Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 4:22

«Αλλότριοι υιοί με εξαπάτησαν». Ο Ισραήλ, που κλήθηκε πρωτότοκος υιός, κλήθηκε αλλότριος υιός εξαιτίας της απιστίας του. «Αλλότριοι υιοί παλαιώθηκαν». Καθετί που παλαιώνει βρίσκεται κοντά στον αφανισμό. «Ζει ο Κύριος, και ευλογητός ο Θεός μου». Επίκαιρα αναφώνησε το «Ζει ο Κύριος». Επειδή μνημόνευσε την αντιλογία του λαού, κατά την οποία κραύγαζαν λέγοντας: «Άρε, άρε· σταύρωσέ τον». «Και ας υψωθεί ο Θεός της σωτηρίας μου». Αν και ταπείνωσε τον εαυτό του, λέει, λαμβάνοντας μορφή δούλου, εντούτοις είναι υψηλός. Παρόμοιο δε με αυτό που ειπώθηκε είναι το: «Ο Θεός τον υπερύψωσε και του χάρισε όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα».

Παραχωρώντας λοιπόν τόση διαφορά στον Υιό σε σχέση με την κτίση, τώρα πλέον δολιεύεται και αυτήν ακόμη την έννοια του Μονογενούς. ΕΥΝ.: Διότι γι' αυτό, λέει, ονομάζεται Μονογενής, επειδή, αφού γεννήθηκε και κτίστηκε μόνος από μόνον με τη δύναμη του αγεννήτου, έγινε τελειότατος υπηρέτης. ΒΑΣ.: Δεν γνωρίζω για ποιο από όσα ειπώθηκαν πρέπει να αγανακτήσω περισσότερο· άραγε για την πανουργία με την οποία παραποίησε το όνομα του Μονογενούς, εκλαμβάνοντας το νόημά του αντίθετα και προς τη συνήθεια των ανθρώπων και προς την ευσεβή παράδοση των Γραφών (διότι στην κοινή χρήση Μονογενής δεν προσαγορεύεται αυτός που έγινε από μόνον έναν, αλλά ο μόνος που έχει γεννηθεί)· ή για τη βλασφημία περί του κτίσματος, την οποία σκόπιμα συνέδεσε με το «γεννηθείς», ώστε να δείξει ότι ο Κύριος δεν μετέχει στην προσηγορία της γεννήσεως καθόλου διαφορετικά από τα κτίσματα, αλλά, όπως λέγεται το «Υιούς γέννησα και ύψωσα» και το «Πρωτότοκος υιός μου είναι ο Ισραήλ», έτσι έχει ονομαστεί Υιός και ο Κύριος, όχι επειδή κατέχει το όνομα το υπέρ παν όνομα, αλλά επειδή αξιώθηκε αυτής της προσηγορίας εξίσου με τους άλλους. Αυτοί όμως καταφεύγουν στη ρήση του Σολομώντα, και από εκεί, σαν από κάποιο ορμητήριο, καταδρομούν εναντίον της πίστεως. Επειδή, δηλαδή, ειπώθηκε εκ προσώπου της Σοφίας το «Ο Κύριος με έκτισε», θεώρησαν ότι τους επιτρέπεται να αποκαλούν τον Κύριο κτίσμα.

Βέβαια, πολλοί ονομάζονται λόγοι, ένας όμως είναι ο αιώνιος Λόγος του Θεού, ο οποίος και κηρύσσεται ως Θεός στο Ευαγγέλιο, διά του οποίου έγιναν τα πάντα. Και υιοί του Θεού ονομάζονται πολλοί στην Αγία Γραφή, σύμφωνα με το: «Υιούς γέννησα και ύψωσα»· και πάλι: «Πρωτότοκος υιός μου είναι ο Ισραήλ». Εφόσον όμως υιοθετούνται από τον αληθινό Θεό κατά θέσιν και με κάποιο ιδιαίτερο χαρακτηριστικό, είναι υιοί θετοί και όχι αληθινοί. Διότι τα πράγματα έχουν την αφετηρία τους στη φύση και την αλήθεια. Εάν όμως, σύμφωνα με την άρνηση των ανομοιουσιαστών, δεν υπάρχει Εκείνος που γεννήθηκε από Αυτόν κατά φύσιν και ουσιωδώς, πού θα βρεθούν οι κατά θέσιν υιοί; Αλλά οι αμαθέστατοι αποδίδουν ασεβώς στη θεότητα τα ανθρωπολογούμενα, και εκλαμβάνοντας μονομερώς τις Γραφές που έχουν διατυπωθεί πολυμερώς και πολυτρόπως, πέφτουν σε πλάνη, μη ανεχόμενοι να καθοδηγηθούν ορθά. Διότι ευθείες είναι οι οδοί του Κυρίου, και οι δίκαιοι θα πορευθούν σε αυτές· οι ασεβείς όμως προσκόπτουν στις ευθείες.

Διότι, βεβαίως, ολόκληρος ο κόσμος ανήκει στον Θεό, τουλάχιστον σύμφωνα με τον λόγο της δημιουργίας του και επειδή από Αυτόν και δι' Αυτού έχει παραχθεί στην ύπαρξη. Ο Ισραήλ, όμως, κάπως πιο ταιριαστά θα λάβει τον χαρακτηρισμό της οικειότητας, και θα αποκτήσει την αντίστοιχη δόξα, αφενός εξαιτίας της εκλογής των αγίων πατέρων, και αφετέρου επειδή έχει ονομαστεί αρχή και πρωτότοκος μεταξύ των τέκνων του Θεού. Διότι «πρωτότοκος Υιός μου είναι ο Ισραήλ», λέει κάπου προς τον Μωυσή ο Θεός, τον οποίο βέβαια, αφιερώνοντάς τον και πάλι στον εαυτό Του ως μοναδικό και ξεχωριστό, τον ονόμαζε δικό Του λαό, λέγοντας προς τον Φαραώ, τον τύραννο της Αιγύπτου: «Εξαπόστειλε τον λαό μου». Ότι ο Ισραήλ ανήκει ιδιαιτέρως στον Θεό, το αποδεικνύει, άλλωστε, και ο αληθινός λόγος από τα Μωσαϊκά βιβλία. Λέει δηλαδή: «Όταν ο Ύψιστος διαμοίραζε τα έθνη, όταν διέσπειρε τους υιούς του Αδάμ, έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού, και έγινε μερίδιο του Κυρίου ο λαός Του, ο Ιακώβ, και μέτρο της κληρονομίας Του ο Ισραήλ». Σε αυτόν και κατήλθε, ως σε δικό Του κλήρο και οικείο μερίδιο, λέγοντας: «Δεν στάλθηκα παρά μόνο για τα χαμένα πρόβατα του οίκου Ισραήλ».

Διότι εκείνοι που, εξαιτίας της φαυλότητας και της μοχθηρίας τους, δεν συγκαταλέχθηκαν από τον δίκαιο Κριτή ούτε καν ανάμεσα στα τέκνα του Αβραάμ, έφτασαν σε τέτοιο βαθμό παραφροσύνης, ώστε να επικαλούνται τον Θεό ως πατέρα τους, ίσως λόγω αυτού που έχει γραφτεί στα Μωσαϊκά βιβλία: «Ο Ισραήλ είναι ο πρωτότοκος υιός μου», χωρίς όμως να βάζουν στο μυαλό τους εκείνο που ειπώθηκε μέσω της φωνής του Ησαΐα: «Ουαί, τέκνα αποστάτες, αυτά λέει ο Κύριος». Θα μπορούσε κανείς εύλογα να αναρωτηθεί, τι ήταν άραγε αυτό που έπεισε τους Ιουδαίους στην προκειμένη περίπτωση να μη λένε πλέον «Πατέρας μας είναι ο Αβραάμ» ή «Έχουμε έναν πατέρα, τον Αβραάμ», αλλά να ανατρέξουν αμέσως στον έναν Θεό. Και μου φαίνεται ότι διαλογίστηκαν μέσα τους κάτι τέτοιο. Επειδή χτυπούσαν με τη λοιδορία τους τον Κύριο, υπονοώντας ότι η μητέρα Του είχε ατιμαστεί πριν από τον γάμο, Του απέδιδαν δύο πατέρες, και αναγκαστικά προσπαθούσαν να λάβουν την επίκληση του ενός ως ένα είδος συνεργού σε αυτήν την κακοβουλία τους. Διότι, με το να ισχυρίζονται ότι οι ίδιοι έχουν έναν πατέρα, τον Θεό, με αυτά ακριβώς τα λόγια ονειδίζουν εμμέσως τον Κύριο για δύο, αντιπαραβάλλοντας τρόπον τινά τον έναν με τους δύο.

Ας στραφεί λοιπόν ο λόγος ευθέως και εναντίον της ανοσιότητας των Ιουδαίων, και, αποδίδοντάς τους την ομοιότητα με τη φαυλότητα του Κάιν, ας αποδείξουμε ότι αυτοί επιχειρούν εναντίον του Χριστού τα ίδια πράγματα που εκείνος επιχείρησε εναντίον του Άβελ, ώστε δίκαια και πρέποντα πλέον να ονομάζεται πατέρας τους. Επομένως, πρωτότοκος μεν ήταν ο Κάιν, όπως έχουμε πει, αλλά πρωτότοκος πάλι, μεταξύ αυτών που είναι τέκνα του Θεού κατά χάριν, είναι ο Ισραήλ, σύμφωνα με αυτό που ειπώθηκε προς τον Μωυσή: «Υιός πρωτότοκός μου είναι ο Ισραήλ». Προσέφερε εκείνος τα προϊόντα της γης ως θυσία στον Θεό, αλλά ο Θεός «δεν έδωσε προσοχή στις θυσίες του», καθώς είναι γραμμένο· πιο γήινη κατά κάποιον τρόπο είναι και η νομική λατρεία του Ισραήλ, όπως έχει ειπωθεί, η οποία τελείται με μοσχάρια, πρόβατα και καρπούς της γης. Αλλά ούτε και αυτήν την αποδέχεται ο Θεός· διότι λέει: «Γιατί μου φέρνετε λιβάνι από τη Σαβά και κιννάμωμο από μακρινή γη;». Αλλά και μέσω της φωνής του Ησαΐα βροντοφωνάζει ρητά: «Ποιος ζήτησε αυτά από τα χέρια σας;». Έπειτα, μετά τον Κάιν, έρχεται να προσφέρει θυσία από τα πρόβατα ο δίκαιος Άβελ. Διότι, μετά τη λατρεία του νόμου και στο τέλος των προφητών, επιδήμησε ο όντως Δίκαιος Χριστός, ο οποίος δεν προσέφερε καρπούς της γης ως θυσία στον Θεό και Πατέρα, αλλά για τη ζωή και τη σωτηρία όλων, προσέφερε τον ίδιο του τον εαυτό ως άμωμο ιερείο σε οσμή ευωδίας προς Αυτόν.

Διότι έχει σωθεί το υπόλειμμα. <Και είπε ο Κύριος: Δεν είναι ο λαός μου; Τα τέκνα μου δεν θα αθετήσουν. Και έγινε σε αυτούς σωτηρία από κάθε θλίψη τους· δεν τους έσωσε ούτε πρέσβης, ούτε άγγελος, αλλά ο ίδιος ο Κύριος, επειδή τους αγαπούσε και τους σπλαγχνιζόταν. Ο ίδιος τους λύτρωσε, τους ανέλαβε και τους ύψωσε όλες τις ημέρες του αιώνα. Αυτοί όμως απείθησαν και παρόξυναν το Άγιο Πνεύμα του· και μεταστράφηκε σε εχθρό τους, και ο ίδιος ο Κύριος τους πολέμησε.> Παρατήρησε, λοιπόν, πάλι το πρόσωπο του Θεού που εισάγεται ευθύς αμέσως, σχεδόν να κραυγάζει για την απείθεια του Ισραήλ. Διότι λέει: «Είπε ο Κύριος», δηλαδή ο ίδιος ο Θεός των όλων: «Δεν συγκατέλεξα τον λαό στην τάξη των τέκνων;» Επειδή δε αυτό είναι αληθές (διότι είπε ότι «Πρωτότοκος Υιός μου είναι ο Ισραήλ»), κανείς δεν θα αμφέβαλλε ότι δεν θα είναι σκληρός και απειθής.

λ.> (A f. 198, B f. 136) Πολλοί θα συναθροιστούν μαζί με τους αγίους, αλλά οι ίδιοι θα αποβληθούν· και ενώ είχαν την πρώτη θέση, τότε θα πάρουν τη δεύτερη, επειδή άλλοι θα έχουν τεθεί μπροστά τους· πράγμα που έχει ήδη γίνει· διότι τα έθνη έχουν προτιμηθεί σε σχέση με το ποίμνιο των Ιουδαίων· αν και αυτό έχει λεχθεί αορίστως και για πολλούς άλλους. Θα είναι πρώτοι οι πιστοί που προέρχονται από τα έθνη, αυτοί που τώρα φαίνονται έσχατοι, επειδή γνώρισαν τον Θεό τελευταίοι· θα είναι λοιπόν τότε πρώτοι εξαιτίας της ειλικρινούς πίστης τους· αντίθετα, οι άπιστοι Ιουδαίοι, οι οποίοι φαίνονται μεν πρώτοι τώρα, επειδή γνώρισαν τον Θεό πρώτοι (διότι λέει «πρωτότοκος γιος μου είναι ο Ισραήλ»), θα είναι τότε έσχατοι εξαιτίας της απιστίας τους.

Όταν λοιπόν μιλήσω, λέει, στην καρδιά της, τότε βεβαίως και η ίδια θα ταπεινωθεί, όπως και στις αρχές, όταν, καθώς καλούσε ο Μωυσής και ο φιλεύσπλαχνος Θεός είχε προστάξει να αναχωρήσουν από την Αίγυπτο, με μεγάλη προθυμία βιάζονταν να το πράξουν αυτό, και έφευγαν μακριά από τη γη εκείνων που τους εκμεταλλεύονταν· και όταν καθόριζε τους νόμους στο Χωρήβ, συγκεντρωμένοι μαζί με τον Μωυσή στο όρος Σινά, υπόσχονταν λέγοντας: «Όλα όσα μας είπε ο Κύριος ο Θεός, θα τα κάνουμε και θα τα υπακούσουμε». Επομένως, θα είναι ταπεινή και υπάκουη, όπως και στις αρχές, όταν, λαμβάνοντας τη γέννηση προς τη θεογνωσία μέσω του νόμου, δεχόταν με χαρά αυτό που ήταν αρεστό στον Θεό. Ημέρες νηπιότητας, λοιπόν, ονομάζει την μέσω του νόμου αναγέννηση προς τη θεογνωσία· γι' αυτό και έλεγε: «Υιός πρωτότοκός μου είναι ο Ισραήλ». <Και θα γίνει εκείνη την ημέρα, λέει ο Κύριος, θα με καλέσει: Ο άνδρας μου, και δεν θα με καλέσει πλέον: Βααλείμ. Και θα εξαφανίσω τα ονόματα των Βααλείμ από το στόμα της, και δεν θα μνημονευθούν πλέον τα ονόματά τους.> Ημέρα, λοιπόν, σε αυτά ονομάζει τον καιρό της παρουσίας του Σωτήρα μας.

Εάν όμως κάποιος ήθελε να αποδώσει την κατάσταση της ορφάνιας και στον ίδιο τον Ισραήλ, διότι σχεδόν απομακρύνθηκε από τον Θεό Πατέρα, αν και Εκείνος έλεγε ξεκάθαρα: «Πρωτότοκος υιός μου είναι ο Ισραήλ», εγώ θα έλεγα ότι και με αυτόν τον τρόπο σκέπτεται ορθά.

«Εκείνος ήταν ανθρωποκτόνος απ' αρχής, και δεν στάθηκε στην αλήθεια, διότι είναι ψεύτης, όπως ακριβώς και ο πατέρας του.» Και ποτέ δεν θα θεωρήσουμε, σκεπτόμενοι ορθά, ότι ο Χριστός κάνει μνεία του πονηρού και αρχέκακου δαίμονα. Απεναντίας, στους Ιουδαίους που είχαν λυσσάξει και κυοφορούσαν την ανίερη δολοφονία εναντίον του, δίνει ως πατέρα τον πρώτο ανθρωποκτόνο και εργάτη του ψεύδους, δηλαδή τον Κάιν, και σε αυτόν δίνει ως πατέρα τον Σατανά, τον εφευρέτη της αμαρτίας. Όταν κάποιοι ρωτούν ποιον πατέρα θα δώσουμε στον διάβολο, ή ποιο λέμε ότι είναι το αρχέτυπο της δικής του κακοτροπίας, απονέμει, σαν σε αρχέτυπο στον Κάιν, ως εικόνα, αυτούς που λέγεται ότι νοσούν από απόλυτη ομοιότητα με την εγγενή σε αυτόν ασέβεια. Διότι το γεγονός ότι ο Σωτήρας Χριστός συνηθίζει να αποκαλεί Σατανά εκείνον που προσομοιάζει με τους τρόπους εκείνου, μπορούμε να το διαπιστώσουμε πολύ εύκολα από αυτά που λέει στους αγίους μαθητές: «Δεν εξέλεξα εγώ εσάς τους δώδεκα, και ιδού, ένας από εσάς είναι διάβολος;» Επομένως, πρέπει να παρομοιαστεί με τον Κάιν ο Ισραήλ, για τον οποίο έχει γραφτεί: «Πρωτότοκος υιός μου είναι ο Ισραήλ.» Και μετά τον πρωτότοκο Ισραήλ, εμφανίστηκε ως δεύτερος χρονικά, και νεότερος, ο Χριστός, όντας και αυτός υιός του Αδάμ.

7. Διότι πρώτος, σαν υιός του Θεού των όλων, έγινε ο κατά σάρκα Ισραήλ. «Διότι», λέει, «πρωτότοκος υιός μου είναι ο Ισραήλ»· πλην όμως ως προερχόμενος από δούλη και έχοντας λυτρωθεί από την Αίγυπτο. Αλλά ο Θεός δεν καταδεχόταν με κανέναν τρόπο να τον συγκαταλέγει στα τέκνα του (διότι η φύση Του αγαπά την ελευθερία και τη γνησιότητα)· αντιθέτως, ζητούσε τον ευάρεστο λαό, δηλαδή εκείνον που προκύπτει μέσω της πίστεως στον Χριστό σύμφωνα με την επαγγελία, στον οποίο έγιναν και πατέρες πολλών εθνών όσοι βρίσκονται γύρω από τον θεσπέσιο Αβραάμ. Διότι κληρονόμησαν αυτή τη δόξα, όχι στο πρόσωπο του κατά σάρκα Ισραήλ, αλλά σε εκείνους από τα έθνη που διασώθηκαν μέσω της πίστεως. Και αυτό το μαρτυρεί γράφοντας ο Παύλος: Διότι η επαγγελία προς τον Αβραάμ, ώστε να γίνει αυτός κληρονόμος του κόσμου, δεν δόθηκε μέσω του νόμου, αλλά μέσω της δικαιοσύνης της πίστεως. Διότι εγγράφουμε ως πατέρα τον Αβραάμ εμείς που πιστέψαμε όντας στην ακροβυστία, και οι οποίοι δικαιωνόμαστε από τον Θεό κατά την ομοιότητά του.

Θ΄. Γέννησε, λοιπόν, η Λεία πρώτη τέσσερις, έπειτα ενδιαμέσως γεννήθηκαν από τις δύο θεραπαινίδες, τη Βάλλα και τη Ζελφά, άλλοι τέσσερις. Επειδή όμως η Λεία και η Ραχήλ μοίρασαν μεταξύ τους τους μανδραγόρες που βρέθηκαν στους αγρούς από τον Ρουβήμ, και οι δύο έγιναν μητέρες· και η μεν Λεία γεννά, επιπλέον των τεσσάρων εκείνων, τον Ισσάχαρ, που σημαίνει μισθός· έπειτα τον Ζαβουλών, που ερμηνευόμενο σημαίνει πάλι ευλογία και ευωδία. Γέννησε δε και η Ραχήλ τον Ιωσήφ, που σημαίνει προσθήκη Θεού. Και μετά από αυτόν, στο τέλος, τον Βενονί, που σημαίνει υιός οδύνης. Διότι πρώτη γέννησε τέκνα για τον Θεό, δηλαδή το πλήθος των Ιουδαίων, η μεγαλύτερη σε ηλικία, δηλαδή η Συναγωγή. Ότι δε εκείνους που γεννήθηκαν από αυτήν ο Θεός τους ονόμαζε υιούς, θα το κατανοήσεις πολύ καλά, καθώς λέει προς τον Μωυσή: «Υιός πρωτότοκός μου είναι ο Ισραήλ». Αλλά και διαμέσου της φωνής του Ησαΐα: «Άκουε, ουρανέ, και δώσε προσοχή, γη· διότι ο Κύριος μίλησε: Υιούς γέννησα και ύψωσα· αυτοί όμως με αθέτησαν». Πάντως, γεννήθηκαν μεν από ελεύθερους χάριν των πατέρων, στους οποίους δεν είχε επιβληθεί ο ζυγός του νόμου· διότι την ελευθερία των πατέρων μάς την υπέδειξε και ο ίδιος ο θεσπέσιος Παύλος, λέγοντας: «Εγώ δε ζούσα κάποτε χωρίς νόμο». Αναφέροντας το «εγώ» στη ρίζα του γένους, και συνδέοντάς το με τα πρόσωπα των πατέρων.

ΣΤ'. Διότι αναχωρεί από τη χώρα των Μαδιανιτών ο θεσπέσιος Μωυσής, παίρνοντας μαζί του τη γυναίκα του και τα παιδιά του, και έφθανε πλέον στην Αίγυπτο, εκτελώντας με ακρίβεια όσα είχαν προσταχθεί από τον Θεό. Επειδή λοιπόν δεν απείχε πια μακριά από τη χώρα των Αιγυπτίων, του είπε ο Θεός των όλων: «Καθώς πορεύεσαι και επιστρέφεις στην Αίγυπτο, πρόσεξε όλα τα θαύματα που έδωσα στα χέρια σου, θα τα κάνεις ενώπιον του Φαραώ.» Και λίγο παρακάτω: «Εσύ δε θα πεις στον Φαραώ: Αυτά λέει ο Κύριος: Πρωτότοκος γιος μου είναι ο Ισραήλ.»

Ακούγοντας πάλι τη λέξη «Υιός», μην την εκλαμβάνεις μόνο με καταχρηστική σημασία, αλλά ως Υιό αληθινό, Υιό φυσικό, άναρχο, που δεν ανήλθε από τη δουλεία στην προκοπή της υιοθεσίας, αλλά ως Υιό που γεννήθηκε αιώνια με γέννηση ανεξερεύνητη και ακατάληπτη. Και ακούγοντας παρομοίως «πρωτότοκος», μη νομίσεις ότι συμβαίνει όπως με τους ανθρώπους. Διότι οι πρωτότοκοι μεταξύ των ανθρώπων έχουν και άλλους αδελφούς. Και κάπου είναι γραμμένο: «Ο Ισραήλ είναι ο πρωτότοκος γιος μου». Αλλά, όπως ο Ρουβήν, ο Ισραήλ ήταν πρωτότοκος που εξέπεσε. Διότι εκείνος μεν ανέβηκε στην κλίνη του πατέρα του, ενώ ο Ισραήλ, αφού έβγαλε τον Υιό του Πατέρα έξω από τον αμπελώνα, τον σταύρωσε. Και προς άλλους πάλι λέει η Γραφή: «Είστε υιοί του Κυρίου του Θεού σας».

Και λίγο μετά. Στην περίπτωση του Ενώχ, ο Θεός έδειξε πώς κατά την ανάσταση οι δίκαιοι χωρίζονται από τους αμαρτωλούς, και στον Ηλία πώς τα σώματα ελαφραίνουν στον αέρα. Η Γραφή αναφέρει ότι οι άνθρωποι εκείνης της εποχής εφηύραν δύο τέχνες, το ψαλτήρι και την κιθάρα, και την κατεργασία του χαλκού και του σιδήρου· την κιθάρα για τις κραιπάλες, και την κατεργασία των μετάλλων για τον πόλεμο. Διότι φοβερός όλεθρος κατείχε τη ζωή τους, καθώς καυχώνταν, πορνεύονταν και συμπεριφέρονταν με θράσος απέναντι στην ευσέβεια. Η ζωή τους δεν ήταν τίποτε άλλο παρά μανία και απόλαυση. Διότι ήταν σαν θηρία απέναντι σε πρόβατα, διατηρώντας ειρήνη μόνο με τις γυναίκες, και ανάμεσα σε αυτές υπέμεναν όχι έναν τυχαίο πόλεμο, επειδή η γυναίκα περιφερόταν προκαλώντας φόνους ανδρών. Διότι η διαφθορά γύμναζε τη δύναμη του σώματος στη μοιχεία, και οι γυναίκες δεν είχαν το καύχημά τους στη συζυγική αγάπη, αλλά στην πολυανδρία. Έτσι και αυτές κυριεύθηκαν από μανία, πολεμώντας σε μεγάλο βαθμό τις ψυχές των ανδρών. Εύχονταν να πεθάνουν οι σύζυγοί τους, για να υπηρετήσουν τη διαφθορά με μανία· διότι το πάθος της ακράτειας αυξανόταν τόσο πολύ μέσα τους, ώστε παρέσυραν και τους υιούς του Θεού στην ατιμωτική μίξη, οι οποίοι, προερχόμενοι από το γένος του Σηθ, ήταν υιοί του Θεού, επειδή και το Ευαγγέλιο λέει για τον Χριστό ότι υπήρξε υιός του Σηθ, υιός του Αδάμ, υιός του Θεού. Και τον Ισραήλ τον ονόμασε πρωτότοκο υιό. Ποιος θα δυσπιστούσε στα όσα ελέχθησαν, ότι δεν ακολουθούν οι διαφθορές και ο θάνατος; Και για ποιο λόγο τα είπα αυτά;

Διότι ο Πατέρας γεννά μόνο τον Μονογενή και κανέναν άλλον πλέον μετά από τον Ένα, και είναι εκείνος που αναβλύζει το Άγιο Πνεύμα και κανένα άλλο πνεύμα, ενώ είναι κτίστης και δημιουργός αυτών που έγιναν από αυτόν και πάντοτε γίνονται. Γι' αυτό δεν γεννιούνται πλέον πολλοί υιοί, ούτε εκπορεύονται πολλά πνεύματα από αυτόν, καθώς η ίδια θεότητα παραμένει και δοξάζεται πάντοτε στην Τριάδα, χωρίς ποτέ να δέχεται προσθήκη, ούτε να παύει, ούτε να θεωρηθεί ποτέ ότι δεν υπήρχε. Γι' αυτό και το αξίωμα δεν περιορίζεται σε μια απλή ονομασία ως προς το Γέννημα· διότι αλλιώς θα είχε μετά από αυτόν πολλούς αδελφούς όμοιους με αυτόν, όπως στο ρητό «υιούς γέννησα και ύψωσα», και στο «αυτός που γέννησε τις σταγόνες της δροσιάς», και στο «από τον οποίο κάθε πατριά στον ουρανό και επί της γης παίρνει το όνομά της», και στο «δεν είναι ένας ο πατέρας όλων σας;», και στο «ο δούλος μου Ιακώβ», και στο «πρωτότοκός μου ο Ισραήλ». Διότι όλοι αυτοί, έχοντας προέλθει από το μη είναι στο είναι με τον απλό λόγο της αναγωγής, δεν φέρουν την αληθινή ονομασία κατ' ουσίαν, αλλά ως απλή λέξη και κατά χάριν. Γι' αυτό δημιουργήθηκαν διά του Ενός, ο οποίος δεν ονομάζεται έτσι ούτε κατά χάριν ούτε με απλή ονομασία, αλλά υπάρχει κατ' αλήθειαν, δημιουργήθηκαν από τον Ένα διά του Ενός, μαζί με Εκείνο που εκπορεύεται από Αυτόν και λαμβάνει από τον Ίδιο. 26. θ. Εάν το Γέννημα υπήρχε σπερματικώς μέσα στον αγέννητο Θεό, θα λέγαμε ότι, προσλαμβάνοντας εξωτερικά στοιχεία μετά τη γέννησή του, ανδρώθηκε.

Καθώς δε ο Μωυσής κατέβαινε στην Αίγυπτο, έχοντας μαζί του την αλλόφυλη σύζυγό του και τα παιδιά που είχε αποκτήσει από αυτήν, όταν λέγεται ότι τον συνάντησε και κάποιος άγγελος προκαλώντας του τον φόβο του θανάτου, τον οποίο η γυναίκα του εξευμένισε με το αίμα της περιτομής του παιδιού, τότε λαμβάνει χώρα η συνάντησή του με τον Ααρών, ο οποίος παρακινήθηκε από τον Θεό για τη συνάντηση αυτή.

Ας εξετάσουμε προσεκτικά την κάθε λέξη από όσα έχουν λεχθεί, ώστε να μη μας διαφύγει τίποτε από όσα είναι κρυμμένα στο βάθος. Διότι είναι αναγκαίο να ερευνήσουμε εκτενώς αυτό το χωρίο, και να ανατρέψουμε τις μυθολογίες εκείνων που τα λέγουν όλα απερίσκεπτα· και πρώτα μεν να αναφέρουμε όσα τολμούν να λέγουν, και, αφού αποδείξουμε το παράλογο των ισχυρισμών τους, να διδάξουμε έπειτα στην αγάπη σας το αληθινό νόημα της Γραφής, ώστε να μην προσφέρετε επιπόλαια τα αυτιά σας σε εκείνους που ξεστομίζουν εκείνες τις βλασφημίες, τις οποίες τολμούν να λέγουν εις βάρος του ίδιου τους του εαυτού. Λένε, δηλαδή, ότι αυτό δεν έχει ειπωθεί για ανθρώπους, αλλά για αγγέλους· επειδή αυτούς ονόμασε υιούς του Θεού. Πρώτα, λοιπόν, ας μας υποδείξουν πού ονομάστηκαν οι άγγελοι υιοί του Θεού· πουθενά όμως δεν θα μπορούσαν να το υποδείξουν. Διότι άνθρωποι ονομάστηκαν υιοί του Θεού, άγγελοι όμως ποτέ. Αλλά για μεν τους αγγέλους λέγει: «Αυτός που καθιστά τους αγγέλους του πνεύματα, και τους λειτουργούς του φλόγα πυρός»· για δε τους ανθρώπους: «Εγώ είπα· είστε θεοί»· και πάλι: «Υιούς γέννησα και ανύψωσα»· και πάλι: «Πρωτότοκος υιός μου είναι ο Ισραήλ»· άγγελος όμως πουθενά δεν ονομάστηκε υιός, ούτε υιός του Θεού. Αλλά τι ισχυρίζονται;

βʹ. Διότι αυτός πάλι ο στέφανος είναι πολύ μεγαλύτερος από τον προηγούμενο. Γι' αυτό δεν είπε απλώς: «Όσοι ζουν με το Πνεύμα του Θεού», αλλά, «Όσοι άγονται από το Πνεύμα του Θεού», δείχνοντας ότι θέλει με αυτόν τον τρόπο να είναι αυτό κύριο της ζωής μας, όπως ακριβώς ο κυβερνήτης του πλοίου και ο ηνίοχος του ζεύγους των ίππων. Και δεν υποβάλλει μόνο το σώμα, αλλά και αυτήν την ίδια την ψυχή σε τέτοια ηνία. Διότι δεν θέλει ούτε εκείνη να ενεργεί αυτόβουλα, αλλά έθεσε και τη δική της εξουσία υπό τη δύναμη του Πνεύματος. Προκειμένου, δηλαδή, να μην επαναπαυθούν στη δωρεά του λουτρού και αμελήσουν τη μετέπειτα πολιτεία τους, λέει ότι, ακόμη και αν λάβεις το βάπτισμα, εάν δεν πρόκειται στη συνέχεια να οδηγείσαι από το Πνεύμα, απώλεσες την αξία που σου δόθηκε και το πρωτείο της υιοθεσίας. Γι' αυτό δεν είπε: «Όσοι έλαβαν το Πνεύμα», αλλά, «Όσοι άγονται από το Πνεύμα του Θεού»· δηλαδή, όσοι σε όλη τους τη ζωή πολιτεύονται με αυτόν τον τρόπο, αυτοί είναι υιοί του Θεού. Έπειτα, επειδή αυτό το αξίωμα είχε δοθεί και στους Ιουδαίους —διότι, «Εγώ», λέει, «είπα: Είστε θεοί, και όλοι υιοί του Υψίστου»· και πάλι, «Υιούς γέννησα και μεγάλωσα»· και, «Πρωτότοκός μου είναι ο Ισραήλ»· αλλά και ο Παύλος λέει: «Στους οποίους ανήκει η υιοθεσία»— καταδεικνύει λοιπόν πόσο μεγάλη είναι η απόσταση μεταξύ εκείνης και αυτής της τιμής. Διότι, έστω κι αν τα ονόματα είναι τα ίδια, λέει, τα πράγματα όμως δεν είναι τα ίδια.

«Δεν υπάρχει μαλακτική αλοιφή για να επιτεθεί ούτε λάδι ούτε επίδεσμοι»—, όχι αυτούς που χώλαναν και στα δύο τους γόνατα και αποστράφηκαν την αλήθεια και εκβλήθηκαν από τη θεία κληρονομιά, όπως ο Κάιν και ο Ισμαήλ και ο Ησαύ και ο Ρουβήμ και ο Ηρ και ο Αυνάν και ο Μανασσής και ο Ελιάφ και ο Αμνών, τους πρωτοτόκους των πατριαρχών και των προφητών που έχουν εκδιωχθεί και αποδοκιμαστεί —διότι λέει: πρωτότοκος γιος μου είναι ο Ισραήλ· όχι όμως μονογενής· διότι υπήρχε η ελπίδα της εισαγωγής προς υιοθεσία ενός άλλου, θεσπέσιου και ευσεβούς λαού, ο οποίος κτίζεται κατά Θεόν και προσάγεται στην εν χάριτι υιοθεσία μέσω της αποβολής του πρωτοτόκου και άπιστου Ισραήλ, ο οποίος επαναστάτησε εναντίον του νοητού Άβελ από φθόνο και τον σκότωσε όπως ο Κάιν, και ενέπαιξε τον θείο τρόπο του νοητού Ισαάκ όπως ο Ισμαήλ, και μάνηκε εναντίον του νοητού Ιακώβ όπως ο Ησαύ, και έχυσε το σπέρμα της πίστεως και της κατ' αυτήν δικαιοσύνης στη γη της πλάνης και των παθών όπως ο Ηρ και ο Αυνάν, και αρνήθηκε την εκκλησία του Θεού, όπως εκείνοι την Θάμαρ, και οικειώθηκε τη λήθη των αρετών όπως ο Μανασσής, και αγανάκτησε από υπερηφάνεια εναντίον του νοητού Δαβίδ που έλαβε τη βασιλεία και για τον λόγο αυτό εξουθενώθηκε όπως ο Ελιάφ, και έγινε δημιουργός πρωτοφανούς παρανομίας όπως ο Αμνών—, όχι αυτούς τους αλλότριους γιους που χώλαναν μακριά από τα μονοπάτια τους, αυτούς που πνέουν μανία και φόνο, τους όντως σαρκικούς και γιους μόνο των σαρκών, τους ξένους προς τη χάρη, των οποίων θεός είναι η κοιλιά και η δόξα τους βρίσκεται στην αισχύνη τους, των οποίων η μνήμη της απιστίας είθε να καταστραφεί με πάταγο, αλλά, όπως είπα, τον πιστό και πνευματικό Ισραήλ και αυτόν που βλέπει τον Θεό μέσω της πίστεως, τον λαό που έχει συγκεντρωθεί από όλα τα έθνη κατά την εκλογή της χάριτος ως περιουσία και άγιο έθνος και βασίλειο ιεράτευμα, υποσχέθηκε ο Θεός, ομιλώντας στην παρθένο μέσω του αγγέλου, να δώσει στον Σωτήρα των πάντων που επρόκειτο να γεννηθεί από αυτήν· πράγμα το οποίο έλαβε την οικεία επιβεβαίωση από την ίδια την έκβαση των πραγμάτων, καθώς ο Κύριος εκπλήρωσε τις υποσχέσεις προς τους πατέρες, και ευλόγησε όλα τα έθνη στο πρόσωπο του νοητού Αβραάμ και τα υιοθέτησε, και κατέστησε τον Αβραάμ πνευματικό πατέρα όλων των εθνών μέσω της πίστεως, και κάθισε στον πνευματικό θρόνο του Δαβίδ, βασιλεύοντας στον πιστό οίκο του Ιακώβ εις τους αιώνας με μια βασιλεία που δεν έχει τέλος.

Γιατί ο Θεός ονομάζει τον Ισραήλ πρωτότοκο; Ο Θεός ονομάζει τον Ισραήλ πρωτότοκο, όταν έστειλε τον Μωυσή στον Φαραώ, δείχνοντας την αγάπη και τη στοργή που έτρεφε γι' αυτόν, σαν να έλεγε στον Μωυσή: «Πες στον Φαραώ ότι όση στοργή έχεις και τρέφεις εσύ για τον πρωτότοκο γιο σου, την ίδια να σκεφτείς ότι έχει και ο Θεός προς το γένος του Ισραήλ». Γι' αυτό και όταν εκείνος απειθούσε ως προς την ελευθερία και την αναχώρηση του Ισραήλ, εξαπολύεται η πληγή εναντίον των πρωτοτόκων του Φαραώ και των Αιγυπτίων.

Πρόσεξέ μου όμως εδώ και κάτι άλλο. Ο Λόγος του Θεού φαίνεται ότι έχει προέλθει, ως προς την ανθρώπινη φύση, από το σπέρμα του Ισραήλ, και μέσω αυτού κάθε αιγυπτιακό πρωτότοκο, δηλαδή κάθε ασεβές και άθεο γέννημα, υποβάλλεται στον θάνατο και στη φθορά. Επειδή, λοιπόν, από τον Ισραήλ προήλθε αυτός που εξολοθρεύει τα πρωτότοκα των Αιγυπτίων, ονομάζει πρωτότοκο και τον Ισραήλ· και αυτό ακριβώς αναγράφει και ο ευαγγελιστής: «από την Αίγυπτο κάλεσα τον υιό μου». Πρέπει, επομένως, να εξετάσουμε αυτά τα ζητήματα καλύτερα.

Τι συμβολίζει η εξέγερση του Αβεσσαλώμ εναντίον του πατέρα του; Απεικονίζει την επανάσταση των Ιουδαίων κατά του Σωτήρα. Διότι, όπως είναι γραμμένο, «πρωτότοκος υιός μου είναι ο Ισραήλ» και «υιούς γέννησα και μεγάλωσα», και αυτοί, αφού επαναστάτησαν, υπέστησαν τον ίδιο θάνατο, γινόμενοι παρανάλωμα της ρωμαϊκής μάχαιρας, έστω και έπειτα από πολλή μακροθυμία.

Ας μην απορήσουμε δε αν, ονομάζοντάς τον Υιό του Θεού, αγνοούσε τον Κύριο· διότι υιοί του Θεού ονομάζονταν άλλοτε αυτοί που αγαπούσαν τον παντοκράτορα Θεό· πρωτότοκος υιός είχε ονομαστεί ο Ισραήλ, και στην Κτίση βρίσκουμε ότι αποκάλεσε υιούς εκείνους που αναμείχθηκαν με τις γυναίκες· και κάτι τέτοιο νόμιζε ότι ήταν και τώρα αυτός που εμφανιζόταν <ο δεσπότης των πάντων>.

Διότι λέει, ο Ισραήλ είναι ο πρωτότοκος γιος μου. «Και είπε ο Ιησούς στον εκατόνταρχο: Πήγαινε, και όπως πίστεψες, έτσι ας γίνει σε σένα. Και θεραπεύτηκε ο υπηρέτης του εκείνη την ώρα, και επιστρέφοντας ο εκατόνταρχος στο σπίτι του, την ίδια ώρα, βρήκε τον υπηρέτη υγιή.» Απέδειξε, από το γεγονός ότι θεράπευσε μόνο με τον λόγο του, ότι λέει την αλήθεια και σχετικά με την απόρριψη των Ιουδαίων. «Και όταν ήλθε ο Ιησούς στο σπίτι του Πέτρου, είδε την πεθερά του κατάκοιτη να έχει πυρετό.

Ή ότι είναι ίσος με τον Πατέρα, και όχι δούλος, όπως ένας από τους προφήτες, αλλά Υιός, ο οποίος δεν κάνει ούτε λέει τίποτα από τον εαυτό του, αλλά τα πάντα τα κάνει σύμφωνα με το θέλημα του Πατέρα. Διότι για αυτά ακριβώς ζητούσαν να τον θανατώσουν. Εκείνοι πάλι έλεγαν: «Εμείς δεν γεννηθήκαμε από πορνεία· έναν πατέρα έχουμε, τον Θεό.» Δες μια ανόητη έπαρση. Ο Κύριος τους αποκλείει και από τη συγγένεια με τον Αβραάμ· αυτοί όμως δείχνουν τέτοια αλαζονεία, ώστε από παραφροσύνη ανακηρύσσουν τους εαυτούς τους υιούς του ίδιου του Θεού. Επειδή, δηλαδή, άκουσαν ότι «πρωτότοκος υιός μου είναι ο Ισραήλ», καυχώνται για τη θεία υιοθεσία. Αν και θα έπρεπε να είχαν ακούσει τον Θεό να λέει πάλι αλλού: «Υιούς γέννησα και ανέθρεψα· αυτοί όμως με αθέτησαν.» Και μολονότι ο Κύριος μπορούσε να τους ελέγξει ότι πολλοί από αυτούς γεννήθηκαν από πορνεία (διότι Εβραίες γυναίκες συνουσιάζονταν παρά τον νόμο με εθνικούς, και εθνικές με Ιουδαίους), ωστόσο δεν το κάνει. Διότι δεν επιδίωκε να ελέγξει τη σωματική τους δυσγένεια, αλλά η όλη του μέριμνα ήταν να τους αποδείξει δυσγενείς κατά το πνεύμα. «Είπε σε αυτούς ο Ιησούς: Αν ο Θεός ήταν πατέρας σας, θα με αγαπούσατε. Διότι εγώ από τον Θεό εξήλθα και έχω έρθει. Διότι δεν έχω έρθει αφ' εαυτού μου, αλλά εκείνος με απέστειλε. Γιατί δεν κατανοείτε τη λαλιά μου; Επειδή δεν μπορείτε να ακούτε τον λόγο μου.» Επειδή, λοιπόν, τους απέκλεισε από την οικειότητα με τον Αβραάμ, αυτοί ανέβηκαν σε κάτι υψηλότερο, κάνοντας τον Θεό πατέρα τους.

Διότι ο Λόγος του Θεού προηγουμένως μεν συναναστρεφόταν φανερά μεταξύ των Ιουδαίων, κηρυσσόμενος μέσω των προφητών· τώρα όμως όχι πλέον, αλλά αναχώρησε προς την έρημη συναγωγή των εθνών, για την οποία έχει γραφτεί ότι: «Περισσότερα είναι τα τέκνα της ερήμου παρά εκείνης που έχει τον άνδρα.» Και αυτή η έρημος βρίσκεται κοντά στον Εφραίμ. Το όνομα Εφραίμ σημαίνει «καρποφορία». Και αυτός ήταν ο νεότερος αδελφός, ενώ ο Μανασσής ήταν ο μεγαλύτερος. Το όνομα Μανασσής ερμηνεύεται «από λήθη». Λοιπόν, ο λαός των Ιουδαίων ήταν ο μεγαλύτερος υιός του Θεού («Διότι ο πρωτότοκος υιός μου, λέει, είναι ο Ισραήλ»), αλλά ο Θεός τον παρέδωσε στη λήθη· ενώ τον Εφραίμ, δηλαδή την καρποφορία που προήλθε από τα έθνη, ο Κύριος τον καθιστά δεύτερο υιό του. Προς την έρημο λοιπόν του Εφραίμ, την προερχόμενη από τα έθνη Εκκλησία, η οποία καρποφόρησε μέσω του Ευαγγελίου, εξήλθε ο Λόγος, εγκαταλείποντας την Ιουδαία.