Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 34:7

Οικτίρμων και ελεήμων είναι ο Κύριος. Διότι αυτά αποτέλεσαν την αιτία αυτής της ευεργεσίας και στο παρελθόν και τώρα, όπως είπε και ο Μωυσής: Ο Κύριος είναι μακρόθυμος, πολυέλεος και αληθινός, που δείχνει έλεος σε χιλιάδες. Αυτές, λοιπόν, τις δυνάμεις του, οι οποίες ονομάζονται οδοί, φανέρωσε στον Μωυσή, καθώς και τις αρετές με τις οποίες κυβερνά τα πάντα. Δεν θα οργίζεται μέχρι τέλους.

Θεέ, χάριν του Υιού σου που σήκωσε την αμαρτία του κόσμου, κάνε την αρχή να αποδεχθείς τη μετάνοια των δούλων σου εκ μέρους τους, στο φως της επίγνωσης, προς ιλασμό των αμαρτιών· διότι δεν επιθυμείς τον θάνατο του αμαρτωλού, αλλά το να επιστρέψει και να ζήσει· επειδή εσύ είσαι Κύριος, Κύριος ο Θεός οικτίρμων και ελεήμων, μακρόθυμος και πολυέλεος, και αληθινός, που εξαλείφεις ανομίες, αδικίες και αμαρτίες. Και αν σε κάτι αμαρτήσαμε ενώπιόν σου είτε με λόγο είτε με έργο, παράβλεψε, άφεσε, συγχώρεσέ μας, ως αγαθός και φιλάνθρωπος Θεός. «Διότι, εάν παρατηρήσεις τις ανομίες, Κύριε, Κύριε, ποιος θα μπορέσει να σταθεί; Επειδή σε σένα βρίσκεται ο ιλασμός·» διότι εσύ είσαι ο ιλασμός των αμαρτιών μας, ο φωτισμός και ο Σωτήρας των ψυχών μας.

Έπειτα, προσθέτοντας στις υποσχέσεις σαν ένα είδος επιστεγάσματος για ό,τι έλειπε, τον προστάζει να λαξεύσει άλλες δύο πλάκες, επειδή προφανώς εκείνες της αρχής είχαν συντριβεί, προκειμένου να του καταγράψει εκ νέου τον νόμο, παρέχοντας και σε αυτό το σημείο όχι μικρή απόδειξη της επιείκειάς του προς αυτούς. Και όταν ο Μωυσής ετοιμάστηκε και για αυτό, «Κατέβηκε ο Κύριος» μέσα σε νεφέλη, όπως έχει γραφτεί, και στάθηκε εκεί κοντά του, και «κάλεσε στο όνομα του Κυρίου. Και πέρασε ο Κύριος μπροστά από το πρόσωπό του και έκραξε: Κύριος ο Θεός, οικτίρμων και ελεήμων, μακρόθυμος και πολυέλεος και αληθινός, που διατηρεί τη δικαιοσύνη, και δείχνει έλεος σε χιλιάδες, που συγχωρεί ανομίες και αδικίες και αμαρτίες, αλλά δεν θα αφήσει ατιμώρητο τον ένοχο, επιφέροντας τις αμαρτίες των πατέρων στα τέκνα και στα τέκνα των τέκνων μέχρι τρίτη και τέταρτη γενεά». Αλλά ιδού λοιπόν ξεκάθαρα - διότι θα το πω ξανά, επαναφέροντας το αρχικό μας ζήτημα - ο Θεός διαβεβαιώνει ότι κατέχει θεοπρεπή επιείκεια και μια ασύγκριτη φιλανθρωπία. Διότι υποστηρίζουμε ότι τα λόγια αυτά ανήκουν στον Ίδιο και όχι σε κάποιον άλλον, και δεν ανήκουν στον πάνσοφο Μωυσή, όπως νομίζουν μερικοί, ωσάν να ανέπεμπε ευχαριστήριες προσευχές υπέρ του λαού.

Διότι το πώς Αυτός είναι μακρόθυμος και πολυέλεος, και το ότι από τη φύση του αφαιρεί τις αμαρτίες και τις ανομίες, θα διαγνωστεί πολύ καλά σε εκείνα ακριβώς, στα οποία μάλιστα φαίνεται κανείς να είναι σκληρός.

«Και θα συντρίψω τους μοχλούς της Δαμασκού, και θα εξολοθρεύσω τους κατοίκους από την πεδιάδα Ών, και θα κατακόψω μια φυλή από τους άνδρες της Χαρράν, και θα αιχμαλωτιστεί ο λαός της Συρίας που προσκλήθηκε, λέει ο Κύριος». Ο θεσπέσιος Μωυσής θαυμάζει τον Θεό ως αγαθό και ανεξίκακο, και πολύ δικαιολογημένα. Διότι, επειδή ο Ισραήλ κατασκεύασε τον μόσχο στην έρημο και είπε φλύαρα: «Αυτοί είναι οι θεοί σου, Ισραήλ, οι οποίοι σε έβγαλαν από τη γη της Αιγύπτου», εξόργισε βεβαίως αναπόφευκτα τον Θεό· και επειδή ο Θεός απειλούσε να τους εξολοθρεύσει μια για πάντα, τότε έπεφτε παρακαλώντας και ικέτευε ο Μωυσής, και αφού έπεισε τον Δημιουργό να αποσύρει την τιμωρία για αυτούς που είχαν αμαρτήσει, ανέπεμπε ευχαριστήριους ύμνους λέγοντας: «Κύριος ο Θεός είναι οικτίρμων και ελεήμων, μακρόθυμος και πολυέλεος και αληθινός, που διατηρεί δικαιοσύνη και έλεος σε χιλιάδες, που αφαιρεί ανομίες και αδικίες και αμαρτίες, και δεν θα αφήσει ατιμώρητο τον ένοχο, επιφέροντας τις αμαρτίες των πατέρων στα τέκνα και στα τέκνα των τέκνων, έως την τρίτη και την τέταρτη γενεά». Αυτό δεν το κατανόησαν ορθά τα πλήθη των Ιουδαίων. Διότι νόμιζαν ότι ο Θεός είναι τόσο σκληρός και αμείλικτος και διατηρεί τόσο μακροχρόνια την οργή Του, ώστε να επιφέρει στα τέκνα των τέκνων τα εγκλήματα των πατέρων.

Και γι' αυτό ακριβώς χλευάζοντας έλεγαν: «Οι πατέρες έφαγαν άγουρα σταφύλια, και τα δόντια των παιδιών μούδιασαν». Γι' αυτόν τον λόγο ο Θεός λέει στον προφήτη Ιεζεκιήλ: «Υιέ ανθρώπου, τι είναι αυτή η παροιμία που λέτε στον Ισραήλ, λέγοντας: "Οι πατέρες έφαγαν άγουρα σταφύλια και τα δόντια των παιδιών μούδιασαν"; Ζω εγώ, λέγει ο Κύριος, ότι δεν θα ειπωθεί πλέον αυτή η παροιμία στον Ισραήλ. Διότι όλες οι ψυχές είναι δικές μου· όπως η ψυχή του πατέρα, έτσι και του υιού, είναι δικές μου. Η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή θα πεθάνει. Ο δε υιός δεν θα επωμιστεί την αμαρτία του πατέρα του, ούτε ο πατέρας θα επωμιστεί την αμαρτία του υιού του». Διότι πώς είναι πλέον μακρόθυμος και πολυέλεος και αληθινός ο Δεσπότης των όλων, εάν δεν συγχωρεί τις αμαρτίες και δεν καθαρίζει τον ένοχο, αλλά παρατείνει μάλλον την αγανάκτηση έως την τρίτη και την τέταρτη γενεά; Ποιος είναι, λοιπόν, ο λόγος; Είναι μεν, όπως είπα, ανεξίκακος και ασυγκρίτως αγαθός, και δεν επιβάλλει αμέσως την τιμωρία σε όσους έχουν αμαρτήσει. Αλλά την αναβάλλει και για τη δεύτερη γενεά, ώστε ίσως κάποια μετάνοια που θα μεσολαβήσει να ανακόψει την οργή.

Πώς λοιπόν είπες εδώ ότι ο Θεός μίλησε μία φορά; Ας κατανοήσουμε τη δύναμη του λόγου. Ο πνευματοφόρος θέλει να δηλώσει περίπου το εξής: Έστω και αν μία φορά, λέει, μίλησε ο Θεός, εφόσον αποκτώ αμέσως όλη τη γνώση του τι είναι ωφέλιμο, δεν θα χρειαστώ μακροσκελείς λόγους για τούτο. Ας μιλήσει μία φορά και εγώ πείθομαι. Και αποκομίζω μέσα μου διπλή τη διδαχή, ψυχική ταυτόχρονα και πνευματική. Διότι είναι πάντοτε, κατά κάποιον τρόπο, διττός ο τρόπος της αρετής μέσα μας, και διπλή η άσκησή μας, η οποία προσφέρεται από εμάς στον Θεό ως οσμή ευωδίας. Διότι πρέπει να είμαστε καθαροί στο σώμα και στο πνεύμα. Ή η φράση «Μία φορά μίλησε», ισοδυναμεί με το ότι παραμένει βέβαιος ο λόγος του Θεού, ο οποίος ειπώθηκε μία φορά στον Μωυσή και δεν μεταβάλλεται πλέον, ότι δηλαδή ο Κύριος ο Θεός είναι οικτίρμων και ελεήμων και διαφυλάττει τη δικαιοσύνη.

Ιδού, σε τοποθετώ στην οπή της πέτρας· διότι, ως μικρός, θα παραμείνεις σε μικρό περιορισμό. Εδώ, λοιπόν, διασφάλισέ μου, εξαιτίας των Ιουδαίων, αυτό που πρόκειται να λεχθεί. Διότι ο σκοπός μας είναι να αποδείξουμε ότι ο Κύριος Ιησούς Χριστός ήταν μαζί με τον Πατέρα. Λέει, λοιπόν, ο Κύριος προς τον Μωυσή: Εγώ θα περάσω πριν από εσένα με τη δόξα μου, και θα καλέσω στο όνομα του Κυρίου ενώπιόν σου. Ενώ είναι Κύριος, ποιον Κύριο καλεί; Βλέπεις πώς με συγκεκαλυμμένο τρόπο δίδασκε το ευσεβές δόγμα περί του Πατρός και του Υιού. Και πάλι στα επόμενα είναι γραμμένο κατά λέξη: Και κατέβηκε ο Κύριος μέσα σε νεφέλη, και στάθηκε εκεί κοντά του· και κάλεσε στο όνομα του Κυρίου. Και πέρασε ο Κύριος από μπροστά του και κάλεσε: Κύριος, Κύριος οικτίρμων και ελεήμων, μακρόθυμος και πολυέλεος και αληθινός, που διατηρεί τη δικαιοσύνη, και κάνει έλεος σε χιλιάδες, που αφαιρεί ανομίες και αδικίες και αμαρτίες. Έπειτα, στη συνέχεια, ο Μωυσής, αφού έσκυψε και προσκύνησε ενώπιον του Κυρίου που καλούσε τον Πατέρα, λέει: Συμπορεύσου, λοιπόν, Κύριε, μαζί μας.

Και είπε: «Εγώ θα περάσω πρώτος με τη δόξα μου, και θα καλέσω το όνομα του Κυρίου ενώπιόν σου· και θα ελεήσω όποιον ελεώ, και θα σπλαχνιστώ όποιον σπλαχνίζομαι». Και είπε: «Δεν θα μπορέσεις να δεις το πρόσωπό μου· διότι δεν υπάρχει άνθρωπος που να δει το πρόσωπό μου και να ζήσει». Και είπε ο Κύριος: «Ιδού, υπάρχει τόπος κοντά μου, και θα σταθείς πάνω στον βράχο· και θα σε σκεπάσω με το χέρι μου, μέχρι να περάσω. Και θα αποσύρω το χέρι μου, και τότε θα δεις τα νώτα μου· το δε πρόσωπό μου δεν θα φανερωθεί σε σένα», και τα εξής τα οποία προσθέτει: «Και κατέβηκε ο Κύριος μέσα σε νεφέλη, και στάθηκε δίπλα του εκεί· και επικαλέστηκε το όνομα του Κυρίου· και πέρασε ο Κύριος από μπροστά του, και φώναξε: Κύριος, Κύριος ο Θεός, οικτίρμων και ελεήμων, μακρόθυμος και πολυέλεος και αληθινός, που διατηρεί τη δικαιοσύνη, δείχνοντας έλεος σε χιλιάδες, αφαιρώντας ανομίες και αδικίες και αμαρτίες, και τον ένοχο δεν πρόκειται να αθωώσει, επιφέροντας τις ανομίες των πατέρων στα τέκνα, και στα τέκνα των τέκνων, μέχρι την τρίτη και την τέταρτη γενεά». Και ο Μωυσής έσπευσε και σκύβοντας στη γη προσκύνησε, και είπε: «Αν βρήκα χάρη ενώπιόν σου, Κύριε, συμπορεύσου μαζί μας ενώπιος ενωπίω».

Τώρα, λοιπόν, μέσω του λόγου υπόσχεται ότι θα πράξει αυτό· στη συνέχεια δε προσθέτει και την ίδια την πράξη, εκεί όπου αναφέρεται: Και κατέβηκε ο Κύριος μέσα σε νεφέλη, και στάθηκε δίπλα του εκεί· και επικαλέστηκε το όνομα του Κυρίου. Και πέρασε ο Κύριος μπροστά από το πρόσωπό του και φώναξε: Κύριος, Κύριος ο Θεός οικτίρμων και ελεήμων, μακρόθυμος και πολυέλεος και αληθινός, και αυτός που διατηρεί δικαιοσύνη, που δείχνει έλεος σε χιλιάδες, που αφαιρεί ανομίες και αδικίες και αμαρτίες, και τον ένοχο δεν θα τον θεωρήσει αθώο· που επιβάλλει τις ανομίες των πατέρων στα τέκνα, και στα τέκνα των τέκνων, μέχρι τρίτης και τέταρτης γενεάς. Διότι αυτά τα λέει ο ίδιος, αφού κατέβηκε μέσα σε νεφέλη και στάθηκε δίπλα στον Μωυσή, ο Κύριος που δηλώνεται μέσω του Τετραγράμματου· ο οποίος, σύμφωνα με την υπόσχεση που είχε δώσει, περνώντας μπροστά από το πρόσωπό του, επικαλείται τον δικό του Κύριο και Πατέρα, αυτόν που είναι αληθινά Κύριος Κύριος, ο οποίος αναφέρεται δύο φορές μέσω του Τετραγράμματου, λέγοντας: Κύριος, Κύριος ο Θεός οικτίρμων και ελεήμων, και τα εξής.

Και εδώ ο ίδιος ο Κύριος διδάσκει τα προκείμενα περί άλλου Κυρίου· λέγοντας λοιπόν «εγώ είμαι Κύριος ο Θεός σου», προσθέτει: «δεν θα λάβεις το όνομα του Κυρίου του Θεού σου», μυσταγωγώντας δηλαδή τον θεράποντα ο δεύτερος Κύριος για τον Πατέρα και Θεό των όλων. Θα μπορούσες δε να βρεις και αναρίθμητα άλλα σε όλη την Αγία Γραφή διατυπωμένα παρόμοια με αυτά, μέσω των οποίων ο Θεός, σαν να επρόκειτο για άλλον Θεό, και ο ίδιος ο Κύριος, σαν να επρόκειτο για άλλον Κύριο, εξέφερε τους χρησμούς. <Της ιδίας>. «Και είπε ο Κύριος προς τον Μωυσή: Και αυτόν τον λόγο που είπες, θα τον κάνω. Διότι βρήκες χάρη ενώπιόν μου, και σε γνωρίζω περισσότερο από όλους. Και είπε ο Μωυσής: Δείξε μου τη δόξα σου. Και είπε: Εγώ θα προπορευθώ μπροστά σου με τη δόξα μου, και θα καλέσω στο όνομά μου τον Κύριο ενώπιόν σου, και θα ελεήσω όποιον ελεώ, και θα σπλαχνιστώ όποιον σπλαχνίζομαι.» Και μετά από άλλα, προσθέτει λέγοντας: «Και κατέβηκε ο Κύριος μέσα σε νεφέλη και στάθηκε δίπλα του εκεί, και κάλεσε στο όνομα του Κυρίου. Και πέρασε ο Κύριος στο όνομά του, και κάλεσε: Κύριε, Κύριε, ο Θεός ο οικτίρμων και ελεήμων, ο μακρόθυμος και πολυέλεος, και αληθινός και αυτός που διατηρεί τη δικαιοσύνη, που δείχνει έλεος σε χιλιάδες, που συγχωρεί ανομίες και αδικίες και αμαρτίες, και δεν θα αθωώσει τελείως τον ένοχο, επιφέροντας τις αμαρτίες των πατέρων στα τέκνα και στα τέκνα των τέκνων, έως την τρίτη και τέταρτη γενεά. Και ο Μωυσής έσπευσε, έσκυψε στη γη και προσκύνησε.»