Πατερικές αναφορές στο ΙΕΖΕΚΙΗΛ 36:26

Επειδή έφθασε η ώρα να συγκαταριθμείτε και να συνενώνετε με τον Υιό τα κτίσματα που δημιουργήθηκαν δι' αυτού. Αρκούσε βεβαίως να εννοήσουμε τα γραφόμενα ως αναφερόμενα στο ρεύμα των ανέμων, όπως έχει ήδη ειπωθεί· επειδή όμως προβάλλετε ως πρόφαση τη μνεία του Χριστού στο συγκεκριμένο ρητό, είναι αναγκαίο να εξετάσουμε με ακρίβεια τα λεγόμενα, μήπως τυχόν βρούμε πιο οικείο νόημα και ως προς το πνεύμα που λέγεται ότι κτίζεται. Τι άλλο σημαίνει, λοιπόν, το να αναγγέλλει στους ανθρώπους τον Χριστό του, από το ότι Αυτός γίνεται άνθρωπος, και ότι αυτό είναι ισοδύναμο με το να λέει: «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει, και θα γεννήσει υιό· και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ», και όλα τα υπόλοιπα όσα έχουν γραφτεί για την έλευσή του; Εφόσον, λοιπόν, αναγγέλλεται η ένσαρκη παρουσία του Λόγου, ποιο πνεύμα πρέπει να εννοήσουμε ότι κτίζεται, αν όχι το πνεύμα των ανθρώπων που ανακτίζεται και ανακαινίζεται; Διότι αυτό ακριβώς υποσχέθηκε ο Θεός και μέσω του Ιεζεκιήλ λέγοντας: «Και θα σας δώσω καρδιά καινή, και πνεύμα καινό θα σας δώσω· και θα αφαιρέσω την πέτρινη καρδιά από τη σάρκα σας· και θα σας δώσω καρδιά σάρκινη· και το Πνεύμα μου θα δώσω μέσα σας». Πότε, αλήθεια, εκπληρώθηκε αυτό, αν όχι όταν ήλθε ο Κύριος και ανακαίνισε τα πάντα με τη χάρη του;

Επειδή είναι ώρα να συγκαταριθμείτε και να συνδέετε με τον Υιό τα κτίσματα που δημιουργήθηκαν μέσω αυτού. Θα αρκούσε, βεβαίως, να εννοήσουμε τα γεγραμμένα ως αναφερόμενα στο πνεύμα των ανέμων, όπως έχει ήδη ειπωθεί· επειδή όμως προβάλλετε ως επιχείρημα την αναφορά στον Χριστό μέσα στο χωρίο, είναι αναγκαίο να εξετάσουμε με ακρίβεια τα λεγόμενα, μήπως τυχόν βρούμε κάποια πιο οικεία και ορθή έννοια και για το πνεύμα που αναφέρεται ότι κτίζεται. Τι σημαίνει, λοιπόν, το να εξαγγέλλει στους ανθρώπους τον Χριστό του, παρά το ότι Αυτός γίνεται άνθρωπος; Και αυτό είναι ισοδύναμο με το να λέει: «Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομα αυτού Εμμανουήλ», καθώς και τα υπόλοιπα, όσα έχουν γραφεί για την έλευσή του. Εφόσον δε εξαγγέλλεται η ένσαρκη παρουσία του Λόγου, ποιο πνεύμα πρέπει να νοήσουμε ότι κτίζεται, αν όχι το πνεύμα των ανθρώπων που αναδημιουργείται και ανακαινίζεται; Διότι αυτό ακριβώς υποσχέθηκε ο Θεός και μέσω του Ιεζεκιήλ, λέγοντας: «Και θα σας δώσω καρδιά νέα, και πνεύμα νέο θα δώσω σε εσάς· και θα αφαιρέσω την πέτρινη καρδιά από τη σάρκα σας, και θα σας δώσω καρδιά σάρκινη· και το Πνεύμα μου θα δώσω μέσα σας». Πότε, λοιπόν, εκπληρώθηκε αυτό, αν όχι όταν ήλθε ο Κύριος και ανακαίνισε τα πάντα με τη χάρη του;

Ματθ. 27, 51-54 «Σείστηκε» δε «και η γη», σημαίνοντας τη μετάβαση προς το καλύτερο ή και δείχνοντας την αγανάκτηση εναντίον εκείνων που τον ύβρισαν. Το δε ότι σχίστηκαν οι πέτρες είναι σημείο του ότι άνοιξε η «λίθινη καρδιά» των εθνών για την υποδοχή του ευαγγελικού σπόρου. Οι δε άγιοι που αναστήθηκαν και εμφανίστηκαν στους «πολλούς δεν» έλαβαν μόνο εκείνοι πρόωρα το χάρισμα της ανάστασης, αλλά αυτό έγινε ως σημείο ότι καταργήθηκε ο θάνατος διά του θανάτου του Χριστού. Σε αυτό νομίζω ότι απέβλεπε και ο νόμος όταν πρόσταζε αυτόν που φόνευσε ακούσια και διέφυγε, να επιστρέψει και πάλι στην πατρίδα του μετά τον θάνατο του αρχιερέα· διότι ο θάνατος του Χριστού απέδωσε σε εμάς τους υποδίκους την άνοδο στην άνω Ιερουσαλήμ. «Σείστηκε η γη», σημαίνοντας τη μετάβαση των πραγμάτων προς το καλύτερο, δείχνοντας ταυτόχρονα την αγανάκτηση του Θεού κατά εκείνων που τον ύβρισαν. Το δε ότι σχίστηκαν οι πέτρες δηλώνει ότι άνοιξαν οι ψυχές των εθνικών για να αποδεχθούν την πίστη του Χριστού. Ενώ οι άγιοι που αναστήθηκαν και εμφανίστηκαν σε «πολλούς» σημαίνουν ότι καταργήθηκε ο θάνατος διά του θανάτου του Χριστού.

Έχεις επίσης και στον Ιεζεκιήλ (αν βέβαια δεν έχεις κουραστεί να ακούς) αυτό που ήδη ειπώθηκε: «και έπεσε πάνω μου Πνεύμα και μου είπε· λέγε, αυτά λέει ο Κύριος». Το δε «έπεσε πάνω μου» πρέπει να εκληφθεί με την ορθή έννοια, ότι έγινε με στοργή, και όπως ακριβώς ο Ιακώβ, όταν βρήκε τον Ιωσήφ, έπεσε στον τράχηλό του, και όπως στα Ευαγγέλια ο φιλόστοργος πατέρας, βλέποντας τον γιο του να επιστρέφει από την ξενιτιά, τον σπλαχνίστηκε και, τρέχοντας, έπεσε στον τράχηλό του και τον καταφίλησε. Και πάλι στον Ιεζεκιήλ: «και με οδήγησε στη γη των Χαλδαίων, στην αιχμαλωσία, σε όραμα, εν Πνεύματι Θεού». Τα υπόλοιπα άλλωστε τα άκουσες πρωτύτερα σε όσα ελέχθησαν περί του βαπτίσματος: «και θα σας ραντίσω με καθαρό νερό, και τα εξής, και θα σας δώσω νέα καρδιά, και νέο πνεύμα θα θέσω μέσα σας». Και αμέσως μετά: «και το Πνεύμα μου θα δώσω μέσα σας». Και πάλι: «και ήρθε πάνω μου το χέρι του Κυρίου, και με έβγαλε έξω εν Πνεύματι Κυρίου».

Και ο Ιεζεκιήλ λέγει: Θα σας καθαρίσω, και το πνεύμα μου θα δώσω μέσα σας. Και πάλι: Θα τους δώσω άλλη καρδιά και νέο πνεύμα θα τους δώσω. Και ο Δαβίδ στον <ιη΄> ψαλμό λέγει: Σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος του και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια του.

Ας εξετάσουμε λοιπόν στη συνέχεια τις προφητείες που διατυπώθηκαν με λόγια και φωνές. Ο μεν Ησαΐας ανακράζει λέγοντας: «Λουστείτε, γίνετε καθαροί, αφαιρέστε τις πονηρίες από τις ψυχές σας». Ο δε Δαβίδ: «Προσέλθετε προς αυτόν και φωτιστείτε, και τα πρόσωπά σας δεν πρόκειται να ντροπιαστούν». Ο Ιεζεκιήλ, γράφοντας με μεγαλύτερη σαφήνεια και λαμπρότητα και από τους δύο, δίνει την εξής καλή υπόσχεση: «Και θα ραντίσω πάνω σας καθαρό νερό, και θα καθαριστείτε από όλες τις ακαθαρσίες σας, και από όλα τα είδωλά σας θα σας καθαρίσω· και θα σας δώσω νέα καρδιά, και νέο πνεύμα θα σας δώσω, και θα αφαιρέσω την πέτρινη καρδιά από τη σάρκα σας και θα σας δώσω καρδιά σάρκινη, και το πνεύμα μου θα θέσω μέσα σας». Με απόλυτη ενάργεια και ο Ζαχαρίας προφητεύει τον Ιησού, ο οποίος είναι ενδεδυμένος το ρυπαρό ιμάτιο, δηλαδή τη δική μας δουλική σάρκα, και απεκδύοντάς τον από τη σκυθρωπή ενδυμασία τον στολίζει με την καθαρή και λαμπρή στολή, διδάσκοντάς μας μέσω αυτού του εικονικού παραδείγματος ότι στο βάπτισμα του Ιησού όλοι εμείς, αφού απεκδυθούμε τις αμαρτίες σαν ένα φτωχικό και χιλιομπαλωμένο ένδυμα, ντυνόμαστε τον ιερό και ωραιότατο χιτώνα της παλιγγενεσίας. Και πού θα κατατάξουμε και εκείνο το λόγιο του Ησαΐα, που ανακράζει προς την έρημο: «Ευφράνσου, έρημε που διψάς, ας αγαλλιάσει η έρημος και ας ανθίσει σαν το κρίνο, και θα ανθίσουν και θα αγαλλιάσουν τα έρημα μέρη του Ιορδάνη».

Και τέτοιου είδους ώστε να ενυπάρχει και στους δαίμονες; Αλλά από πού προκύπτει αυτό τώρα, για αυτόν που προηγουμένως αποφάνθηκε ότι το θείο φως είναι κτιστό, και, αλίμονο, το ταύτισε με τον Βελίαρ; Από πού λοιπόν θεωρεί απαραίτητο να αποδείξει ότι η όντως θεία χάρη, η οποία εκχέεται παρά του Πατρός διά του Πνεύματος, είναι κτιστή και ότι αυτή είναι το ασώματο, το αόρατο και το ατελεύτητο, στοιχεία από τα οποία δεν στερείται ούτε η φύση των δαιμόνων; Μήπως από το ότι οι Πατέρες λένε πως με τη χάρη του Θεού είχαν αυτά τα οποία είχαν, και όχι από τον εαυτό τους; Διότι μόνο ο Θεός δεν τα έχει αυτά κατά χάριν, επειδή εδώ το όνομα της χάριτος δηλώνει το ότι τους έχουν δοθεί, και το ότι λόγω της αγαθότητας του Θεού δημιουργήθηκαν δωρεάν εκ του μη όντος. «Διότι τι έχουμε το οποίο δεν λάβαμε;». Και ποιος έδωσε στον Θεό και θα του ανταποδοθεί; Ποια σχέση υπάρχει, λοιπόν, μεταξύ του γεγονότος ότι η κτίση δημιουργήθηκε κατά χάριν, δηλαδή λόγω αγαθότητας, και της χάριτος που εκχέεται από το Πνεύμα στους αξίους; Διότι εκείνη δεν έχει κτιστεί, αλλά εκχέεται, όπως είπε και ο Μέγας Βασίλειος, και μάλιστα εκείνη εκχέεται κατά χάριν και δωρεάν. Άρα, άλλο πράγμα είναι το να δίνεται κάτι κατά χάριν και άλλο το ίδιο το διδόμενο, αν και είναι προφανές ότι ούτε αυτό το κατανοεί ο Ακίνδυνος. Εξάλλου, καθετί που μας δίνεται και μας χαρίζεται από τον Θεό δεν είναι το ίδιο, ούτε είναι όλα κτίσματα· «διότι θα σας δώσω νέα καρδιά και νέο πνεύμα, θα σας τα δώσω και θα αφαιρέσω την πέτρινη καρδιά από τη σάρκα σας και θα σας δώσω σάρκινη καρδιά».

Βλέπεις τη διαφορά των δωρεών; Διότι το νέο πνεύμα και η νέα καρδιά είναι κτίσμα. Διότι αυτό ακριβώς είναι που και ο απόστολος ονομάζει νέα κτίση, επειδή αναπλάστηκε και ανακαινίστηκε με την ένσαρκη παρουσία Εκείνου που εξαρχής την είχε πλάσει.

Ότι, λοιπόν, δεν δίνεται στους άξιους μόνο η ανακαίνιση, αλλά και το ίδιο το Άγιο Πνεύμα, μας το υπέδειξε με έργο και με λόγο ο Κύριος, όταν εμφύσησε και είπε στους μαθητές: «Λάβετε Πνεύμα Άγιον», και έχοντας προαναγγείλει μέσω του Ιεζεκιήλ: «Θα σας δώσω νέα καρδιά και νέο πνεύμα, και θα αφαιρέσω την πέτρινη καρδιά από τη σάρκα σας, και θα σας δώσω σάρκινη καρδιά, και θα δώσω το Πνεύμα μου μέσα σας», και πριν από αυτό μέσω του Μωυσή, ο οποίος είπε προς τον Ιησού του Ναυή: «Μήπως ζηλεύεις εσύ για χάρη μου;

Η γραφίδα, λοιπόν, είναι όργανο του γραφέα, το οποίο μετέχει οπωσδήποτε στην ενέργεια αλλά όχι στην ουσία εκείνου που γράφει, χαράσσοντας εκείνα τα οποία ο γραφέας θέλει και μπορεί. Αλλά πώς το Άγιο Πνεύμα είναι επαγγελία του Πατρός; Επειδή μέσω των προφητών του προϋποσχέθηκε αυτό, λέγοντας αφενός μέσω του Ιεζεκιήλ: «θα σας δώσω νέα καρδιά και νέο Πνεύμα, και θα βάλω μέσα σας το Πνεύμα μου», και αφετέρου μέσω του Ιωήλ: «και θα συμβεί στις έσχατες ημέρες να εκχέω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα». Αυτό επιθυμώντας διακαώς και ο Μωυσής, προανεφώνησε λέγοντας: «ποιος θα δώσει την χάρη ώστε όλος ο λαός του Κυρίου να γίνουν προφήτες, όταν ο Κύριος δώσει το Πνεύμα του σε αυτούς;». Επειδή δε η ευδοκία και η επαγγελία του Πατρός και του Υιού είναι μία, γι' αυτό σε εκείνους που πιστεύουν σε αυτόν είπε: «εκείνος που θα πιει από το νερό που εγώ θα του δώσω, θα γίνει πηγή νερού που θα αναβλύζει εις ζωήν αιώνιον», και, «εκείνος που πιστεύει σε εμένα, όπως είπε η Γραφή, ποταμοί ζωντανού νερού θα ρεύσουν από τα σπλάγχνα του»· πράγμα το οποίο ερμηνεύοντας ο ευαγγελιστής λέει: «αυτό δε το έλεγε για το Πνεύμα που επρόκειτο να λάβουν όσοι πιστεύουν σε αυτόν».

Απόκριση. Λέγοντας ο Απόστολος, «ο Θεός που είπε να λάμψει φως μέσα από το σκοτάδι, αυτός έλαμψε στις καρδιές μας», έδειξε την ανάσταση της ψυχής, την έξοδο από την παλαιότητα, ότι έτσι πρέπει να την ονομάζουμε, δηλαδή, να γίνει καινός ο άνθρωπος, χωρίς να έχει τίποτα από τον παλαιό άνθρωπο, όπως λέει, «και θα τους δώσω καρδιά καινή και πνεύμα καινό». Διότι τότε εικονίζεται ο Χριστός μέσα μας δια του πνεύματος της σοφίας και της αποκάλυψης της επίγνωσής Του.

«Τις ημέρες εκείνες δεν θα πουν πλέον». Αυτό μου φαίνεται ασαφές. Κάποιοι μεν λένε ότι δεν θα είναι φοβερή, άλλοι δε λένε ότι δεν θα έχουν ανάγκη τον νόμο, όπως όταν λέει: «Καρδιά καινή, και θα αφαιρέσω την πέτρινη καρδιά», δηλαδή, το Πνεύμα θα υπάρχει σε εσάς, αντί για όλα τα άλλα αυτό θα διδάξει και θα μας καθοδηγήσει, ούτε καν θα αναφερθεί. *Δεν θα αναβεί στον νου, δηλαδή η κιβωτός. Ούτε θα ονομαστεί μέσα σε αυτήν, δηλαδή ο νόμος. Ούτε θα επισκεφθεί πλέον, δηλαδή ούτε θα βασταχθεί.

Πες φανερά τι θέλεις. Καρδιά καθαρή κτίσε μέσα μου, Θεέ. [Διότι, επειδή δέχθηκα το γήρας της αμαρτίας, ανανέωσέ με με τη φιλανθρωπία σου. Αυτά υποσχέθηκε και μέσω του προφήτη Ιεζεκιήλ στους αιχμαλώτους πολέμου στη Βαβυλώνα. Διότι θα τους δώσω, λέει, καρδιά νέα και πνεύμα νέο. Ως πνεύμα όμως δεν εννοεί το Πανάγιο, αλλά την ορμή του λογικού· δηλαδή, αφού σας διαπαιδαγώγησα με αυτή τη μακρά παιδαγωγία, και σας δίδαξα τι είδους καρπούς γεννά η αμαρτία, θα σας προετοιμάσω να επιλέγετε την αρετή. Αυτό ζήτησε και εδώ ο μακάριος Δαβίδ, δηλαδή και να ανανεωθεί η βλαφθείσα καρδιά του, και να ενδυναμωθεί το λογικό του, ώστε να τρέχει την ευθεία οδό. Και πνεύμα ευθές εγκαίνισε στα έγκατά μου.] θ΄. Ω ευγένεια ψυχής! Ω έρωτα προς τον Θεό! Για να μου μιλάς πάλι, και εγώ να σου μιλώ, εκείνη τη φιλία ζητώ, τη συναναστροφή. Τι σημασία έχει το ότι απαλλάχθηκα από την κόλαση; Για εμένα κόλαση είναι το να μη συνομιλώ μαζί σου. Σε αγαπώ, και μαίνομαι.

Επομένως, οι πατέρες δεν διαφωνούν μεταξύ τους, αλλά προφανώς με τους πατέρες διαφωνεί εκείνος που υποστηρίζει ότι το εμφύσημα που έγινε με οποιονδήποτε τρόπο από τον Υιό —δημιουργικά το πρώτο, ανακαινιστικά το δεύτερο— είναι αυτή ή τέτοια η εκπόρευση του θείου Πνεύματος, και από εκεί προσδιορίζει την ύπαρξη της ονομασίας στο να γίνεται πότε έτσι και πότε αλλιώς, και να παύει να υπάρχει· άποψη με την οποία και οι δύο θείοι πατέρες συγκρούστηκαν. Αλλά εμείς, ακολουθώντας τόσο αυτούς τους θείους πατέρες όσο και, πριν από αυτούς, τον θεοκήρυκα Παύλο, αποφαίνομαστε ότι το μεν πρώτο εμφύσημα του Κυρίου αποτελεί ψυχωτική ή ζωτική ενέργεια, ενώ το δεύτερο αποτελεί αγιαστική και πνευματική χάρη. Διότι, λέει, ο πρώτος άνθρωπος Αδάμ έγινε εις ψυχήν ζώσαν, ενώ ο έσχατος Αδάμ εις πνεύμα ζωοποιούν. Αυτό ακριβώς λέμε ότι ονομάστηκε από τον Σωτήρα Άγιο Πνεύμα· και έτσι αποφεύγουμε κάθε ατοπία που ακολουθεί εκείνους οι οποίοι ισχυρίζονται ότι αυτό είναι το ίδιο το ενυπόστατο Πνεύμα. Ο μέγας Αθανάσιος αναφέρει ότι αυτό έχει ονομαστεί από τον Αμώς και κτιζόμενο πνεύμα, και πάλι στον Ιεζεκιήλ εξαγγέλλεται ότι θα δοθεί στους ανθρώπους πνεύμα καινό μαζί με καρδία καινή, δηλαδή το πνεύμα των ανθρώπων που αναδημιουργείται και ανακαινίζεται δια του Ευαγγελίου. Διότι ο πρώτος λέει ως εκ προσώπου του Θεού: Ιδού εγώ που στερεώνω βροντή και κτίζω πνεύμα.

Είναι βέβαια εντελώς προφανές και τι εννοεί λέγοντας «στερεωμένη βροντή», ότι δηλαδή εννοεί το Ευαγγέλιο· του οποίου τους υπηρέτες ο Θεός Λόγος ονόμασε «υιούς βροντής». Ο ίδιος πάλι λέγει: «θα σας δώσω νέο πνεύμα και θα αφαιρέσω την πέτρινη καρδιά από τη σάρκα σας, και θα σας δώσω σάρκινη καρδιά, και το Πνεύμα μου θα δώσω μέσα σας». Σε αυτά τα λόγια θαυμάσια ο μέγας (πατέρας) επισημαίνει ότι —επειδή η λέξη «πνεύμα» αναφέρεται εδώ δύο φορές— το ένα το ονόμασε «νέο», υποσχόμενος να το δώσει για να δηλώσει αυτό που ανακαινίζεται μέσα μας· το δε άλλο το ονόμασε «Πνεύμα μου», δηλαδή το συμφυές και προφανώς ομοούσιο με Αυτόν, εντός του οποίου κτίζεται και ανακαινίζεται το δικό μας πνεύμα· όπως ακριβώς λέει και ο ψαλμωδός: «θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου και θα κτισθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης». Και πάλι εύχεται να κτισθεί μέσα του καθαρή καρδιά και να εγκαινισθεί ευθές πνεύμα στα έγκατά του. Άλλο, επομένως, είναι, τόσο κατά τους αγίους Πατέρες όσο και κατά τους θείους Προφήτες, το Άγιο Πνεύμα που εμφυσήθηκε αμέσως στους Αποστόλους μέσω του κυριακού εμφυσήματος, και άλλο εκείνο που στάλθηκε σε αυτούς μετά από αυτό από τον Πατέρα μέσω του Υιού και διαμερίστηκε με τη μορφή πύρινων γλωσσών.

Όμως, επειδή είστε κοινωνοί με εμάς, και θελήσατε να ρωτήσετε περί αυτού λόγω της κοινής αγάπης, δεν προβάλλουμε μια πρόσφατη άποψη, ούτε κάποια που εδραιώθηκε τώρα, αλλά εκείνη που από παλιά έχει δοκιμαστεί από τους προγενεστέρους μας με κάθε ακρίβεια και επιμέλεια, και η οποία έχει τηρηθεί από εμάς, την μοιραζόμαστε μαζί σας και την προσυπογράφουμε. Αυτό επικυρώνουμε και τώρα, το οποίο πάντοτε κρατούμε ισχυρά και ασφαλώς: ότι κανείς δεν μπορεί να βαπτιστεί έξω από την καθολική Εκκλησία, εφόσον ένα είναι το βάπτισμα και υπάρχει μόνο μέσα στην καθολική Εκκλησία. Διότι είναι γραμμένο: «Εγκατέλειψαν εμένα, την πηγή του ζωντανού νερού, και έσκαψαν για τον εαυτό τους λάκκους ραγισμένους, οι οποίοι δεν μπορούν να συγκρατήσουν νερό». Και πάλι η Αγία Γραφή, προμηνύοντας, λέει: «Να απέχετε από ξένο νερό, και από ξένη πηγή μην πιείτε». Πρέπει δε το νερό να καθαρίζεται και να αγιάζεται πρώτα από τον ιερέα, ώστε να μπορέσει στο ίδιο το βάπτισμα να ξεπλύνει τις αμαρτίες του ανθρώπου που βαπτίζεται. Και μέσω του προφήτη Ιεζεκιήλ λέει ο Κύριος: «Και θα σας ραντίσω με καθαρό νερό, και θα σας καθαρίσω, και θα σας δώσω νέα καρδιά, και νέο πνεύμα θα σας δώσω». Πώς όμως μπορεί να καθαρίσει και να αγιάσει το νερό εκείνος που είναι ο ίδιος ακάθαρτος, και στον οποίο δεν υπάρχει το Άγιο Πνεύμα; Αφού ο Κύριος λέει στους Αριθμούς: «Και όλα όσα αγγίξει ο ακάθαρτος, θα είναι ακάθαρτα».

Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο ενήργησε και στους αγίους, μέσω της οποίας ο Θεός τους τελειοποίησε όλους, και τον γνώρισαν και τον αγάπησαν, όχι επειδή παρακινήθηκαν από απλούς λόγους, αλλά επειδή διαμορφώθηκαν από τη δύναμη του λουτρού του βαπτίσματος, καθώς ο ίδιος ο Αγαπώμενος τους έπλαθε και τους διαμόρφωνε, αυτός που δημιουργεί καθαρή καρδιά και αφαιρεί μεν την πέτρινη, δίνει δε σαρκινή καρδιά, αποβάλλοντας την αναισθησία, και δίνει όχι απλώς έναν νόμο, αλλά τον ίδιο τον νομοθέτη, τον εαυτό Του. Αυτό δε αποδείχθηκε ολοφάνερα σε πολλούς από τους αγίους· τους οποίους, ενώ δεν μπόρεσαν ούτε με λόγια να μάθουν την αλήθεια, ούτε με θαύματα να επιγνώσουν τη δύναμη Εκείνου που κηρυσσόταν, τους ανέδειξε ξαφνικά τέλειους χριστιανούς, μόλις δέχθηκαν το λουτρό. Διότι, όπως λέει, «η βασιλεία του Θεού δεν συνίσταται σε λόγια αλλά σε δύναμη» και «ο λόγος του σταυρού για εμάς που σωζόμαστε είναι δύναμη Θεού». Για αυτούς τους λόγους, αυτός μεν ο νόμος είναι πνευματικός, επειδή το Πνεύμα κατεργάζεται τα πάντα, εκείνος δε είναι γραπτός, επειδή περιορίστηκε στα γράμματα και στους φθόγγους· γι' αυτό και εκείνος μεν είναι σκιά και εικόνα, ενώ τα παρόντα είναι πραγματικότητα και αλήθεια· διότι τα λόγια και τα γράμματα, σε σχέση με την ίδια την ύπαρξη των πραγμάτων, επέχουν θέση εικόνας.

Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, λοιπόν, ο Θεός τελειοποίησε και όλους τους αγίους στη συνέχεια· και τον γνώρισαν και τον αγάπησαν, όχι επειδή παρακινήθηκαν από απλά λόγια, αλλά επειδή προδιατέθηκαν από τη δύναμη του λουτρού, καθώς ο Ίδιος ο αγαπώμενος πλάθει και διαμορφώνει· ο Οποίος «κτίζει καρδιά καθαρή», και «αφαιρεί μεν την πέτρινη, δίνει δε καρδιά σάρκινη», αποβάλλοντας την αναισθησία, και γράφει μεν, αλλά όπως λέει ο Παύλος: «όχι σε πλάκες πέτρινες, αλλά σε σάρκινες πλάκες της καρδιάς», και όχι απλώς έναν νόμο, αλλά τον ίδιο τον νομοθέτη, τον Ίδιο τον Εαυτό του.

Διότι, λέγει, «έγινε ο πρώτος άνθρωπος Αδάμ εις ψυχήν ζώσαν· ο έσχατος Αδάμ εις πνεύμα ζωοποιούν»· το οποίο βεβαίως λέμε ότι ονομάστηκε και Άγιο Πνεύμα από τον Σωτήρα, και με αυτόν τον τρόπο αποφεύγουμε κάθε παραλογισμό που ακολουθεί εκείνους οι οποίοι ισχυρίζονται ότι αυτό είναι το ίδιο το ενυπόστατο Πνεύμα. Ο μέγας Αθανάσιος λέει ότι το πνεύμα αυτό ονομάζεται κτιστό από τον Αμώς· και πάλι στον Ιεζεκιήλ δίδεται η υπόσχεση ότι θα δοθεί στους ανθρώπους ένα νέο πνεύμα μαζί με μια νέα καρδιά, δηλαδή το πνεύμα των ανθρώπων που ανακτίζεται και ανακαινίζεται μέσω του Ευαγγελίου. Διότι ο μεν [Αμώς] μιλάει εκ προσώπου του Θεού: «Ιδού εγώ που στερεώνω τη βροντή και κτίζω το πνεύμα»· ο δε [Ιεζεκιήλ λέει]: «Θα σας δώσω νέα καρδιά και νέο πνεύμα θα σας δώσω, και θα αφαιρέσω την πέτρινη καρδιά από τη σάρκα σας, και θα σας δώσω σάρκινη καρδιά· και το Πνεύμά μου θα δώσω μέσα σας». Στα χωρία αυτά θαυμάσια επισημαίνει ο Μέγας [Αθανάσιος], ότι, εφόσον το πνεύμα αναφέρεται δύο φορές, το μεν ένα το ονόμασε "νέο", υποσχόμενος να το δώσει για να φανερώσει αυτό που ανακαινίζεται μέσα μας· για το δε άλλο είπε "το πνεύμά μου", εννοώντας προφανώς το συμφυές και ομοούσιο με Αυτόν, εντός του οποίου και το δικό μας πνεύμα κτίζεται και ανακαινίζεται, όπως ακριβώς λέει και ο ψαλμωδός: «Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης»· και πάλι προσεύχεται να κτιστεί μέσα του καθαρή καρδιά και να εγκαθιδρυθεί πνεύμα ευθές στα έγκατά του.