Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 7:1

Διότι το μεν ένδυμα, καθώς παλιώνει, φθείρεται, ενώ ο παλαιός φίλος, όσο παλιώνει, τόσο περισσότερο οφείλει να είναι πιο δοκιμασμένος. Διότι, όπως ακριβώς το παλαιό κρασί δεν αλλοιώνεται γρήγορα ούτε χαλάει, ενώ το νέο κρασί συνορεύει με την αμφιβολία, έτσι και ο παλαιός φίλος, σαν το πολύ παλιό κρασί, ευφραίνει εκείνον που τον έχει. Και μάρτυρας αυτού είναι η Θεία Γραφή: «Νέο κρασί, νέος φίλος· εάν όμως παλιώσει, θα τον πιεις με ευφροσύνη». Και όπως ακριβώς εκείνος που έχει πυρετό και παραληρεί αποστρέφεται το παλαιό κρασί ως εχθρό, ενώ εκείνος που είναι υγιής και δυνατός ευφραίνεται στην καρδιά —διότι «το κρασί ευφραίνει την καρδιά του ανθρώπου»— έτσι και εκείνος που νοσεί στο νου και φλέγεται από τον πυρετό της κακίας αποφεύγει τον αρχαίο φίλο ως εχθρό, ενώ εκείνος που έχει υγιή συνείδηση θεωρεί τους φίλους ως δεύτερους γονείς και αδελφούς. Γι' αυτόν τον λόγο είχε ανέκαθεν και εξ αρχής τον Χουσί ως φίλο και πρώτο σύντροφο, λέγοντας το εξής: Εάν ο μέγας Μωυσής, ο άνθρωπος του Θεού και θεός για τον Φαραώ, πήρε ως σύμβουλο τον ξένο αλλά και δικό του άνθρωπο, τον Ιοθώρ, ο οποίος ήταν ξένος ως προς τη θρησκεία και δικός του ως προς τη συγγένεια, και δεν υπερηφανεύτηκε ούτε είπε: «Εγώ δεν χρειάζομαι τη δική του γνώμη· ο Θεός μού μίλησε, εκπαιδεύτηκα σε όλη τη σοφία των Αιγυπτίων, και πώς θα δεχθώ αυτόν ως σύμβουλό μου;».

Εμείς όμως του απαντούμε: Αν μεν γι' αυτόν τον λόγο προσκυνάς τον Πατέρα, επειδή είναι Πατέρας, και τον Υιό, επειδή είναι Υιός, τότε θα πρέπει να προσκυνάς και κάθε πατέρα και κάθε υιό. Αν όμως ο Πατέρας δεν είναι προσκυνητός γι' αυτό, επειδή δηλαδή είναι Πατέρας, ούτε ο Υιός είναι προσκυνητός γι' αυτό, επειδή είναι Υιός, αλλά εξαιτίας αυτής καθαυτής της φύσεώς τους, αυτήν τη φύση πρέπει να αναζητήσουμε. Και αν μεν βρεθεί ότι και το Πνεύμα είναι της ίδιας φύσεως, να το προσκυνήσεις· αν όμως δεν βρεθεί, μην το πράξεις. Διότι το ζητούμενο δεν είναι αν το Πνεύμα είναι Πατέρας, ούτε αν είναι Υιός, αλλά αν είναι της ίδιας φύσεως με τον Πατέρα και τον Υιό. Σε αυτό πάλι, προβάλλει ο ίδιος αντίρρηση στον εαυτό του, σαν να έχει ειπωθεί από κάποιον Ορθόδοξο: Δεν έχει γραφτεί ότι «ο Θεός είναι Πνεύμα;» Έπειτα λέει ο ίδιος: Ο Θεός είναι πνεύμα, αλλά το Πνεύμα δεν είναι Θεός. Διότι κάθε τι που είναι Θεός, αυτό είναι και πνεύμα· όμως δεν σημαίνει πως ό,τι είναι πνεύμα, αυτό είναι απαραιτήτως και Θεός. Εμείς όμως του απαντούμε: Αν γνώριζες τη δωρεά του Θεού και διατηρούσες τη μνήμη των Γραφών, δεν θα αποφαινόσουν έτσι. Διότι δεν είναι κάθε τι που ονομάζεται Θεός και Πνεύμα. Επειδή και ο Μωυσής ονομάστηκε θεός: «Ιδού, σε καθιστώ θεό για τον Φαραώ»· αλλά και για τον ίδιο του τον αδελφό, τον Ααρών: «Διότι εσύ θα είσαι για αυτόν», λέει, «ως θεός, και ο αδελφός σου ο Ααρών θα είναι για σένα ως προφήτης».

Ψαλμός του Ασάφ. 49ος. Υπόθεση. Ο Ασάφ ψάλλει τον ψαλμό, εισάγοντας το πρόσωπο του Νομοθέτη, ανατρέποντας αφενός τις παλαιές θυσίες και εισάγοντας αφετέρου αυτές της Νέας Διαθήκης, δηλαδή τις προσφορές που γίνονται μέσω της αινέσεως. [Οι άρχοντες των Ιουδαίων, ενώ παραμελούσαν την αρετή, θεωρούσαν ότι το παν είναι να αποστηθίζουν και να διακηρύσσουν τους νόμους, και να προσφέρουν θυσίες. Όμως, η ανάγνωση του νόμου και η προσφορά των θυσιών είναι καρπός της ενοικούσας αρετής· το να πράττει κανείς μόνο αυτά χωρίς την αρετή, είναι όμοιο με το να αλείφεται κανείς για να παλέψει, αλλά να παραμελεί τους ίδιους τους αγώνες της πάλης, από τους οποίους προέρχεται ο στέφανος. Προς αυτούς λοιπόν που έχουν αυτή τη διάθεση ασκεί έλεγχο ο μακάριος Δαβίδ, παρουσιάζοντας τον Θεό να επιπλήττει και να αποδεικνύει ότι, όταν δεν υπάρχει αρετή, αποστρέφεται τις θυσίες, πράγμα που έλεγε και μέσω του Ησαΐα: «Ο άνομος που μου θυσιάζει μόσχο, είναι σαν αυτόν που σκοτώνει άνθρωπο», και τα εξής. Διαμορφώνει λοιπόν τον λόγο παραστατικά, και εισάγει τον Θεό να κατέρχεται από τον ουρανό, να συγκροτεί δικαστήριο και να κρίνει τους άρχοντες των Ιουδαίων (με τους λόγους): Ο Θεός των θεών ελάλησε.] Ο Θεός των θεών, ο Κύριος, ελάλησε και εκάλεσε τη γη. «Θεοί» βέβαια ονομάζονται οι άγιοι από τον Θεό: «Σε κατέστησα θεό για τον Φαραώ»· και, «Εγώ είπα, θεοί είστε».

Και μεγάλος βασιλιάς πάνω από όλους τους θεούς. Δηλαδή, αυτούς που πίστεψαν, και ως ανταμοιβή για αυτό έλαβαν το όνομα, το να ονομάζονται θεοί, σύμφωνα με τον λόγο: «Σε έδωσα ως θεό στον Φαραώ». Εάν προσφέρουμε την εξομολόγηση, λέει, δεν θα αποτύχουμε· διότι θα μας σπλαχνιστεί ως δικό του λαό.

Επομένως, δεν ήταν άνθρωπος που αργότερα έγινε Θεός· αλλά, όντας Θεός, αργότερα έγινε άνθρωπος, για να θεοποιήσει μάλλον εμάς. Διότι αν, όταν έγινε άνθρωπος, τότε ονομάστηκε Υιός και Θεός, ενώ πριν γίνει άνθρωπος ο Θεός αποκαλούσε υιούς τους παλαιούς λαούς, και κατέστησε τον Μωυσή θεό του Φαραώ, και για πολλούς η Γραφή αναφέρει: «Ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών»· τότε είναι φανερό ότι ονομάστηκε Αυτός Υιός και Θεός μετά από εκείνους. Πώς λοιπόν τα πάντα έγιναν δι' Αυτού, και ο Ίδιος υπάρχει πριν από τα πάντα; Ή πώς είναι πρωτότοκος πάσης κτίσεως, αν υπάρχουν αυτοί που ονομάστηκαν υιοί και θεοί πριν από Αυτόν; Και πώς αυτοί που πρώτοι μετέχουν, δεν μετέχουν στον Λόγο; Δεν είναι αληθινή αυτή η δοξασία· αποτελεί επινόηση αυτών που τώρα ιουδαΐζουν. Διότι πώς είναι καθόλου δυνατόν να επιγνώσουν κάποιοι τον Θεό ως Πατέρα; Επειδή ούτε υιοθεσία θα μπορούσε να υπάρξει χωρίς τον αληθινό Υιό, καθώς ο Ίδιος λέει: «Κανείς δεν επιγινώσκει τον Πατέρα, παρά μόνο ο Υιός, και σε όποιον ο Υιός τον αποκαλύψει».

Επομένως, δεν ήταν άνθρωπος ο οποίος αργότερα έγινε Θεός, αλλά όντας Θεός, αργότερα έγινε άνθρωπος, για να μας θεώσει. Διότι εάν, όταν έγινε άνθρωπος, τότε ονομάστηκε Υιός και Θεός, ενώ πριν γίνει άνθρωπος, ο Θεός ονόμαζε «υιούς» τους παλαιούς λαούς, και κατέστησε τον Μωυσή «θεό» του Φαραώ, και για πολλούς λέει η Γραφή: «Ο Θεός στάθηκε σε συναγωγή θεών», είναι φανερό ότι Αυτός ονομάστηκε Υιός και Θεός μετά από εκείνους. Πώς λοιπόν «τα πάντα έγιναν δι' αυτού» και «Αυτός είναι προ πάντων» ή πώς είναι «πρωτότοκος όλης της κτίσεως», εάν υπάρχουν εκείνοι που ονομάστηκαν υιοί και θεοί πριν από Αυτόν; Και πώς εκείνοι, που είναι πρώτοι κατά μετοχήν, δεν μετέχουν στον Λόγο; Δεν είναι αληθινή αυτή η δοξασία· είναι επινόηση αυτών που σήμερα ιουδαΐζουν. Διότι πώς είναι καθόλου δυνατόν να γνωρίσουν κάποιοι τον Θεό ως Πατέρα; Επειδή ούτε η υιοθεσία θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί χωρίς τον αληθινό Υιό, όπως λέει ο ίδιος: «Κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα, παρά μόνο ο Υιός, και σε όποιον θέλει ο Υιός να τον αποκαλύψει». Και πώς θα μπορούσε να υπάρξει θέωση χωρίς τον Λόγο, και μάλιστα πριν από Αυτόν, παρότι ο ίδιος λέει προς τους Ιουδαίους, τους αδελφούς αυτών: «Αν ονόμασε θεούς εκείνους, προς τους οποίους απευθύνθηκε ο λόγος του Θεού;».

Αλλά δεν γνωρίζω πώς εκείνοι που τα επινοούν όλα αποδίδουν την ονομασία της θεότητας ως ένδειξη της φύσεως, σαν να μην έχουν ακούσει από τη Γραφή ότι δεν υφίσταται χειροτονητή φύση. Ο Μωυσής, όμως, χειροτονήθηκε θεός των Αιγυπτίων, καθώς Εκείνος που του ομίλησε αποκαλυπτικά τού είπε: «Σε έδωσα θεό στον Φαραώ». Επομένως, η ονομασία αποτελεί ένδειξη κάποιας εξουσίας, είτε εποπτικής είτε ενεργητικής. Η θεία φύση, όμως, μέσα από όλα τα ονόματα που επινοούνται γι' αυτήν, ως προς το τι πραγματικά είναι, παραμένει αδήλωτη, όπως υποστηρίζει ο δικός μας λόγος. Διότι, γνωρίζοντάς Τον ως ευεργέτη και κριτή, ως αγαθό και δίκαιο, και με όλα τα άλλα παρόμοια, διδαχθήκαμε τις διαφορές των ενεργειών· αλλά τη φύση Εκείνου που ενεργεί δεν δυνάμεθα καθόλου περισσότερο να την γνωρίσουμε μέσω της κατανοήσεως των ενεργειών.

Διότι είπε τα εξής προς τον Μωυσή: «Ιδού, σε κατέστησα Θεό για τον Φαραώ, και ο Ααρών ο αδελφός σου θα είναι προφήτης σου. Εσύ θα του πεις όλα όσα σε προστάζω, και ο Ααρών ο αδελφός σου θα μιλήσει στον Φαραώ». Βλέπεις ότι ο Ααρών μεσιτεύει και πάλι, ενώ ο Μωυσής φέρει το πρόσωπο του νομοθέτη. Για τον λόγο αυτό και ο μακάριος Παύλος αποδίδει τον ίδιο τον νόμο σε αυτόν, μολονότι έχει καταργηθεί από τον Θεό. Διότι γράφει ως εξής: «Όποιος αθετήσει τον νόμο του Μωυσή, πεθαίνει χωρίς έλεος με την κατάθεση δύο ή τριών μαρτύρων». Ανεβαίνουμε, λοιπόν, σαν σε όρος, στις άνω μονές οι ιεροί και εκλεκτοί, ενώ το υπόλοιπο πλήθος παραμένει κάτω. «Διότι δεν θα ανεβεί», λέει, «ο λαός μαζί τους» επειδή σύμφωνα με τη φωνή του Σωτήρα, «Πολλοί είναι οι κλητοί, λίγοι όμως οι εκλεκτοί». Ανεβαίνουμε όμως όχι χωρίς τον Χριστό. Διότι τότε ο Ααρών ήταν μαζί με αυτούς που προσκυνούσαν, και συγκαταλεγόταν μεταξύ εκείνων που βρίσκονταν ακόμη μακριά. Έτσι και ο Χριστός, βρέθηκε μακριά μαζί μας για χάρη μας, ώστε να βρεθούμε κι εμείς μαζί Του και μέσω Αυτού κοντά στον Πατέρα. Διότι όλα ξεκάθαρα οικονομήθηκαν για εμάς και υπέρ ημών. Διότι όπως βρέθηκε μαζί μας ανάμεσα στους νεκρούς, ώστε εμείς να εισέλθουμε στη ζωή μαζί Του και μέσω Αυτού, επειδή αναστήθηκε συντρίβοντας το κράτος του θανάτου, έτσι βρέθηκε μαζί μας πιο μακριά, αν και ο Ίδιος ήταν κοντά στον Πατέρα, ώστε εμείς πάλι μαζί Του και μέσω Αυτού να πλησιάσουμε τον Πατέρα, πράγμα το οποίο και έχει τελεστεί.

Θα κατανοήσεις δε πώς απέκτησαν τιμή θεών από τους υπηκόους τους εκείνοι που έλαβαν την εξουσία από τον Θεό, εάν προσέξεις πώς έχει λεχθεί στον Μωυσή: «Ιδού, σε κατέστησα σήμερα θεό για τον Φαραώ, και ο Ααρών ο αδελφός σου θα είναι προφήτης σου».

Διότι, όπως ακριβώς ο Μωυσής, ο οποίος ήταν άνθρωπος του Θεού και έλαβε την τιμή από Αυτόν, αναγορεύθηκε θεός του Φαραώ, με τον ίδιο τρόπο και όλοι όσοι τιμήσει ο Θεός, λαμβάνουν θέση θεών απέναντι σε όσους τους υποτάσσονται. Εξαιτίας αυτού και οι αρχόμενοι τους πλησιάζουν με ευλάβεια και δέος, όχι λόγω κάποιας στρατιωτικής φρουράς, ούτε λόγω πλούτου και εξουσίας, αλλά λόγω της τιμής με την οποία τους περιέβαλε ο Θεός. Διότι έτσι ήταν δεδοξασμένο και το πρόσωπο του Μωυσή· έτσι και των αποστόλων του Σωτήρος μας, έτσι και των παλαιών προφητών του Θεού, έτσι και όλων των αληθινών δούλων του Θεού, οι οποίοι, αν και παρέμεναν άδοξοι και φτωχοί στον βίο τους, τιμούνταν από τους θεοσεβείς εξαιτίας της χάριτος που τους είχε δοθεί από τον Θεό. Εγώ, λοιπόν, λέει, και το θέλησα και είπα: «Είστε θεοί»· διότι βουλήθηκα εσείς, παρόμοια με εμένα, τον Θεό που στέκεται ανάμεσά σας, να γίνετε υιοί του Υψίστου· εσείς όμως αθετήσατε τη χάρη.

Η εξομολόγηση θα ήταν γνήσια, εάν αλαλάζαμε προς Αυτόν με ψαλμούς, δηλαδή μέσω των οργάνων της ψυχής, τα οποία είναι τα σώματα· μέσω αυτών αρμόζει να επιτελούμε τον λεγόμενο αλαλαγμό, επιδεικνύοντας με σώφρονα βίο και ενάρετη πολιτεία την αρμονία του θείου Πνεύματος και τον άγιο ρυθμό. Αυτά, βέβαια, έχουν ειπωθεί πρωτίστως προς τον λαό των Ιουδαίων, καθώς ο λόγος τούς προσκαλεί στη γνώση του Σωτήρα μας· ωστόσο, θα μπορούσαν ωφέλιμα να εφαρμοστούν και σε όλους εμάς. «Διότι ο Κύριος είναι Θεός μέγας και βασιλιάς μέγας πάνω σε όλους τους θεούς». Όσα έχουν παραγγελθεί στα προηγούμενα, πρέπει να τα επιτελούμε στον Κύριο και Σωτήρα μας, δηλαδή στον Λόγο του Θεού, τόσο για τους υπόλοιπους λόγους όσο και διότι, όντας εκ φύσεως μέγας Θεός, τυγχάνει και μέγας βασιλιάς, ως ο μονογενής Λόγος του Θεού. Είναι δε μέγας βασιλιάς πάνω σε όλους τους θεούς, ή σύμφωνα με τον Σύμμαχο, «πάνω από όλους τους θεούς»· είτε αυτών που από πλάνη θεωρούνται θεοί από τα έθνη· είτε εκείνων που είναι παρόμοιοι με τον Μωυσή, στον οποίο ειπώθηκε: «Σε κατέστησα θεό για τον Φαραώ»· είτε των θεών για τους οποίους έχει ειπωθεί: «Ο Θεός των θεών, ο Κύριος, μίλησε»· και, «Ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών»· διότι κανείς από αυτούς δεν είναι όμοιός Του. Γι' αυτό και αλλού έχει ειπωθεί: «Διότι ποιος μέσα στις νεφέλες θα εξισωθεί με τον Κύριο, και ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού;»

ΛΟΓΟΣ ΙΗ΄. Επιτάφιος στον πατέρα του, παρουσία του Βασιλείου. Α΄. Άνθρωπε του Θεού, και πιστέ θεράποντα, και οικονόμε των μυστηρίων του Θεού, και άνδρα των επιθυμιών του Πνεύματος· διότι έτσι ονομάζει η Γραφή όσους έχουν προοδεύσει και είναι υψηλοί, και βρίσκονται υπεράνω των ορατών πραγμάτων. Σε αποκαλώ δε και Θεό του Φαραώ απέναντι σε κάθε αιγυπτιακή και αντιτιθέμενη δύναμη, και στύλο, και εδραίωμα της Εκκλησίας, και θέλημα Κυρίου, και φωστήρα στον κόσμο που κατέχει τον λόγο της ζωής, και στήριγμα της πίστεως, και κατοικητήριο του Πνεύματος. Και προς τι να απαριθμώ όλες τις προσωνυμίες, όσες σου έχει προσδώσει η αρετή, με τη μία να προσελκύει και να προσθέτει την άλλη;

Τέλειος λοιπόν και ηγεμονικός είναι ο δικός μας νους, αλλά για την ψυχή και το σώμα. Δεν είναι απόλυτα τέλειος, αλλά δούλος και υποχείριος του Θεού, και όχι συγκυρίαρχος ούτε ομότιμος. Επειδή και ο Μωυσής για τον Φαραώ υπήρξε βέβαια θεός, για τον Θεό όμως θεράπων, όπως είναι γραμμένο. Και τα άστρα, τη μεν νύχτα την καταυγάζουν, από τον ήλιο όμως κρύβονται, ώστε την ημέρα ούτε καν να γίνεται αντιληπτό ότι υπάρχουν. Και μια μικρή λαμπάδα που προστίθεται σε μια μεγάλη πυρκαγιά, ούτε χάνεται ούτε φαίνεται ούτε διαχωρίζεται, αλλά το σύνολο αποτελεί πυρκαγιά, καθώς το υπέρτερο έχει επικρατήσει.

ΙΕ΄. Παλαιότερα, λοιπόν, τα θαυμάσια του Θεού τα φανέρωνε ο Ενώχ που μετατέθηκε, ο Ηλίας που αναλήφθηκε, ο Νώε που διασώθηκε και διέσωσε τα σπέρματα των γενών, σώζοντας τον κόσμο μέσα σε ένα μικρό ξύλινο σκάφος, όταν διέφυγαν τον κατακλυσμό της οικουμένης, προκειμένου η γη να κοσμηθεί και πάλι με πιο ευσεβείς κατοίκους· ο Αβραάμ που κλήθηκε και τιμήθηκε με απόκτηση παιδιού σε προχωρημένη ηλικία, ως εγγύηση της πίστης για το έτερο σπέρμα που είχε υποσχεθεί ο Θεός, και ο οποίος προσέφερε τον μονογενή του ως πρόθυμη θυσία και έλαβε ένα παράδοξο σφάγιο αντί για το παιδί του· η παράδοξη καταστροφή των ασεβών που κατακλύστηκαν από φωτιά και θειάφι, η ακόμη πιο παράδοξη διάσωση των ευσεβών, η στήλη του άλατος που στηλιτεύει δημόσια την επιστροφή προς το κακό· ο Ιωσήφ που πουλήθηκε, που έγινε αντικείμενο ερωτικού πάθους αλλά διατήρησε τη σωφροσύνη του, που έλαβε σοφία από τον Θεό, ελευθερώθηκε, έγινε άρχοντας και μοίρασε σιτάρι στο πλαίσιο μιας ανώτερης θείας οικονομίας· ο Μωυσής που αξιώθηκε της θεοφανείας, που δέχθηκε τον νόμο και νομοθέτησε, που έγινε θεός για τον Φαραώ και οδήγησε τον Ισραήλ προς τη γη της επαγγελίας· οι διαδοχικές πληγές των Αιγυπτίων και η σωτηρία εκείνων που καταπονούνταν ανάμεσα στους Αιγυπτίους· και η θάλασσα που υποχώρησε με τη ράβδο και ενώθηκε πάλι με έναν λόγο, η οποία τους μεν τους άφησε να περάσουν σαν να ήταν ξηρά, ενώ στους δε επέπεσε ακολουθώντας τη φυσική της ορμή.

ΙΣΤ΄. Και ο Μωυσής βέβαια μόλις και μετά βίας είδε τα οπίσθια του Θεού μέσα από την πέτρα (όποια και αν είναι αυτά, και όποια και αν είναι η πέτρα), και αυτό αφού παρακάλεσε πολύ και έλαβε σχετική υπόσχεση· με τη διαφορά ότι δεν είδε όσα πόθησε, αλλά εκείνο που του διέφυγε ήταν περισσότερο από εκείνο που μπόρεσε να αντιληφθεί· ο Μωυσής, που έγινε Θεός για τον Φαραώ, που οδήγησε έναν τόσο μεγάλο λαό, που επέδειξε τόσο μεγάλη δύναμη θαυμάτων. Εσύ όμως, ποιους έθρεψες από τον ουρανό; Ποιο νερό έδωσες να πιουν από την πέτρα; Ποια θάλασσα έσχισες με το ραβδί σου; Ποιον λαό πέρασες μέσα από το υγρό στοιχείο σαν να ήταν ξηρά; Ποιους εχθρούς καταπόντισες; Ποιους οδήγησες με στύλο φωτιάς και νεφέλης; Ποιον Αμαλήκ καταπολέμησες με την προσευχή και με την έκταση των χεριών, με τον σταυρό που προτυπωνόταν μυστικά από τα παλιά, ώστε να θεωρείς συμφορά το να μην κατανοήσεις τελείως τον Θεό, και εξαιτίας αυτού να κλονίζονται τα πάντα και να έρχονται άνω κάτω; Επειδή όμως θυμήθηκα τον Μωυσή, δεν διδάχθηκες από αυτά την ακολουθία του χαρίσματος και τον νόμο της τάξεως; Αν βέβαια είσαι ο Μωυσής, προχώρησε και εσύ μέσα στη νεφέλη, και μίλησε στον Θεό, και άκουσε τη φωνή Του, και δέξου τον νόμο, και γίνε νομοθέτης.

Ο Μωυσής. Ποιος ήταν ο αγιότερος από τους ιερείς; Ο Ααρών. Δεν υπήρξαν λιγότερο αδελφοί ως προς την ευσέβεια απ' ό,τι κατά σάρκα· μάλλον δε, ο μεν ένας έγινε θεός για τον Φαραώ, προστάτης και νομοθέτης του Ισραήλ, αυτός που εισχώρησε μέσα στο νέφος, επόπτης και μυσταγωγός των θείων μυστηρίων, και τεχνίτης της αληθινής σκηνής, την οποία έστησε ο Κύριος και όχι άνθρωπος· ιερείς όμως υπήρξαν ομοίως και οι δύο. Διότι, λέει η Γραφή, «ο Μωυσής και ο Ααρών συγκαταλέγονταν μεταξύ των ιερέων Του»· ο μεν ένας ήταν άρχοντας των αρχόντων και ιερέας των ιερέων, χρησιμοποιώντας τον Ααρών ως γλώσσα του, ενώ ο ίδιος στεκόταν απέναντί του εκπροσωπώντας τον Θεό· ο δε άλλος ερχόταν αμέσως μετά από εκείνον, βρισκόταν όμως πολύ μπροστά από τους υπολοίπους σε αξία και σε εγγύτητα προς τον Θεό. Και οι δύο βασάνισαν την Αίγυπτο, έσχισαν τη θάλασσα, οδήγησαν με ασφάλεια τον Ισραήλ, καταπόντισαν τους εχθρούς, ελκύοντας άρτο από τον ουρανό, και αναπάντεχο νερό στην έρημο, άλλοτε πηγάζοντάς το και άλλοτε γλυκαίνοντάς το· και οι δύο καταπολέμησαν τον Αμαλήκ με την αγία έκταση των χεριών τους, η οποία αποτέλεσε τύπο ενός μεγαλύτερου μυστηρίου· και οι δύο, με κατεύθυνση τη Γη της Επαγγελίας, και οδηγούσαν τους άλλους και έσπευδαν οι ίδιοι. Υπάρχει άραγε κάτι πιο γνώριμο από αυτή την εικόνα; Δεν αποτύπωσε άραγε ξεκάθαρα ενώπιόν σας ο ζωγράφος λόγος αυτόν που είναι συνονόματος και ομόψυχος με εμένα;

Τι είναι αυτό που έπαθα, ω φίλοι, μύστες και συνεραστές της αλήθειας; Έτρεχα με την ελπίδα να κατανοήσω τον Θεό, και έτσι ανέβηκα στο όρος, διέσχισα τη νεφέλη, αποχωριζόμενος την ύλη και τα υλικά, και συστρέφοντας τον εαυτό μου προς τα έσω όσο περισσότερο μπορούσα. Όταν όμως ατένισα, μόλις που είδα τα οπίσθια του Θεού· και μάλιστα αυτό συνέβη αφού βρήκα σκέπη στην πέτρα, δηλαδή στον Θεό Λόγο που σαρκώθηκε για εμάς. Και σκύβοντας να κοιτάξω λίγο, δεν αντίκρισα την πρώτη και ακήρατη φύση, αυτήν που γνωρίζεται μόνο από τον εαυτό της, εννοώ δηλαδή την Τριάδα, και η οποία παραμένει στο εσωτερικό του πρώτου καταπετάσματος και σκεπάζεται από τα Χερουβείμ, αλλά είδα εκείνη που είναι η έσχατη και φτάνει έως εμάς. Αυτή δε, από όσο μπορώ εγώ να γνωρίζω, είναι η μεγαλειότητα που φανερώνεται στα κτίσματα και στα δημιουργήματα που παρήχθησαν και κυβερνώνται από Αυτόν, ή, όπως την ονομάζει ο θείος Δαβίδ, η μεγαλοπρέπεια. Διότι αυτά είναι τα οπίσθια του Θεού, όσα δηλαδή γνωρίσματά Του έπονται από Εκείνον, όπως ακριβώς οι αντανακλάσεις και οι εικόνες του ήλιου πάνω στα ύδατα υποδεικνύουν τον ήλιο στα αδύναμα μάτια, επειδή δεν είναι δυνατόν να τον ατενίσει κανείς απευθείας, καθώς νικά την αίσθηση της οράσεως με την απόλυτη καθαρότητα του φωτός του. Έτσι λοιπόν θα θεολογήσεις, ακόμη κι αν είσαι ο Μωυσής και αναδειχθείς θεός για τον Φαραώ, ακόμη κι αν φτάσεις μέχρι τον τρίτο ουρανό, σύμφωνα με τον Παύλο, και ακούσεις άρρητα ρήματα· ακόμη κι αν βρεθείς υψηλότερα από εκείνον, έχοντας αξιωθεί κάποιας αγγελικής ή αρχαγγελικής στάσης και τάξης.

Αλλά επιχειρεί να ενισχύσει τον παραλογισμό του και με την Αγία Γραφή, και προβάλλει τον Μωυσή ως συνήγορο εναντίον της αλήθειας. Διότι, σαν να συζητά μαζί μας αντλώντας επιχειρήματα από εκεί, αναπτύσσει αυθεντικά τους δικούς του μύθους λέγοντας ότι «αυτός μεν που απέστειλε τον Μωυσή ήταν ο ίδιος ο Ων, ενώ εκείνος μέσω του οποίου τον απέστειλε και ομιλούσε, ήταν άγγελος του Όντος, ενώ για όλα τα υπόλοιπα ήταν Θεός». Αλλά το ότι αυτή η φράση δεν προέρχεται από τα γραμμένα κείμενα, αποδεικνύεται από την ίδια τη Γραφή. Εάν όμως ισχυρίζεται ότι αυτό είναι το νόημα του κειμένου, τότε πρέπει να εξετάσουμε τον ίδιο τον πρωτότυπο λόγο της Γραφής. Και πρώτα από όλα ας κατανοήσουμε ότι ο Ευνόμιος, ονομάζοντας τον Κύριο Θεό όσων είναι μετά από αυτόν, δεν του αποδίδει τίποτα περισσότερο από την αγγελική φύση. Διότι ούτε ο Μωυσής, όταν άκουσε ότι γίνεται θεός του Φαραώ, εξήλθε από τα όρια της ανθρώπινης φύσης, αλλά, έχοντας την ομοτιμία ως προς τη φύση, ανυψώθηκε πάνω από τους ομοεθνείς του μέσω της υπεροχής της εξουσίας, και καθόλου δεν τον εμπόδισε το γεγονός ότι ονομάστηκε θεός από το να παραμένει άνθρωπος. Έτσι και εδώ ο Ευνόμιος, αφού τον παρουσίασε ως έναν από τους αγγέλους, προσπαθεί να καλύψει αυτό το σφάλμα αποδίδοντάς του την κλήση της θεότητας, σύμφωνα με τον προαναφερθέντα συλλογισμό, προσδίδοντάς του την προσηγορία του Θεού απλώς και μόνο κατ' ομωνυμία. Ας εξετάσουμε πάλι τα ίδια τα λόγια της βλασφημίας του, παραθέτοντάς τα: «Αυτός που απέστειλε τον Μωυσή», λέει, «ήταν ο ίδιος ο Ων, ενώ εκείνος μέσω του οποίου τον απέστειλε, ήταν άγγελος του Όντος», ονομάζοντας με αυτόν τον τρόπο τον Κύριο.

Αλλά δεν γνωρίζω πώς αυτοί που επινοούν τα πάντα ανάγουν την προσωνυμία της θεότητος στην ένδειξη της φύσεως, σαν να μην έχουν ακούσει από τη Θεία Γραφή ότι δεν υφίσταται χειροτονητή φύση. Ο Μωυσής όμως χειροτονήθηκε θεός των Αιγυπτίων, διότι έτσι του είπε Εκείνος που του αποκάλυψε το θέλημά Του: «Σε έδωσα ως Θεό στον Φαραώ». Επομένως, η προσωνυμία φέρει την ένδειξη κάποιας εξουσίας, είτε εποπτικής είτε ενεργητικής, ενώ η θεία φύση σε όλα τα ονόματα που επινοούνται για αυτήν, ως προς το τι είναι η ίδια, παραμένει αδήλωτη, όπως υποστηρίζει ο λόγος μας. Διότι, όταν διδαχθήκαμε ότι είναι ευεργέτης και κριτής, αγαθός και δίκαιος και όλα τα άλλα παρόμοια, μάθαμε τις διαφορές των ενεργειών, όμως δεν μπορούμε καθόλου περισσότερο να γνωρίσουμε τη φύση αυτού που ενεργεί μέσω της κατανοήσεως των ενεργειών. Διότι, όταν κάποιος αποδίδει τον λόγο καθενός από αυτά τα ονόματα και τον λόγο της ίδιας της φύσεως, στην οποία αναφέρονται τα ονόματα, δεν αποδίδει τον ίδιο λόγο και για τα δύο· και εκείνων των οποίων ο λόγος είναι διαφορετικός, αυτών είναι διαφορετική και η φύση. Επομένως, άλλο πράγμα είναι η ουσία, για την οποία δεν έχει βρεθεί ακόμη κάποιος δηλωτικός λόγος, και άλλη είναι η σημασία των ονομάτων γύρω από αυτήν, τα οποία λαμβάνουν την ονομασία τους από κάποια ενέργεια ή αξία. Το ότι λοιπόν δεν υπάρχει καμία διαφορά στις ενέργειες, το διαπιστώνουμε από την κοινωνία των ονομάτων, ενώ το κοινό της φύσεως έχει ξεκάθαρα αποδειχθεί ότι συνίσταται μέσω της ταυτότητας των ενεργειών.

Ο δε Μέγας Βασίλειος, γράφοντας στον ιατρό Ευστάθιο λέει: «Η ταυτότητα της ενέργειας στον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα δείχνει σαφώς το απαράλλακτο της φύσεως, ώστε, ακόμη κι αν το όνομα της θεότητας σημαίνει φύση, η κοινότητα της ουσίας συνηγορεί στο να εφαρμόζεται κυρίως αυτή η ονομασία και στο Άγιο Πνεύμα. Αλλά δεν γνωρίζω πώς αυτοί που επινοούν τα πάντα αποδίδουν την ονομασία της θεότητας ως ένδειξη της φύσεως, σαν να μην έχουν ακούσει από τη Γραφή ότι δεν υπάρχει φύση που να προκύπτει από χειροτονία. Ο Μωυσής όμως χειροτονήθηκε θεός των Αιγυπτίων, διότι Εκείνος που του μίλησε τού είπε: 'Σε κατέστησα θεό για τον Φαραώ'. Επομένως, η ονομασία αυτή φέρει την ένδειξη κάποιας εξουσίας, είτε εποπτικής είτε ενεργητικής· η δε θεία φύση, σε όλα τα ονόματα που επινοούνται, παραμένει ακατανόμαστη ως προς αυτό που πραγματικά είναι, όπως υποστηρίζει ο λόγος μας».

Σε ποιους όμως είναι μέγας; Σε όλους τους θεούς, δηλαδή στους δικαίους. Διότι το μεγαλείο του Θεού είναι άγνωστο στους ασεβείς, ενώ στους ευσεβείς είναι γνωστό. Διότι δεν σημαίνει ότι, επειδή οι τυφλοί αγνοούν το φως, μειώνεται γι' αυτό η δόξα του ήλιου· ούτε επειδή οι ασεβείς παραγνωρίζουν την εξουσία του Θεού, αρμόζει στους ευσεβείς να έχουν μικρή ιδέα για τη δύναμή Του. Τους οποίους μάλιστα ονόμασε θεούς, επειδή οι δίκαιοι έχουν οριστεί από τον Θεό ως θεοί των ασεβών. Γι' αυτό λέει προς τον Μωυσή: «Σε έθεσα θεό του Φαραώ».

Ακούγοντας αυτά ο Ναβουχοδονόσορ και ανακαλώντας στη μνήμη του το όνειρο, αναγνώρισε ότι και όσα ειπώθηκαν από τον Δανιήλ θα είναι αληθινά, και «πέφτοντας με το πρόσωπο στη γη προσκύνησε τον Δανιήλ και διέταξε να του προσφέρουν μανάα και ευωδίες». Πόση δύναμη έχει η χάρη του Θεού, αγαπητοί, ώστε αυτόν που πριν από λίγο επρόκειτο να θανατωθεί μαζί με τους υπόλοιπους σοφούς της Βαβυλώνας, να τον προσκυνήσει ο βασιλιάς, πέφτοντας στη γη, όχι πλέον ως άνθρωπο, αλλά ως θεό. «Και διέταξε να του προσφέρουν μανάα και ευωδίες». Διότι και παλαιότερα το ίδιο είχε υποσχεθεί ο Κύριος στον Μωυσή, λέγοντας: «Ιδού, σε κατέστησα θεό για τον Φαραώ», ώστε μέσω των θαυμαστών σημείων που επιτελούνταν από αυτόν στην Αίγυπτο, να μη θεωρηθεί πλέον ο Μωυσής ως απλός άνθρωπος, αλλά να προσκυνηθεί ως θεός από τους Αιγυπτίους.

Είδε στον πατριάρχη Αβραάμ, είδε στον μέγα Μωυσή, ο οποίος, αφού ανατράφηκε σε βασιλικό οίκο και συμμετείχε σε συβαριτική τράπεζα και βρέθηκε περικυκλωμένος από τους θορύβους των Αιγυπτίων —και γνωρίζετε βέβαια πώς είναι τα ήθη των βαρβάρων, πόσης αλαζονείας και επίδειξης είναι γεμάτα—, τα περιφρόνησε όλα εκείνα και αυτομόλησε προς τον πηλό και την πλινθοποιία, επιθυμώντας να ανήκει στη χορεία των δούλων και των αιχμαλώτων, αυτός που ήταν βασιλιάς και γιος βασιλιά. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο επέστρεψε πάλι με λαμπρότερο αξίωμα από αυτό που είχε προηγουμένως και το οποίο απέβαλε· διότι μετά τη φυγή, τη θητεία δίπλα στον πεθερό του και την ταλαιπωρία στην ξενιτιά, επέστρεφε ως ανώτερος του βασιλιά, ή μάλλον έχοντας γίνει θεός για τον βασιλιά. «Διότι σε έθεσα», λέει, «θεό για τον Φαραώ». Και ήταν λαμπρότερος από τον βασιλιά, όχι επειδή φορούσε διάδημα, ούτε επειδή περιβαλλόταν από πορφύρα, ούτε επειδή οδηγούσε χρυσό άρμα, αλλά επειδή είχε καταπατήσει όλη εκείνη την αλαζονεία. «Διότι όλη η δόξα της θυγατέρας του βασιλιά», λέει, «βρίσκεται στο εσωτερικό της». Επέστρεφε λοιπόν κρατώντας σκήπτρο, με το οποίο δεν πρόσταζε μόνο τους ανθρώπους, αλλά τον ουρανό και τη γη και τη θάλασσα και τη φύση των αέρων και των υδάτων και τις λίμνες και τις πηγές και τους ποταμούς· διότι ό,τι ακριβώς ήθελε ο Μωυσής, αυτό γίνονταν τα στοιχεία της φύσεως, και στα δικά του χέρια μετασχηματιζόταν πάλι η κτίση και, σαν κάποια ευγνώμων υπηρέτρια που είδε να καταφθάνει ο φίλος του κυρίου της, πειθόταν και υπάκουε στα πάντα σαν να ήταν ο ίδιος ο κύριός της.

Όταν δε παρουσιάστηκαν στον Φαραώ και απαιτούσαν να απολύσει τον λαό, ο βασιλιάς όχι μόνο δεν υποχώρησε, αλλά ταλαιπώρησε ακόμη περισσότερο τους Ισραηλίτες, διατάζοντας να μην τους δίνεται άχυρο, αλλά να το προμηθεύονται μόνοι τους. Όταν μάλιστα μαστιγώθηκαν οι γραμματείς επειδή δεν ολοκληρωνόταν το έργο, παραπονέθηκαν στον Φαραώ, αλλά δεν ωφελήθηκαν σε τίποτα. Καταφέρονταν λοιπόν εναντίον του Μωυσή· και εκείνος αποστέλλεται πάλι στους Ισραηλίτες, αναγγέλλοντάς τους τη χαρμόσυνη είδηση της εξόδου τους. Αυτοί όμως δεν εισάκουσαν τον Μωυσή εξαιτίας της ολιγοψυχίας τους. Στο σημείο αυτό παρατίθεται η γενεαλογία του Μωυσή, και του λέει ο Θεός: «Σε κατέστησα θεό για τον Φαραώ»· και τον αποστέλλει στον Φαραώ, προστάζοντάς τον να επιδείξει ως σημείο, εάν το ζητούσε ο βασιλιάς, το ραβδί που μετατράπηκε σε φίδι. Όταν όμως το ραβδί έγινε φίδι και εκείνος δεν υποχώρησε, το νερό του ποταμού μετατρέπεται σε αίμα και η γη γεμίζει βατράχους· έπειτα ήλθαν οι σκνίπες, έπειτα η κυνόμυγα, έπειτα ο θάνατος των κτηνών, έπειτα οι φλύκταινες, έπειτα το χαλάζι και η φωτιά, έπειτα η ακρίδα και τέλος το ψηλαφητό σκοτάδι.

Περί των αγίων και της τιμής των λειψάνων τους Πρέπει να τιμούμε τους αγίους ως φίλους του Χριστού, ως τέκνα και κληρονόμους του Θεού, όπως λέει ο θεολόγος ευαγγελιστής: «Σε όσους όμως τον δέχθηκαν, έδωσε την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού». «Ώστε δεν είναι πλέον δούλοι, αλλά υιοί· και εφόσον είναι υιοί, είναι και κληρονόμοι, κληρονόμοι μεν του Θεού, συγκληρονόμοι δε του Χριστού». Και ο Κύριος στα ιερά Ευαγγέλια λέει στους αποστόλους: «Εσείς είστε φίλοι μου. Δεν σας ονομάζω πλέον δούλους· διότι ο δούλος δεν γνωρίζει τι κάνει ο κύριός του». Αν λοιπόν ο Δημιουργός των πάντων και Κύριος ονομάζεται «βασιλεύς βασιλευόντων και κύριος κυριευόντων» και «Θεός θεών», τότε ασφαλώς και οι άγιοι είναι θεοί και κύριοι και βασιλείς. Αυτών Θεός και Κύριος και Βασιλεύς είναι και ονομάζεται ο Θεός. «Διότι εγώ είμαι», λέει στον Μωυσή, «ο Θεός του Αβραάμ και ο Θεός του Ισαάκ και ο Θεός του Ιακώβ». Και ο Θεός κατέστησε τον Μωυσή θεό του Φαραώ. Τους ονομάζω δε θεούς και βασιλείς και κυρίους όχι κατά φύση, αλλά επειδή βασίλευσαν και κυριάρχησαν επί των παθών, και επειδή διαφύλαξαν απαραχάρακτη την ομοίωση της θείας εικόνας, σύμφωνα με την οποία και δημιουργήθηκαν (διότι βασιλιάς ονομάζεται και η εικόνα του βασιλιά), και επειδή ενώθηκαν με τον Θεό με τη δική τους προαίρεση, δεχόμενοι Αυτόν να κατοικήσει μέσα τους, και μέσω της μετοχής τους σε Αυτόν έγιναν κατά χάριν αυτό ακριβώς που Εκείνος είναι κατά φύση. Πώς, λοιπόν, να μην τιμήσουμε αυτούς που αναδείχθηκαν θεράποντες και φίλοι και υιοί του Θεού;

Έτσι στρατηγοί και φυλές στα παλαιότερα χρόνια υπέταξαν αλλόγλωσσα έθνη. Έτσι οι τρεις παίδες αποδείχθηκαν καθαρότεροι από τον χρυσό και πιο ισχυροί από τη φωτιά που είχε αναφθεί στο επταπλάσιο. Έτσι ο Δανιήλ δάμασε τα λιοντάρια που πάλευαν με την πείνα. Έτσι ο Ηλίας είδε τον Θεό στο Χωρήβ και ο Μωυσής έγινε θεόπτης, ή μάλλον ονομάστηκε θεός του Φαραώ, μαστίζοντας την Αίγυπτο με τα στοιχεία της φύσης και τρέποντας σε φυγή μυριάδες με την έκταση των χεριών του. Έτσι οι Νινευίτες ανέστειλαν την απόφαση του Θεού. Αλλά και ο Ισραήλ, έχοντας εφοδιαστεί από την Αίγυπτο μόνο με άλευρα, τα οποία βεβαίως είναι σύμβολα νηστείας, διέσχισε πεζός την Ερυθρά Θάλασσα χωρίς να βραχεί, ενώ οι Αιγύπτιοι αξιωματούχοι, που είχαν τα χοιρινά κρέατα και τους λέβητες, βυθίστηκαν σαν μολύβι στα ορμητικά ύδατα και καταστράφηκαν.

Υπάρχει όμως, εκτός από αυτά, και μια τρίτη σημασία, η οποία κατά κάποιον τρόπο συνδέεται, αλλά κατά κύριο λόγο διαχωρίζεται από τη δεύτερη, σύμφωνα με την οποία έχει δοθεί στον Μωυσή το να είναι θεός του Φαραώ. Αυτός ο τρόπος της ονομασίας θα μπορούσε να έχει ληφθεί κατ' αναλογίαν· διότι, όπως ακριβώς ο Θεός πρόσταζε στον Μωυσή να ρίξει τη ράβδο προς επιβεβαίωση όσων είχαν επαγγελθεί, έτσι και ο Μωυσής διέταζε τον Ααρών να ρίξει τη ράβδο προς εκπλήρωση των απειλών· και ο μεν Μωυσής υπηρετούσε τα προστάγματα του Θεού, ο δε Ααρών εκπλήρωνε τις εντολές του Μωυσή προς τον Φαραώ, μαστιγώνοντας την Αίγυπτο και γινόμενος προφήτης του αδελφού του, με τον ίδιο τρόπο που εκείνος γινόταν του Θεού. Γι' αυτό και ο Μωυσής δεν ονομάστηκε απλώς θεός, αλλά θεός του Φαραώ· διότι έπραττε τα πάντα απέναντί του ωσάν να είχε αυτεξούσια εξουσία, με τον Ααρών να τον υπηρετεί. Αλλά αυτός ο τρόπος της ονομασίας κοινωνεί με τον προηγούμενο και ως προς το ότι αποδίδεται σε άνθρωπο και ως προς το ότι αποδίδεται σε κάποιον που διαθέτει αρετή. Διαφέρει όμως και σε πολλά άλλα, και στο ότι αυτή η ονομασία, αφού εξατομικεύθηκε στον Μωυσή, γίνεται αποκλειστικά δική του και δεν είναι κοινή όπως η προηγούμενη· και στο ότι εκεί αυτός που λάμβανε την ονομασία ονομαζόταν απλώς θεός και όχι θεός κάποιου, ενώ εδώ, αντίθετα, ονομάστηκε θεός του Φαραώ.

Ότι δε ο Μωυσής δεν ονομάστηκε θεός του Φαραώ με εκείνη την έννοια, αλλά σύμφωνα με αυτήν που αναφέραμε, είναι μεν γνωστό από όσα έχουν ειπωθεί, ωστόσο το αποδεικνύει εξίσου και το γεγονός ότι ο Ααρών, αν και ήταν άνθρωπος και ασκούσε την αρετή, και αν θέλεις είχε και την επιστασία των θαυματουργιών, πουθενά δεν ονομάστηκε θεός του Φαραώ.

Πώς πρέπει να νοηθεί αυτό που ειπώθηκε από τον Θεό στον Μωυσή: «ιδού, σε έδωσα... Πώς πρέπει να νοηθεί αυτό που ειπώθηκε από τον Θεό στον Μωυσή: «ιδού, σε κατέστησα θεό στον Φαραώ»; Η ερμηνεία του ζητήματος προκύπτει από τα αμέσως επόμενα λόγια· διότι προσθέτει: «και ο Ααρών ο αδελφός σου θα είναι για σένα προφήτης· εσύ θα του λες όλα όσα σε προστάζω, και ο Ααρών ο αδελφός σου θα μιλάει στον Φαραώ». Όπως λοιπόν ο Θεός χρησιμοποίησε τον Μωυσή ως υπηρέτη για τις πληγές εναντίον του Φαραώ και των Αιγυπτίων, έτσι και ο Μωυσής χρησιμοποίησε τον Ααρών, διατάζοντας ο ίδιος αυτά για τα οποία διατάχθηκε από τον Θεό, και χρησιμοποιώντας τον αδελφό του ως υπηρέτη προς τον Φαραώ. Και η πράξη αυτή διέσωζε μέσα στην αναλογία το απαράλλακτο· διότι, όπως ο Θεός εκτελούσε τα θεϊκά σημεία προς τον Φαραώ μέσω του Μωυσή, έτσι και ο Μωυσής τα εκτελούσε προς τον Φαραώ μέσω του Ααρών. Ο Θεός στην έρημο Χωρήβ διέταξε τον Μωυσή να ρίξει το ραβδί, και εκείνο μεταβλήθηκε σε φίδι· ο Μωυσής πάλι διέταξε τον Ααρών, μπροστά στο πρόσωπο του Φαραώ, να ρίξει το ραβδί, και το ξύλο μεταμορφώθηκε σε ζωντανό δράκοντα. Και γενικά, όσα θαύματα είχαν ανατεθεί στον Μωυσή να τελέσει, όλα ο Μωυσής τα παρέδωσε και τα ενεχείρισε στον αδελφό του, διεκπεραιώνοντας μέσω εκείνου τα θαύματα που του είχαν προσταχθεί. Επομένως, κατέστη φανερό τι ακριβώς σημαίνει η φράση «ιδού, σε κατέστησα θεό στον Φαραώ».

Μην ξεχάσεις τον λαό σου· αλλά ικέτευε αδιάλειπτα τον Κύριο υπέρ ημών. γ'. Αυτόν που στεφάνωσαν με εγκώμια τα στόματα των θεολόγων, πώς εγώ θα τολμήσω να επαινέσω; Να σε αποκαλέσω Θεό του Φαραώ, και βασίλειο ιεράτευμα; Λειμώνα πνευματικό, στύλο και έδρασμα της Εκκλησίας, και φωστήρα της οικουμένης; Και ποιος θα απαριθμήσει, σοφέ, όλους τους επαίνους σου; Εσύ που επιβλέπεις από τον ουρανό, όπως είπαν αυτοί που σου φωνάζουν, μην ξεχάσεις τον λαό σου, αλλά...