής, αυτός που έτρεξε στον θείο τόπο, που στάθηκε πάνω στην πέτρα, που περιβλήθηκε από την κοιλότητά της, που σκεπάστηκε από το χέρι του Θεού και που ακολουθούσε τον Οδηγό, όχι ατενίζοντάς Τον κατά πρόσωπο, αλλά βλέποντας τα νώτα Του.

Ας προσηλώσουμε τον νου προς τον ουρανό, από όπου και προσδοκούμε τον Σωτήρα Κύριο Χριστό. Βʹ. Σήμερα άβυσσος απρόσιτου φωτός· σήμερα απεριόριστη έκχυση θείας αίγλης στο όρος Θαβώρ καταυγάζει τους αποστόλους. Σήμερα αναγνωρίζεται ως Δεσπότης της Παλαιάς και της Νέας Διαθήκης ο Ιησούς Χριστός, αυτό το προσφιλές σε εμένα πράγμα και όνομα, το όντως γλυκύτατο και ποθεινότατο, που υπερβαίνει κάθε έννοια γλυκύτητας. Σήμερα ο αρχηγός της Παλαιάς Διαθήκης Μωυσής, ο θείος νομοθέτης, παρίσταται στο όρος Θαβώρ ενώπιον του νομοδότη Χριστού με τον σεβασμό δούλου προς τον Δεσπότη, και βλέπει λαμπρά την οικονομία Του, στην οποία παλαιότερα είχε μυηθεί συμβολικά· διότι αυτό ακριβώς θα έλεγα εγώ ότι υποδηλώνουν «τα οπίσθια του Θεού»· και βλέπει καθαρά τη δόξα της θεότητας, αφού σκεπάστηκε υπό την οπή της πέτρας, όπως αναφέρει η Γραφή. Πέτρα δε είναι ο Χριστός, ο σαρκωθείς Θεός, ο Λόγος και Κύριος, καθώς ρητά μας δίδαξε ο θείος Παύλος: «Η δε πέτρα ήταν ο Χριστός», ο Οποίος μισάνοιξε τη δική Του σάρκα σαν μια μικρότατη οπή, και καταύγασε τους παρόντες με άπλετο φως, πιο δυνατό από κάθε όραση.

Ποιος κατασκεύασε πρώτος εικόνα; Ο ίδιος ο Θεός πρώτος γέννησε τον μονογενή Υιό και Λόγο Του, τη ζωντανή, φυσική εικόνα Του, τον απαράλλακτο χαρακτήρα της αϊδιότητάς Του, και έπλασε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή Του. Και ο Αδάμ είδε τον Θεό και άκουσε τον ήχο των βημάτων Του να περπατά το δειλινό και κρύφτηκε στον παράδεισο, και ο Ιακώβ είδε και πάλεψε με τον Θεό —και είναι φανερό ότι ο Θεός τού εμφανίστηκε ως άνθρωπος—, και ο Μωυσής είδε σαν νώτα ανθρώπου, και ο Ησαΐας είδε σαν άνθρωπο να κάθεται πάνω σε θρόνο, και ο Δανιήλ είδε ομοίωμα ανθρώπου και σαν Υιό ανθρώπου να έρχεται προς τον Παλαιό των Ημερών. Και κανείς δεν είδε τη φύση του Θεού, αλλά τον τύπο και την εικόνα αυτού που επρόκειτο να γίνει· διότι ο αόρατος Υιός και Λόγος του Θεού επρόκειτο να γίνει αληθινά άνθρωπος, για να ενωθεί με τη φύση μας και να γίνει ορατός πάνω στη γη. Προσκύνησαν, λοιπόν, όλοι όσοι είδαν τον τύπο και την εικόνα του μέλλοντος, καθώς λέει ο απόστολος Παύλος στην προς Εβραίους επιστολή: «Όλοι αυτοί πέθαναν έχοντας πίστη, χωρίς να λάβουν τις υποσχέσεις, αλλά αφού τις είδαν από μακριά και τις ασπάστηκαν». Εγώ, λοιπόν, πώς να μην κατασκευάσω εικόνα Εκείνου που για χάρη μου έγινε ορατός λαμβάνοντας τη φύση της σάρκας, και πώς να μην Τον προσκυνήσω και Τον τιμήσω μέσω της τιμής και της προσκύνησης προς την εικόνα Του;

Το ένα, για όσους έχουν προσκρούσει· το άλλο, για όσους έχουν πιστέψει· και γνωρίζουμε βέβαια πως ο Μωυσής, ενώ καλυπτόταν από την πέτρα και μόλις που μπόρεσε να αντικρίσει τα νώτα του Θεού που του αποκαλύφθηκε από εκεί, διδάχθηκε έτσι συμβολικά αυτά τα αμυδρά απηχήματα της σωτήριας οικονομίας.

Ο νομοθέτης όμως, όταν άκουσε ότι ο Θεός των όλων δεν θα ανεχόταν πλέον να είναι μαζί τους, αλλά θα τους όριζε έναν άγγελο, ζήτησε αφενός να γνωρίσει αυτόν που θα οριζόταν, και παρακάλεσε αφετέρου να μην τους δώσει ως ηγεμόνα έναν σύνδουλο, αλλά να τους καθοδηγήσει ο Ίδιος. Όταν δε έλαβε και αυτήν την εξουσία, μεθυσμένος από αξιέπαινο έρωτα, αγάπησε σφοδρά τα υπέρ άνθρωπον και επιθύμησε να δει την αθέατη φύση. Αλλά έμαθε ότι αυτό είναι αδύνατον, ενώ τις θείες οικονομίες και ενέργειες (διότι έτσι πρέπει να νοούνται τα οπίσθια του Θεού) είναι δυνατόν να τις θεωρήσουν όσοι είναι σαν τον Μωυσή· και ούτε αυτοί απλώς, αλλά εφόσον έχουν τοποθετηθεί από τον ίδιο τον Θεό μέσα στην πέτρα, η οποία σημαίνει το στερεό και ακράδαντο της πίστεως, και μέσω της οπής της πέτρας, η οποία δηλώνει τον οφθαλμό της πίστεως που θεωρεί αυτά που για τα αισθητά μάτια είναι ανέφικτα και αθέατα.