Πατερικές αναφορές στο ΙΕΖΕΚΙΗΛ 18:4

Συστέλλεται, πάλι κλείνει τα μάτια και τα ξανανοίγει, πότε φοβούμενος και πότε περιφρονώντας, και βαδίζοντας έτσι στο κενό με το βλέμμα, αποκοιμιέται στην αμαρτία, εγκαταλείποντας το φως της αγνείας και προσελκύοντας επάνω του το σκοτάδι της μοιχείας. Έτσι έλεγε ο Ιώβ: «Το μάτι του μοιχού περίμενε το σκοτάδι». Για να μην το υποστεί, λοιπόν, αυτό και πάλι για δεύτερη φορά ο Δαβίδ, παρακαλούσε τον Θεό: «Φώτισε τους οφθαλμούς μου, για να μην υπνώσω ποτέ προς θάνατον. Φώτισε τους οφθαλμούς μου», που αναλώθηκαν από τα δάκρυα, «για να μην υπνώσω προς θάνατον», όχι τον κοινό θεριστή του ανθρωπίνου γένους, αλλά τον κατεξοχήν εξολοθρευτή των αμαρτωλών. Διότι θάνατος κυρίως είναι εκείνος, όχι αυτός που χωρίζει την ψυχή από το σώμα, αλλά αυτός που διαχωρίζει την ψυχή από τον Θεό. Ο Θεός είναι ζωή· και αυτός που χωρίζεται από τη ζωή έχει πεθάνει. Όπως «υπάρχει αμαρτία προς θάνατον και υπάρχει αμαρτία όχι προς θάνατον», καθώς λέει ο Ιωάννης στην επιστολή του, έτσι υπάρχει και ύπνος, ο ένας προς θάνατον, και ο άλλος όχι προς θάνατον. Και ο προφήτης αναφέρει: «Η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή και θα πεθάνει», αποβάλλοντας την παρρησία προς τον Θεό, η οποία είναι η ζωή.

Μάταιο λοιπόν είναι το σόφισμά σας. Διότι πώς θα είχε επέλθει ο θάνατος, εάν ο Λόγος δεν είχε ενώσει στον εαυτό Του και τον έσω και τον έξω άνθρωπο, δηλαδή σώμα και ψυχή; Και πώς θα είχε προσφέρει αντίλυτρο για τα πάντα; Ή πώς η κυριαρχία του θανάτου θα ελάμβανε τέλεια λύση, εάν ο Χριστός δεν είχε ενώσει στον εαυτό Του αναμάρτητη την ψυχή, η οποία αμάρτησε ως προς το φρόνημα; Άρα, εξακολουθεί να βασιλεύει ο θάνατος επί του έσω ανθρώπου· διότι επί τίνος άλλου εβασίλευσε ποτέ, εάν όχι επί της ψυχής που αμάρτησε με το φρόνημά της; Καθώς έχει ειπωθεί: «Η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή και θα πεθάνει»· υπέρ της οποίας ο Χριστός παρέδωσε τη δική Του ψυχή, προσφέροντάς την ως λύτρο.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΡϟΔ΄. Ποιο πένθος πρέπει να αναλάβουμε, για να αξιωθούμε τον μακαρισμό; ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Το ερώτημα αυτό εμπεριέχεται στη λύπη κατά Θεόν· όταν πενθούμε για τα αμαρτήματα, δηλαδή για την ατίμωση του Θεού, επειδή με την παράβαση του νόμου ατιμάζει κανείς τον Θεό, ή για εκείνους που κινδυνεύουν ευρισκόμενοι μέσα στην αμαρτία. Διότι, όπως λέει η Γραφή, η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή και θα πεθάνει· μιμούμενοι εκείνον που είπε: Και θα πενθήσω πολλούς από εκείνους που έχουν προαμαρτήσει.

Εκείνος δε που κάνει διάκριση στην αγανάκτησή του, όχι αυτήν που προαναφέρθηκε, αλλά την αντίθετη, είναι φανερό ότι δεν αγανακτεί ούτε για τον Θεό ούτε για τον κίνδυνο εκείνου που αμάρτησε, αλλά εξαιτίας της δικής του φιλοδοξίας ή φιλαρχίας. Διότι πρέπει κανείς, επιδεικνύοντας αφενός ζήλο για τη δόξα του Θεού, ο Οποίος ατιμάζεται με την παράβαση της εντολής, και έχοντας αφετέρου ευσπλαχνία φιλαδελφίας για τη σωτηρία του αδελφού που κινδυνεύει ευρισκόμενος στην αμαρτία (διότι «η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή θα πεθάνει»), να κινείται εναντίον κάθε αμαρτήματος καθαρά ως αμαρτήματος, και με τη σφοδρότητα της εκδικήσεως να δείχνει τη φλογερή του διάθεση.

Επιπλέον αυτών, μας βεβαιώνει λέγοντας: «Διότι, εάν έχουμε γίνει σύμφυτοι με το ομοίωμα του θανάτου του, θα είμαστε σύμφυτοι και με την ανάστασή του». Και πάλι, διδάσκοντάς μας το ίδιο δόγμα περί αυτού του βαπτίσματος με τρόπο πιο πειστικό και επιτακτικό, προσθέτει λέγοντας ότι: «Ο Χριστός, αφού αναστήθηκε από τους νεκρούς, δεν πεθαίνει πλέον· ο θάνατος δεν τον κυριεύει πια. Διότι ως προς το ότι πέθανε, πέθανε για την αμαρτία εφάπαξ· ως προς το ότι ζει, ζει για τον Θεό. Έτσι κι εσείς, να θεωρείτε τους εαυτούς σας νεκρούς μεν ως προς την αμαρτία, ζωντανούς δε για τον Θεό εν Χριστώ Ιησού». Ο Απόστολος, λοιπόν, αφού προσέθεσε την οικονομία του ίδιου του Κυρίου μας Ιησού Χριστού για την άφεση των αμαρτιών μας μέσω της ενανθρωπήσεώς Του μέχρι θανάτου, μας διδάσκει με τρόπο πιο πειστικό και επιτακτικό να είμαστε αναντίρρητα νεκροί μεν ως προς την αμαρτία, ζωντανοί δε για τον Θεό εν Χριστώ Ιησού, ώστε, όπως ακριβώς ο Χριστός, αφού πέθανε για εμάς και αναστήθηκε από τους νεκρούς υπέρ ημών, δεν πεθαίνει πλέον, έτσι κι εμείς, έχοντας βαπτιστεί στον θάνατο σύμφωνα με το ομοίωμά Του, να πεθάνουμε ως προς την αμαρτία· και μέσω της αναδύσεως από το βάπτισμα, σαν να έχουμε αναστηθεί από τους νεκρούς, να ζήσουμε για τον Θεό εν Χριστώ Ιησού και να μην πεθάνουμε πλέον, δηλαδή να μην αμαρτήσουμε πλέον· διότι «η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή θα πεθάνει». Και όπως ακριβώς Εκείνον δεν Τον κυριεύει ο θάνατος, έτσι και εμάς να μην μας κυριεύσει πλέον η αμαρτία· δηλαδή, να μην την πράττουμε πια.

Αλλά θα μπορούσε να πει κάποιος: Ναι, ο Αδάμ ολίσθησε, και αφού περιφρόνησε τη θεία εντολή, καταδικάστηκε σε φθορά και θάνατο. Τότε πώς, εξαιτίας του, κατέστησαν αμαρτωλοί οι πολλοί; Τι σχέση έχουν με εμάς τα δικά του σφάλματα; Και πώς εμείς, που δεν είχαμε ακόμη γεννηθεί, καταδικαστήκαμε μαζί του; Παρόλο που ο Θεός λέει: «Δεν θα πεθάνουν οι πατέρες για τα τέκνα», ούτε τα τέκνα για τους πατέρες, «η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή θα πεθάνει». Ποιος θα μπορούσε λοιπόν να είναι ο τρόπος της απάντησης προς εμάς; Επομένως, η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή θα πεθάνει. Γίναμε όμως αμαρτωλοί μέσω της παρακοής του Αδάμ με τον εξής τρόπο: Διότι είχε πλαστεί για αφθαρσία και ζωή, και ο βίος του ήταν αγιοπρεπής μέσα στον παράδεισο της τρυφής. Ο νους του βρισκόταν εξολοκλήρου και διαπαντός σε θεοπτία, ενώ το σώμα σε ευδία και γαλήνη, αφού απουσίαζε κάθε αισχρή ηδονή. Διότι δεν υπήρχε μέσα του ταραχή από άτοπες κινήσεις. Επειδή όμως έπεσε στην αμαρτία, και γλίστρησε στη φθορά, από τότε εισέβαλαν στη φύση της σάρκας οι ηδονές και οι ακαθαρσίες, και αναπτύχθηκε ο νόμος που αγριεύει μέσα στα μέλη μας. Νόσησε, λοιπόν, η φύση από την αμαρτία εξαιτίας της παρακοής του ενός, δηλαδή του Αδάμ. Έτσι κατέστησαν αμαρτωλοί οι πολλοί, όχι επειδή παρέβησαν τον νόμο μαζί με τον Αδάμ, διότι δεν υπήρχαν καν, αλλά επειδή ανήκουν στη δική του φύση, η οποία έπεσε κάτω από τον νόμο της αμαρτίας.

Το ότι ο Θεός εκλαμβάνει ως συγγενική σχέση την ομοιότητα και την ακριβέστατη ταύτιση που προέρχεται από τα έργα ή τους τρόπους, θα το διαπιστώσουμε σαφώς εγκύπτοντας στους ιερούς λόγους και ερευνώντας τη θεία Γραφή. Λοιπόν, στην εποχή του προφήτη Ιερεμία, υπήρξε κάποιος Ελαμίτης, ονόματι Σαμαίας, ψευδοπροφήτης, ο οποίος ξεστόμιζε όσα προέρχονταν από τη δική του καρδιά, όπως έχει γραφτεί, και όχι από το στόμα του Κυρίου. Επειδή δε υπήρχε και ένα μεγάλο πλήθος άλλων ψευδομαρτύρων και ψευδοπροφητών, το οποίο παραπλανούσε τα πλήθη και τα παρέσυρε σε ανάρμοστες πράξεις, αγανακτούσε λοιπόν ευλόγως ο Δεσπότης των πάντων, ο Θεός. Έπειτα, αφού αφιέρωσε πολλούς λόγους για τον Σαμαία, και αφού εξέθεσε λεπτομερώς ποιες τιμωρίες θα υποστεί για αυτό το τόλμημα, στο τέλος προσθέτει: «και θα εκδικηθώ τον Σαμαία και το γένος του, αυτούς που πράττουν τα όμοια με αυτόν». Ακούς πώς διαβλέπει τη συγγένεια στις όμοιες πράξεις; Διότι πώς Εκείνος, που γνωρίζει να κρίνει δίκαια, θα τιμωρούσε μαζί με τον Σαμαία το κατά σάρκα γένος του, αν αυτό δεν είχε τον ίδιο τρόπο ζωής με αυτόν ως προς τη φαυλότητα, παρότι λέει σαφώς μέσω του προφήτη Ιεζεκιήλ: «Η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή θα πεθάνει»; Επομένως, για να μην νοηθεί κάτι τέτοιο γι' αυτόν, αναφέροντας το γένος πρόσθεσε αμέσως το «Αυτούς που πράττουν τα όμοια με αυτόν», ορίζοντας τη συγγένεια με βάση την ταύτιση των πράξεων.

Έπειτα σε αυτόν γεννήθηκε γιος που συναγωνιζόταν τις ασέβειες του πατέρα του, και ξεπερνούσε στην κακία αυτόν που τον γέννησε. Και ο Θεός μακροθύμησε και σε αυτόν. Αλλά και από αυτόν γεννήθηκε τρίτος, ή και από τον τρίτο τέταρτος, που σε καμία περίπτωση, όσον αφορά το είδος της κακίας, δεν υπολειπόταν των πατέρων του, αλλά επεδίωξε ασέβεια ισάξια με εκείνους. Επιφέρει λοιπόν ο Θεός την οργή που οφειλόταν από παλιά και εξ αρχής σε όλο το γένος, έχοντας δείξει διαρκή ανεκτικότητα, και μάλιστα περισσότερη από όση έπρεπε. Διότι το να αναβάλει την τιμωρία μέχρι και την τέταρτη γενεά, πώς δεν θα αποτελούσε εγκώμιο πραγματικά θεοπρεπούς πραότητας; Γιατί το ότι δεν συνηθίζει να τιμωρεί τον γιο αντί του πατέρα, ούτε τον πατέρα αντί του γιου, δεν είναι καθόλου δύσκολο να το μάθει κανείς και από όσα είπε σαφώς μέσω της φωνής του προφήτη Ιεζεκιήλ προς τους ίδιους τους Ιουδαίους, οι οποίοι γόγγυζαν ακριβώς γι' αυτό και έλεγαν: «Οι πατέρες έφαγαν άγουρα σταφύλια, και τα δόντια των παιδιών μούδιασαν». «Και έγινε», λέει, «λόγος Κυρίου προς εμένα, λέγοντας: Υιέ ανθρώπου, τι σημαίνει για εσάς αυτή η παραβολή στον Ισραήλ, που λέτε: Οι πατέρες έφαγαν άγουρα σταφύλια, και τα δόντια των παιδιών μούδιασαν; Ζω εγώ, λέγει ο Κύριος, δεν πρόκειται αυτή η παραβολή να λέγεται πλέον στον Ισραήλ. Διότι όλες οι ψυχές είναι δικές μου· όπως η ψυχή του πατέρα, έτσι και η ψυχή του υιού, είναι δικές μου. Η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή θα πεθάνει».

Είπε λοιπόν ξανά τα εξής: «Εάν δε κάποια ψυχή προσφέρει δώρο θυσίας στον Κύριο, το δώρο της θα είναι σεμίδαλι· και θα χύσει πάνω της λάδι, και θα τοποθετήσει πάνω της λιβάνι, διότι είναι θυσία· και θα τη φέρει στους ιερείς, τους γιους του Ααρών, και αφού πάρει από αυτήν μια γεμάτη χούφτα από τη σεμίδαλι μαζί με το λάδι και όλο το λιβάνι της, ο ιερέας θα τοποθετήσει το μνημόσυνό της πάνω στο θυσιαστήριο, είναι θυσία, οσμή ευωδίας για τον Κύριο». Καταλαβαίνεις, λοιπόν, πώς υπενθύμισε την ταπεινότητα αυτού που προσφέρει· διότι ο θείος νόμος τον ονομάζει απλώς «ψυχή», έστω και αν έχει μεγάλη αφάνεια σε τούτο τον βίο, δείχνοντας και με αυτό το ίσο και αμερόληπτο της ύψιστης φύσης απέναντι σε όλους, όπως ακριβώς βέβαια και όταν λέει πάλι ότι «Όλες οι ψυχές είναι δικές μου». Διότι το θείο είναι αμερόληπτο, όπως μόλις είπα. Επομένως, εάν κάποιος από αυτούς που δεν έχουν, λέει, καμία επιφάνεια στον κόσμο επιλέξει να προσφέρει δώρο στον Θεό, ο τρόπος της θυσίας του θα είναι η σεμίδαλι. Όμως εμποτισμένη με λάδι και αναμεμειγμένη με λιβάνι· διότι το ότι η σεμίδαλι αποτελεί τύπο της ζωής, το δε λάδι της ιλαρότητας που πηγάζει από την ελπίδα, και το λιβάνι βέβαια της ευωδίας που βρίσκεται στα έργα, στα κατορθώματα και στον πλέον σύμφωνο με τον νόμο βίο, αυτό μας το έχει ήδη διασαφηνίσει μακρύς λόγος.

Έπειτα πάλι το «η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή θα πεθάνει» δεν το αποφάνθηκε εννοώντας την χωρίς το σώμα· 〈ή〉 «διότι βρίσκονταν», λέει, «μέσα στο πλοίο περίπου εβδομήντα ψυχές», και ασφαλώς δεν ήταν ψυχές χωρίς σώμα, αλλά σώματα μαζί με ψυχές· και πάλι, υπάρχει η συνήθεια να ονομάζεται ο άνθρωπος από το ένα μόνο όνομα, (όπως όταν λέμε) ότι κάποιος είναι κύριος ογδόντα σωμάτων, τα οποία ασφαλώς δεν νοούνται χωρίς ψυχές. Ο Λόγος, λοιπόν, γενόμενος σάρκα, δεν 〈τύγχανε να είναι〉 χωρίς ψυχή, 〈όπως ακριβώς〉 δεν ήταν και εκτός κάθε (ανθρώπινης) πραγματικότητας. Διότι ούτε όταν λέει «ψυχή» το αποφάνθηκε (εννοώντας την) χωρίς το σώμα, ούτε όταν λέμε «σώματα» τα διανοούμαστε να είναι χωρίς ψυχή. Τι λοιπόν φάνηκε σωστό σε όσους θέλουν να υποστηρίζουν ότι ο νους έχει αποκλειστεί; Ή σε τι ωφέλησε αυτό την Εκκλησία; Ή μάλλον σε τι δεν την τάραξε; Και πώς δεν καθιστά ελλιπή τη σωτηρία μας αυτός που διανοείται τέτοια πράγματα; Διότι εμείς δεν μπορούμε να διανοηθούμε ότι ο νους είναι κάτι διαφορετικό, ούτε μπορούμε να λέμε ότι αυτός αποτελεί υπόσταση από μόνος του, αλλά (νοούμε) το σύνθετο και το λογικό και το σκεπτόμενο σε καθέναν από τους 〈μη〉 πεπλανημένους, σαν να λέγαμε (δηλαδή) τη σκέψη του ανθρώπου· όπως ακριβώς είναι τα μάτια στο σώμα, έτσι είναι και ο νους στην ψυχή. Και πάλι, δεν το λέμε αυτό εριστικά, αλλά απλώς (εννοούμε) τη νοητική ικανότητα των ανθρώπων *. Τι λοιπόν είναι ο άνθρωπος; Ψυχή, σώμα, νους και ό,τι άλλο τυχόν υπάρχει. Τι, επομένως, ήλθε να σώσει ο Κύριος; Τον τέλειο άνθρωπο, οπωσδήποτε. Άρα, λοιπόν, προσέλαβε τέλεια όλα όσα υπάρχουν σε αυτόν.

Διότι επιθυμεί εκείνοι που αξιώθηκαν το μεγάλο φως της σωτήριας θεοφανείας να αποδώσουν μέσω των έργων τους τον καρπό του λογικού πόματος. Γι' αυτό λέει: «ο λαός που κάθεται στο σκοτάδι, δείτε φως μέγα· σε όσους κατοικούν σε χώρα σκιάς θανάτου, φως θα λάμψει επάνω σας». Ποιοι όμως ήταν αυτοί που βρίσκονταν «στο σκοτάδι και στη σκιά του θανάτου, αν όχι εκείνοι που» «στην άγνοια του Θεού» είχαν προηγουμένως κατακυριευθεί και είχαν υποδουλωθεί στον «θάνατο» της ψυχής; «Στο σκοτάδι» λοιπόν βρίσκονταν εκείνοι που, πριν από την επίλαμψη του Χριστού, αγνοούσαν «το αληθινό φως», και «στη σκιά του θανάτου» ήταν «όσοι διέπρατταν αμαρτίες προς θάνατον», σύμφωνα με το χωρίο: «η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή θα πεθάνει». Αλλά, εφόσον «εκείνος που αμαρτάνει προς θάνατον» βρίσκεται ακόμη στην παρούσα ζωή, δεν έχει καταποθεί ολοκληρωτικά από τον θάνατο, ώστε να μην μπορεί, εάν μετανοήσει, να σωθεί, αλλά ούτε και έχει απαλλαγεί εντελώς από αυτόν, γι' αυτό και λέγεται ότι βρίσκεται «στη σκιά του θανάτου». Εντούτοις, ανατέλλοντας σε αυτούς πρώτους, Εκείνος που προφητεύεται μέσα από τα προκείμενα λόγια, τους δώρισε τη χάρη «του μεγάλου φωτός».

Γι' αυτό η προφητεία, υποδηλώνοντας την έσχατη αποβολή τους, κατέγραψε «τον λόγο της φάραγγας της Σιών». Έπειτα, επειδή «μάταια υπερηφανεύονται» βρισκόμενοι στον βυθό της κακίας, λέει προς αυτούς: «Τι σου συνέβη, που ανεβήκατε όλοι σε μάταια δώματα;». Βλέποντας δε με το Πνεύμα ο προφήτης τις κραυγές τους εναντίον του Σωτήρα και τις άθεες δυσφημίες τους εναντίον Του, εξαιτίας των οποίων αποβλήθηκαν, προσθέτει: «Η πόλη γέμισε από αυτούς που κραυγάζουν», και επειδή «υπάρχει αμαρτία που οδηγεί στον θάνατο», σύμφωνα με την οποία «η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή θα πεθάνει», υποδηλώνοντας τον θάνατο της ψυχής τους προσθέτει: «οι τραυματίες σου δεν είναι τραυματίες από ρομφαία, ούτε οι νεκροί σου νεκροί πολέμου». Και συμπληρώνει: «όλοι οι άρχοντές σου τράπηκαν σε φυγή ή αναστατώθηκαν» σύμφωνα με τον Σύμμαχο, ενώ σύμφωνα με τον Θεοδοτίωνα: «μετακινήθηκαν». Γι' αυτό πλέον δεν υπάρχει σε αυτούς, όπως στο παρελθόν, ούτε βασιλιάς, ούτε ηγέτες, ούτε αρχιερείς, ούτε προφήτες, αλλά ούτε Φαρισαίοι, ούτε Σαδδουκαίοι, ούτε όσοι στο παρελθόν είχαν τιμηθεί με αξιώματα μεταξύ τους. Διότι όλοι «μετακινήθηκαν», ενώ όσοι έχουν μέχρι και σήμερα «αιχμαλωτιστεί» από τον πολιορκητή αυτών των ψυχών είναι «πικρά δεμένοι», επειδή «ο καθένας σφίγγεται από τα δεσμά των δικών του αμαρτιών».

Εφόσον λοιπόν δεν έχουμε αποκτήσει κανέναν άλλον στη ζωή παρά μόνο εσένα, εύλογα σε ικετεύουμε να αξιωθούμε να γίνουμε δική σου μερίδα και δικός σου κλήρος. «Εμείς, λοιπόν», λένε, «είμαστε δικοί σου, Κύριε, και εσύ είσαι το δικό μας απόκτημα, ενώ εκείνοι που παρέδωσαν τους εαυτούς τους στις θανάσιμες αμαρτίες και εξαιτίας αυτού έγιναν νεκροί κατά τις ψυχές —διότι "η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή θα πεθάνει"— δεν θα δουν την αιώνια ζωή που έχει υποσχεθεί στους αγίους, ούτε ιατροί, εμφανιζόμενοι από κάπου κατά τον καιρό της κρίσεως, θα μπορέσουν να τους συνδράμουν προς σωτηρία, ούτε να ανορθώσουν την πτώση τους. Διότι αυτούς που εσύ, ο μέγας και φοβερός και δίκαιος Κριτής, παρέδωσες στην απώλεια, ποιος ιατρός θα μπορέσει να τους διασώσει;» Αντί δε του χωρίου: «και εξάλειψες κάθε αρσενικό τους» (καὶ ἦρας πᾶν ἄρσεν αὐτῶν), ο μεν Σύμμαχος το μετέφρασε «κάθε ανάμνησή τους» (πᾶσαν τὴν μνήμην αὐτῶν), οι δε Ακύλας και Θεοδοτίων «κάθε ενθύμησή τους» (πᾶν τὸ μνημόσυνον αὐτῶν)· διότι έπρεπε «κάθε μνήμη» της κακίας τους «να αρθεί» (να εξαλειφθεί) κατά τον αναφερόμενο καιρό της κρίσεως.

Με οδήγησε σε τρίβους δικαιοσύνης ένεκα του ονόματός του. Αυτά τα πράττει, λέγει, ώστε να μη βλασφημείται το όνομά του, όταν τα πρόβατά του χάνονται ή οδηγούνται σε κακό δρόμο. Διότι, ακόμη και αν πορευθώ εν μέσω σκιάς θανάτου, δεν θα φοβηθώ κανένα κακό, επειδή εσύ είσαι μαζί μου. Διότι η αμαρτία βρίσκεται μακριά από καθέναν που βρίσκεται σε κοινωνία με τον Θεό. Ως σκιά θανάτου εννοεί τον κοινό θάνατο και τη λύση της ψυχής από το σώμα, σε αντιδιαστολή προς τον θάνατο της ψυχής, σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί: «Η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή θα πεθάνει»· και, «Υπάρχει αμαρτία προς θάνατον».

Ποιος όμως θα επιφέρει τον θάνατο σε αυτούς, παρά τα ίδια τους τα έργα; Διότι αυτά έγιναν για εκείνους αιτία θανάτου, ή Εκείνος που τους έκρινε άξιους θανάτου εξαιτίας των ασεβών πράξεών τους. Ο θάνατος, εξάλλου, που έρχεται στους ασεβείς δεν θα μπορούσε να ονομαστεί ως ο κοινός θάνατος· διότι αυτός βρήκε και όλους ανεξαιρέτως τους δικαίους, οι οποίοι και μετά τον κοινό θάνατο ζουν κοντά στον Θεό· όπως ακριβώς δίδαξε ο Σωτήρας λέγοντας: «Ο Θεός του Αβραάμ, και ο Θεός του Ισαάκ, και ο Θεός του Ιακώβ, δεν είναι Θεός νεκρών, αλλά ζώντων». Ο θάνατος των ψυχών έχει δηλωθεί και από τον Ιεζεκιήλ, όταν λέει: «Η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή θα πεθάνει». Επειδή, λοιπόν, τα εν λόγω πρόσωπα έχουν χωρίσει τους εαυτούς τους από τη ζωή, και η ζωή ήταν ο Σωτήρας μας· «Διότι ό,τι έγινε, σε Αυτόν ήταν ζωή, και η ζωή ήταν το φως των ανθρώπων»· εύλογα, αφού αποκόπηκαν από Αυτόν, παραδόθηκαν στον θάνατο της ψυχής· όχι με σκοπό να φθαρεί αυτή και να αφανιστεί, μεταβαίνοντας στην ανυπαρξία, αλλά έτσι ώστε, αν και ζει και κατέχει αθάνατη ουσία, να διάγει μέσα στον προαναφερθέντα θάνατο. Γι' αυτό έχει λεχθεί: «Ας καταβούν στον άδη ζωντανοί». Δεν εννοούσε τον αφανισμό των ψυχών λέγοντας: «Ας έλθει θάνατος επάνω τους», αλλά τον χωρισμό από την κατά Θεόν ζωή, και την κατοίκηση στον άδη. Μήπως, εξάλλου, και με άλλον τρόπο κατέβαιναν ζωντανοί στον άδη, αμαρτάνοντας εν γνώσει τους, και ενώ γνώριζαν για τον Σωτήρα ότι Αυτός είναι ο Χριστός του Θεού, προσποιούνταν ότι δεν είναι;

Πεθαίνετε, λοιπόν, μέσα στις ανθρώπινες κακίες και στις δικές σας αμαρτίες. Διότι η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή θα πεθάνει. Γι' αυτό και εσείς πεθαίνετε ως άνθρωποι, και πέφτετε όπως ένας από τους άρχοντες. Διότι, όπως ακριβώς ο διάβολος είχε κάποτε αξιωθεί τιμής από τον Θεό και ήταν ένας από τους αρχοντικούς αγγέλους στους ουρανούς, έπειτα όμως, κάνοντας χρήση μοχθηρής προαιρέσεως, εξέπεσε από τη θέση του, όπως έχει ειπωθεί γι' αυτόν: «Πώς έπεσε από τον ουρανό ο Εωσφόρος, που ανέτελλε το πρωί;», τέτοιοι περίπου γίνατε και εσείς, χωρίς να είστε εκ φύσεως κακοί, αλλά επειδή χρησιμοποιήσατε μη αγαθή προαίρεση. Γι' αυτό, όσα προέρχονταν από εμένα σας καλούσαν στην τιμή του Θεού· εσείς όμως, μιμούμενοι τον άρχοντα της πτώσεως, πέφτετε και εσείς όπως ένας από τους άρχοντες. «Ανάστηθι, Θεέ, κρίνε τη γη, διότι εσύ θα κληρονομήσεις όλα τα έθνη». Πολύ λογικά, λοιπόν, ο λόγος, αφού κατηγόρησε ολόκληρο το έθνος των Ιουδαίων μέσω του προηγούμενου ψαλμού, και έχοντας ομοίως διατυπώσει κατηγορία εναντίον των αρχόντων του λαού μέσω του προκείμενου, ζητά συμφιλίωση και εύχεται να γίνει η επιφάνεια του Θεού όχι πλέον στο έθνος των Ιουδαίων, αλλά σε όλα τα έθνη. Γι' αυτό προσθέτει: «Ανάστηθι, Θεέ, κρίνε τη γη, διότι εσύ θα κληρονομήσεις όλα τα έθνη». Και ποιος είναι αυτός που κληρονόμησε όλα τα έθνη, μην το ρωτάς, αλλά εξέτασε το γεγονός, και δεν θα βρεις κανέναν άλλον παρά τον Χριστό του Θεού· προς τον οποίο έχει ειπωθεί από τον Πατέρα: «Υιός μου είσαι εσύ· εγώ σήμερα σε γέννησα».

Βασιλεύει δε ο Κύριος, όντας ο ίδιος η ζωή και όντας ο ίδιος ο Λόγος του Θεού, σε κάθε ψυχή την οποία δεν αγγίζει η αλογία και η αφροσύνη, στην οποία δεν βασιλεύει η αμαρτία, την οποία δεν κυριεύει ο διάβολος και την οποία δεν καταδυναστεύει ο θάνατος, τραυματίζοντας και εξοντώνοντάς την με τα δικά του κεντριά. Ο δε Απόστολος διδάσκει ότι το κεντρί του θανάτου είναι η αμαρτία, μέσω της οποίας εξοντώνεται η ψυχή, σύμφωνα με την προφητεία που λέει: Η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή θα πεθάνει.

Ευλόγει, η ψυχή μου, τον Κύριο, και μη λησμονείς τις ανταποδόσεις του. Αυτόν που συγχωρεί όλες τις ανομίες σου, αυτόν που θεραπεύει όλες τις ασθένειές σου, αυτόν που λυτρώνει από τη φθορά τη ζωή σου, αυτόν που σε στεφανώνει με έλεος και οικτιρμούς. Αυτές είναι οι ανταποδόσεις του Θεού προς εμάς: Πρώτον, προσέφερε ιλασμό για τις αμαρτίες μας, τις οποίες διαπράξαμε ενόσω βρισκόμασταν σε πλάνη και ειδωλολατρία· και έγινε ίλεως για καθεμία από αυτές, προλαβαίνοντας κάθε ικεσία και προσφέροντας την άφεση μέσω του ιλασμού του, ο οποίος είναι ο Χριστός. Δεύτερον δε, επειδή και μετά την άφεση συνέβη να ασθενήσεις, ω ψυχή, έχοντας ολισθήσει στα ανθρώπινα πάθη, και αυτές τις ασθένειες τις θεράπευσε ο Σωτήρας με λογικά και σωτήρια φάρμακα, τα οποία έχουν κατατεθεί στις θείες του Γραφές. Τρίτον, επιπρόσθετα σε αυτά, τη ζωή σου που επρόκειτο να οδηγηθεί στη φθορά και να καταποθεί από τον θάνατο, σύμφωνα με το «η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή θα πεθάνει», ενεργώντας σύμφωνα με το έλεός του και δίνοντας ως λύτρα στον θάνατο για χάρη σου το αίμα του Μονογενούς, τη λύτρωσε. Τέταρτον, ασκώντας τη δική του φιλανθρωπία, το έλεος και τους οικτιρμούς, επειδή κανείς δεν δικαιώνεται από τα έργα, σε στεφάνωσε με το χάρισμα της υιοθεσίας.

Διότι η παρακοή είναι αμάρτημα της προαιρέσεως και όχι του σώματος, και η προαίρεση είναι ίδιον της ψυχής. Από αυτήν ξεκίνησε όλη η συμφορά της φύσεως, όπως μαρτυρεί στα λόγια Του η αψευδής απειλή του Θεού, ότι δηλαδή την ημέρα κατά την οποία θα άγγιζαν τα απαγορευμένα, ο θάνατος θα συνδεόταν αμέσως και αναπόφευκτα με τη βρώση. Επειδή δε η ανθρώπινη σύνθεση (το σύγκριμα) είναι διπλή, ο θάνατος ενεργεί καταλλήλως στο καθένα από τα δύο μέρη, καθώς η διπλή ζωή επιφέρει τη στέρησή της σε αυτό που νεκρώνεται. Διότι θάνατος του σώματος είναι το σβήσιμο των αισθητηρίων και η διάλυση στα συγγενικά του στοιχεία· «η ψυχή δε», λέγει, «η οποία αμαρτάνει, αυτή θα πεθάνει». Και αμαρτία είναι η αποξένωση από τον Θεό, ο Οποίος είναι η αληθινή και μόνη ζωή. Επομένως, ο πρωτόπλαστος έζησε πολλές εκατοντάδες χρόνια μετά την παρακοή, αλλά ο Θεός δεν είπε ψέματα όταν είπε: «Την ημέρα που θα φάτε, οπωσδήποτε θα πεθάνετε». Διότι, με το να αποξενωθεί εκείνος από την όντως ζωή, την ίδια κιόλας ημέρα επικυρώθηκε εναντίον του η απόφαση του θανάτου. Μετά από αυτά, χρόνια αργότερα, ακολούθησε στον Αδάμ και ο σωματικός θάνατος. Εκείνος, λοιπόν, που ήλθε γι' αυτόν τον σκοπό, για να αναζητήσει και να σώσει το απολωλός, το οποίο στην παραβολή ο ποιμένας ονομάζει πρόβατο, βρίσκει το απολωλός και αναλαμβάνει πάνω στους δικούς Του ώμους ολόκληρο το πρόβατο, και όχι μόνο τη δορά του προβάτου, προκειμένου να καταστήσει άρτιο τον άνθρωπο του Θεού, έχοντας συγκεραστεί με τη Θεότητα και διά της ψυχής και διά του σώματος.

Διότι η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή θα πεθάνει· και πάλι, ο θάνατος των αμαρτωλών είναι οικτρός.

Και σε σας συμβουλεύω να αποφεύγετε όχι μόνο τη νεκρή αμαρτία, αλλά και να μη μετέχετε στις πράξεις εκείνων που αμαρτάνουν. Διότι τα φυσικά παραπτώματα βρίσκονται έξω από κάθε καταλογισμό ευθύνης, ενώ όσα προέρχονται από ελεύθερη προαίρεση είναι άξια κατηγορίας και τιμωρίας. Και αν εξετάσετε προσεκτικά τη διατύπωση, αυτό θα διαπιστώσετε. Διότι δεν είπα: «Για άνθρωπο ή σώμα που έχει πεθάνει», αλλά «για ψυχή». Γιατί «η ψυχή που αμαρτάνει θα πεθάνει». Αν, λοιπόν, το νεκρό σώμα αποτελεί μολυσμό, πώς και ο Σολομών —διότι πρέπει και εμείς να προσθέσουμε κάτι στην απολογία του Μωυσή— έλεγε: «Είναι προτιμότερο να πάει κανείς σε σπίτι πένθους παρά σε σπίτι γέλιου»;

ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟ ΔΑΝΙΗΛ αχιζ'. Γνώριζε, ώ άριστε, ότι δεν αποτελεί απόφαση της Γραφής, αλλά είναι άποψη της κρίσης των Ιουδαίων που ασέβησαν και τιμωρήθηκαν, το ρητό: «Οι πατέρες έφαγαν αγουρίδες, και τα δόντια των παιδιών μούδιασαν.» Επειδή, δηλαδή, ενώ έσφαλλαν περισσότερο από τους προγόνους τους νόμιζαν ότι τιμωρούνται εξαιτίας εκείνων, έλεγαν αυτό το πράγμα. Ο θείος όμως και αδέκαστος Κριτής, αποδεικνύοντας ότι δεν τιμωρούνται για άλλους, αλλά για τους ίδιους τους εαυτούς τους, έλεγε: «Καθώς ζω εγώ, λέει ο Κύριος, δεν θα ειπωθεί πλέον αυτή η παραβολή», την οποία έπλασαν για να εξαπατήσουν και τους εαυτούς τους και τους ακροατές τους· «Διότι ο καθένας θα πεθάνει για τη δική του αμαρτία.» «Διότι η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή θα πεθάνει.»

Έγινε, λοιπόν, αυτό, για να υπομείνει και εκείνος μεγαλύτερη οδύνη εξαιτίας της φυσικής φιλοστοργίας, και η ευλογία του Θεού να παραμείνει ακέραιη, αλλά και ο γιος που δέχθηκε την κατάρα να τιμωρηθεί για τα δικά του αμαρτήματα. Διότι, έστω κι αν εξαιτίας του αμαρτήματος του πατέρα δέχεται τώρα την κατάρα, εντούτοις ήταν εύλογο να τιμωρηθεί για τα δικά του παραπτώματα. Άλλωστε δεν δέχθηκε την κατάρα μόνο εξαιτίας του αμαρτήματος του πατέρα, αλλά μάλλον για να υποστεί μέσω αυτού εκείνος μεγαλύτερη τιμωρία. Διότι το γεγονός ότι ούτε οι πατέρες τιμωρούνται για τα παιδιά τους, ούτε τα παιδιά για τους πατέρες τους, αλλά ο καθένας υπέχει την ευθύνη για όσα ο ίδιος έσφαλε, μπορεί κανείς να το βρει διατυπωμένο σε πολλά σημεία από τους προφήτες· όπως όταν λένε: «Εκείνου που έφαγε την άγουρη σταφυλή, τα δόντια του θα μουδιάσουν»· και: «Η ψυχή που αμάρτησε, αυτή και θα πεθάνει»· και πάλι: «Δεν θα θανατωθούν πατέρες για τα παιδιά τους, ούτε παιδιά για τους πατέρες τους». Ας μην τολμά λοιπόν κανείς από εσάς, παρακαλώ, αγνοώντας τον σκοπό της θείας Γραφής, να επικρίνει τα γεγραμμένα, αλλά ας δέχεται με καλοπροαίρετη διάνοια τα λεγόμενα, ας θαυμάζει την ακρίβεια της θείας Γραφής, και ας αναλογίζεται πόσο μεγάλο κακό είναι η αμαρτία. Διότι, ιδού, τον αδελφό, που συμμετείχε στις ίδιες ωδίνες τοκετού και προήλθε από την ίδια μήτρα, αυτόν, όταν εισχώρησε η αμαρτία, τον έκανε δούλο, και αφαιρώντας του την ελευθερία, τον οδήγησε στην υποταγή· διότι από αυτό το γεγονός και έπειτα άρχισε πλέον να υφίσταται ο θεσμός της δουλείας.

Διότι εδώ κείτεται πλήθος νεκρών. Επειδή, λοιπόν, σήμερα ο Ιησούς κατέβηκε προς τους νεκρούς, για τον λόγο αυτό συγκεντρωνόμαστε εδώ. Γι' αυτό και ο ίδιος ο τόπος έχει ονομαστεί κοιμητήριο, ώστε να μάθεις ότι εκείνοι που έχουν τελευτήσει και κείτονται εδώ δεν έχουν πεθάνει, αλλά κοιμούνται και αναπαύονται. Διότι πριν από την παρουσία του Χριστού, ο θάνατος ονομαζόταν θάνατος· «Την ημέρα που θα φάτε από το δέντρο», λέγει, «με θάνατο θα πεθάνετε»· και πάλι, «Η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή και θα πεθάνει». Και ο Δαβίδ αναφέρει: «Ο θάνατος των αμαρτωλών είναι κακός»· και πάλι, «Τίμιος ενώπιον του Κυρίου είναι ο θάνατος των οσίων Του».

Διότι αυτός που χαίρεται τόσο πολύ όταν υφίσταται κάποιο κακό, ώστε να ανταποδίδει με ευεργεσίες σε εκείνον που του το προξένησε, πώς είναι δυνατόν πλέον να λυπηθεί; Τι κακό, πες μου, έχεις πάθει; Σε βρήκε αρρώστια; Αλλά δεν είναι κάτι το παράξενο· διότι το σώμα μας είναι θνητό και υποκείμενο σε ασθένειες. Μήπως σε βρήκε φτώχεια; Αλλά και τα χρήματα αποκτώνται, χάνονται και παραμένουν εδώ. Μήπως δέχτηκες επιβουλές και συκοφαντίες; Αλλά δεν αδικούμαστε εμείς από αυτά, αλλά εκείνοι που τα διέπραξαν. Διότι λέει η Γραφή: «Η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή και θα πεθάνει»· και δεν αμάρτησε αυτός που υπέστη το κακό, αλλά αυτός που το έπραξε. Επομένως, για τίποτε άλλο ας μη φροντίζουμε τόσο πολύ, αγαπητοί, όσο για το να διατηρούμαστε καθαροί από την οργή και να συμφιλιωνόμαστε με εκείνους που διάκεινται εχθρικά απέναντί μας, γνωρίζοντας ότι ούτε η προσευχή, ούτε η ελεημοσύνη, ούτε η νηστεία, ούτε η κοινωνία των μυστηρίων, ούτε κανένα άλλο από τα παρόμοια δεν θα μπορέσει να μας προστατεύσει κατά την ημέρα εκείνη, εάν κρατούμε μνησικακία. Ώστε δεν θα έσφαλλε κανείς, εάν αποφαινόταν ότι αυτή είναι χειρότερη από κάθε άλλη αμαρτία.

Ή πάλι, οργή Κυρίου είναι η αναστολή της χορηγίας των θείων χαρισμάτων, η οποία συμβαίνει προς ωφέλεια σε κάθε νου που είναι υπερόπτης και αλαζόνας και καυχιέται για τα καλά που του έχουν δοθεί από τον Θεό, σαν να επρόκειτο για δικά του κατορθώματα. Αξίζει δε να σταθούμε και να εξετάσουμε γιατί άραγε η οργή δεν ήλθε μόνο στον Εζεκία που υπερηφανεύθηκε στην καρδιά του, αλλά και στον Ιούδα και στην Ιερουσαλήμ. Αυτό, μάλιστα, θα πείσει όσους προσκολλώνται με επιμέλεια μόνο στο γράμμα της Γραφής, ότι οι φιλόθεοι πρέπει να καταβάλλουν κάθε σπουδή για την πνευματική θεωρία των γεγραμμένων, εφόσον βέβαια ο λόγος της αληθείας είναι γι' αυτούς πολυτιμότερος από όλα. Διότι, εάν ακολουθήσουμε μόνο το γράμμα, είναι επόμενο να καταλογίσουμε πολλή αδικία στη θεία κρίση, η οποία τιμωρεί μαζί με αυτόν που αμάρτησε, εντελώς άδικα, και εκείνους που δεν αμάρτησαν καθόλου. Και πώς θα αληθεύει ο λόγος που λέει «δεν θα πεθάνει πατέρας για τον γιο, ούτε γιος για τον πατέρα, αλλά ο καθένας θα πεθάνει για τη δική του αμαρτία», και «η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή θα πεθάνει», και εκείνο που ειπώθηκε προς τον Θεό από τον Δαβίδ «Εσύ θα ανταποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του»;

Πώς διασώζεται η δικαιοσύνη, όταν τα παιδιά τιμωρούνται για τους πατέρες τους; Οι απειλές του Θεού είναι μεγαλύτερες από τις τιμωρίες Του. Διότι λέει: «κάθε απερίτμητο αρσενικό, το οποίο δεν θα περιτμηθεί την όγδοη ημέρα, θα εξολοθρευθεί», αλλά μπορεί να δει κανείς τους μεν περιτμημένους στην έρημο να έχουν θανατωθεί με διάφορους τρόπους, τους δε απερίτμητους να έχουν λάβει την υπόσχεση των προγόνων αντί της τιμωρίας· διότι αυτούς τους περιέτεμε ο Ιησούς του Ναυή στα Γάλγαλα. Πάλι, στα σπίτια που είχαν προζύμι απείλησε πανωλεθρία, αλλά δεν την επέφερε. Έτσι και εδώ, λοιπόν, επειδή οι άνθρωποι αγαπούν τα παιδιά τους, τους εκφοβίζει με τις απειλές, λέγοντας: «εγώ που ανταποδίδω αμαρτίες πατέρων στα τέκνα έως τρίτης και τετάρτης γενεάς σε αυτούς που με μισούν». Το ότι είναι ασεβές να προσέχει κανείς το γυμνό γράμμα, γίνεται φανερό από εκείνα με τα οποία ο ίδιος ο Θεός διδάσκει τα αντίθετα. Διότι λέει: «δεν θα πεθάνουν παιδιά εξαιτίας των πατέρων τους, ούτε πατέρες εξαιτίας των παιδιών τους, αλλά ο καθένας θα πεθάνει για τη δική του αμαρτία». Και μέσω του Ιεζεκιήλ λέει: «Προς τι αυτή η παροιμία που λέτε: Οι πατέρες έφαγαν αγουρίδα και τα δόντια των παιδιών μούδιασαν; Ζω εγώ, λέει ο Κύριος ο Θεός, δεν θα ειπωθεί ξανά αυτή η παροιμία, αλλά θα μουδιάσουν τα δόντια εκείνων που έφαγαν την αγουρίδα· διότι όλες οι ψυχές είναι δικές μου». Και τα όσα ακολουθούν έχουν το ίδιο νόημα.

Αλλά ο Χριστός μάς εξαγόρασε από την κατάρα του νόμου, αφού έγινε κατάρα για χάρη μας. Και έλυσε αυτή την καταδίκη μέσω του προφήτη, λέγοντας ρητά ότι δεν θα λέγεται πλέον αυτή η παροιμία: «Οι πατέρες έφαγαν άγουρα σταφύλια, και τα δόντια των παιδιών μούδιασαν». Και στο εξής δεν θα δώσει λόγο άλλος για άλλον, αλλά ο καθένας θα δώσει λόγο στον Θεό για τον εαυτό του. Και η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή θα πεθάνει, και κανένας άλλος δεν θα υποστεί την καταδίκη και την τιμωρία στη θέση της. [8] Άλλοι είναι αυτοί που είναι υποδουλωμένοι στην κατάρα του νόμου, δηλαδή αυτοί που δεν δέχθηκαν τον ελευθερωτή Χριστό, τον Υιό του Θεού. Εμείς όμως, που κερδίσαμε μέσω αυτού την υιοθεσία, δεν λάβαμε πνεύμα δουλείας για να φοβόμαστε, αλλά πνεύμα υιοθεσίας, μέσω του οποίου αναφωνούμε: Αββά, ο Πατέρας· και στο εξής είμαστε ελεύθεροι, με την ελευθερία που μας χάρισε ο Χριστός.

Ούτε τον Ιακώβ ντρόπιασε η βεβηλότητα του Ησαύ, ούτε τον Ιωσήφ η αθέμιτη πράξη του Ρουβήμ, κι ας προέρχονταν από τα ίδια σπέρματα. Σκέφτομαι δε και τούτο, και ίσως όχι άστοχα. Αν εσύ εξαπολύεις την υβριστική σου γλώσσα σε όλους τους ευνούχους επειδή είδες κάποιους ακάθαρτους, πολύ πιο δίκαια θα μπορούσα εγώ να επαινέσω τον ευνουχισμό εξαιτίας των σκευών της αγνείας, άλλωστε και στο πλήθος υπερτερώ. Ή θα οικειοποιούσουν υπερβολικά τις κρίσεις του Θεού, αν στον εαυτό σου δίνεις το δικαίωμα να καταδικάζεις την ευνουχία για δέκα λάγνους ή πόρνους, ενώ σε εμάς δεν το δίνεις, ώστε, χάρη σε χιλιάδες αγνούς και εραστές της αγνείας, να ακυρώσουμε τις καταδίκες σου και να κατευθύνουμε τη γλώσσα του Μώμου μόνο ενάντια σε αυτούς που αμαρτάνουν, για να τους κεντρίσει όπως συνηθίζει, και να μην την στρέφεις εναντίον των άμεμπτων, για να πληγώσει και αυτούς· διότι «η ψυχή που αμαρτάνει», λέει η Γραφή, «αυτή θα πεθάνει». Εγώ, από την πλευρά μου, ακόμη κι αν οι περισσότεροι είναι τέτοιοι όπως αυτούς που κατηγόρησες, ούτε και έτσι δίνω σημασία στις ύβρεις σου. Διότι ούτε εκείνοι που κατασκεύασαν τον μόσχο αποτέλεσαν ντροπή για τους Λευίτες που ήταν αφοσιωμένοι στον Κύριο, ούτε οι χιλιάδες των άλλων που γόγγυζαν για τον Χάλεβ και τον Ιησού· αντίθετα, οι μεν αποδείχθηκαν αυτό που ήταν, διάκονοι του Θεού, ενώ οι μοσχολάτρες τιμωρήθηκαν· και των μεν τα σώματα έπεσαν στην έρημο, ενώ ο Χάλεβ και ο Ιησούς διασώζονται μπαίνοντας στην ποθητή γη και διασώζουν μαζί τους έναν νέο και ευγνώμονα λαό.