Πατερικές αναφορές στο ΙΕΖΕΚΙΗΛ 37:7

Απόκριση του Βαρσανουφίου: Αδελφέ, σου έγραψα προηγουμένως ότι ο διάβολος έσπειρε μέσα σου άκαιρη αδολεσχία. Διότι ο καιρός σου είναι για να κλάψεις και να πενθήσεις για τις αμαρτίες σου. Αλλά όμως, για να μην σε αφήσω στους λογισμούς, αν θέλεις να μάθεις για την ανάσταση, αν πιστεύεις στους προφήτες, ο Θεός μας έδειξε πώς θα γίνει η ανάσταση μέσω του προφήτη Ιεζεκιήλ, πώς ενώθηκε οστό με οστό, και άρθρωση με άρθρωση, και φλέβες και δέρμα και νεύρα, και έτσι αναστήθηκαν.

Και προφήτευσα όπως με διέταξε ο Κύριος, και καθώς προφήτευα ακούστηκε ένας ήχος· και ιδού, έγινε σεισμός, και τα οστά πλησίασαν το καθένα στη συναρμογή του· και ιδού, πάνω τους φύτρωσαν νεύρα και σάρκες, και τα κάλυψε από πάνω δέρμα, αλλά δεν υπήρχε πνεύμα μέσα τους.

Γνωρίζουμε δε ότι «τα πάντα είναι δυνατά στον Θεό» και μπορεί να διατηρεί σώμα χωρίς ψυχή, και τα σώματα που έχουν γίνει άφαντα μπορεί να τα κάνει πάλι να αναβιώσουν και να κινούνται από μόνα τους χωρίς ψυχές, εάν το θέλει, όπως άλλωστε έκανε ήδη μια τέτοια οικονομία μέσω του αγιωτάτου Ιεζεκιήλ. Έλεγε δηλαδή στον άγιο προφήτη: «πες, υιέ ανθρώπου, να ενωθεί οστό με οστό και άρθρωση με άρθρωση»· και ήταν άξιο θαυμασμού για τη δύναμη του Θεού το ότι, ενώ δεν είχαν εισέλθει ακόμη οι ψυχές, αλλά τα οστά ήταν ξηρά, όχι μόνο απέκτησαν τη δύναμη να κινούνται με την προσταγή του Θεού, αλλά και τα οστά γέμισαν από σύνεση και γνώση όχι τυχαία. Διότι τα οστά των ποδιών δεν κατευθύνονταν κατά λάθος κοντά στα μέρη της κεφαλής, ούτε οι σπόνδυλοι του τραχήλου περιπλανώμενοι αναζητούσαν τη θέση τους γύρω από τις αρθρώσεις των αστραγάλων, αλλά το καθένα από τα οστά και κινήθηκε και προχώρησε με σύνεση και προσκολλήθηκε στη δική του άρθρωση. Εάν λοιπόν θέλει ο Θεός, μπορεί να εγείρει και σώμα χωρίς ψυχή. Διότι σε αυτό ακριβώς έδειξε τη δύναμή του, στο ότι έκανε πρώτα να αναβιώσει εκείνο για το οποίο οι άνθρωποι είχαν απελπιστεί, δίνοντας την προσταγή στον Ιεζεκιήλ.

Εάν όμως ο Θεός φέρει το σώμα από μόνο του —διότι μπορεί, όπως μου έχει ήδη φανερωθεί πιο πάνω μέσω του Ιεζεκιήλ· έστω και αν το έργο έγινε μέσω παραβολής, ωστόσο η μορφή του ολοκληρώθηκε ως αλληγορία της αλήθειας που τότε εκφράστηκε παραβολικά, καθώς ενώθηκε οστό με οστό και άρθρωση με άρθρωση, και ενώ τα οστά ήταν ξηρά και δεν υπήρχε ακόμη μέσα τους ψυχή ούτε πνεύμα για να τα κινεί, αμέσως τα σώματα συγκεντρώθηκαν και στερεώθηκαν σύμφωνα με τον λόγο του προφήτη. Και αν ο Θεός το θέλει, έχει τη δύναμη να κάνει το σώμα να παρίσταται και να κινείται χωρίς ψυχή, όπως ακριβώς και το αίμα του Άβελ, το οποίο ήταν σώμα, φώναζε μετά τον θάνατο και όχι η ψυχή· διότι το αίμα δεν είναι ψυχή, αλλά είναι σώμα ορατό. Όμως δεν θα είναι δυνατόν να κριθεί το σώμα χωρίς την ψυχή. Διότι θα μπορούσε να αντιλέξει και το ίδιο, λέγοντας ότι: «Δεν αμάρτησα εγώ, αλλά η ψυχή· μήπως τάχα, αφότου αυτή χωρίστηκε από εμένα, εγώ μοίχευσα, πόρνευσα, ή ειδωλολάτρησα;». Έτσι, το σώμα θα έφερνε αντίρρηση στη δίκαιη κρίση του Θεού, και μάλιστα θα έφερνε εύλογη αντίρρηση. Εξαιτίας αυτού, λοιπόν, και για πολλά άλλα αναγκαία, ο Θεός με τη σοφία Του οδηγεί τα νεκρά σώματά μας και τις ψυχές σε παλιγγενεσία, σύμφωνα με την υπόσχεση της φιλανθρωπίας Του, ώστε εκείνος που κοπίασε με οσιότητα να λάβει όλη την καλή ανταπόδοση από τον Θεό, και εκείνοι που έπραξαν μάταια έργα ομοίως να κριθούν, το σώμα μαζί με την ψυχή και η ψυχή μαζί με το σώμα.

Επιπρόσθετα σε αυτά, πραγματοποιούνταν το θέαμα που ήταν σε όλους μας ευκταίο και ποθούμενο, δηλαδή εορτές εγκαινίων στις πόλεις και καθιερώσεις των άρτι νεόδμητων προσευχητηρίων, συναθροίσεις επισκόπων στον ίδιο τόπο, προσελεύσεις όσων έρχονταν από μακριά από ξένους τόπους, εκδηλώσεις αγάπης μεταξύ των λαών, και η ένωση των μελών του σώματος του Χριστού που συνέρχονταν σε μία αρμονία. Συγκεντρώνονταν, λοιπόν, σύμφωνα με την προφητική ρήση που προσημαίνει μυστικά το μέλλον, «οστούν προς οστούν και αρμονία προς αρμονίαν», και σύμφωνα με όσα ο λόγος αψευδώς προανήγγειλε μέσα από αινίγματα· και μία ήταν η δύναμη του θείου Πνεύματος που διαπερνούσε όλα τα μέλη, και μία η ψυχή όλων, και η ίδια προθυμία της πίστεως, και ένας ύμνος θεολογίας αναπεμπόταν από όλους. Βεβαίως υπήρχαν και οι τέλειες λατρευτικές συνάξεις των προεστώτων και οι ιερουργίες των ιερωμένων και οι θεοπρεπείς θεσμοί της Εκκλησίας· αφενός με ψαλμωδίες και με τις ακροάσεις των υπόλοιπων θεοπαράδοτων λόγων, και αφετέρου με τις θείες και μυστικές ιεροπραξίες που επιτελούνταν, προβάλλονταν τα απόρρητα σύμβολα του σωτηρίου Πάθους. Ομού δε, άνθρωποι κάθε ηλικίας, τόσο του αρσενικού όσο και του θηλυκού φύλου, με όλη τη δύναμη της διανοίας τους, μέσα από ευχές και ευχαριστίες, με περιχαρή νου και ψυχή δοξολογούσαν τον Θεό, τον αίτιο όλων των αγαθών. Και καθένας από τους παρόντες άρχοντες εκφωνούσε πανηγυρικούς λόγους, ανάλογα με τις ικανότητες του καθενός, εξυμνώντας με ένθεο ζήλο την πανήγυρη.

Διότι, από τη στιγμή που άρχισαν να συναρμολογούνται από Εκείνον που ζωογονεί τους νεκρούς, οστά προς οστά και άρθρωση προς άρθρωση, και δόθηκε στα ξηρά οστά το Πνεύμα της ζωής και της παλιγγενεσίας, γνωρίζω καλά ότι πρέπει να ολοκληρωθεί πλήρως η ανάσταση. Επομένως, ας μην υπερηφανεύονται μέσα τους όσοι προκαλούν πικρία. Ούτε ας νομίζουν ότι κατέχουν κάτι αυτοί που κρατούν μια σκιά, ή ένα όνειρο ανθρώπων που ξυπνούν, ή αύρες που πνέουν, ή τα ίχνη ενός πλοίου πάνω στο νερό. Ας ολολύξει το πεύκο, διότι έπεσε ο κέδρος. Ας παραδειγματιστούν από τις συμφορές των άλλων, και ας μάθουν ότι ο φτωχός δεν θα λησμονηθεί ως το τέλος· ούτε θα ανεχθεί η Θεότητα – η οποία κατατέμνεται και διαιρείται κακόδοξα σε στοιχείο άρχον και αρχόμενο – να μην συντρίψει εν εκστάσει τα κεφάλια των δυναστών, όπως λέει ο Αββακούμ. Διότι έτσι προπάντων θα υβριζόταν η Θεότητα με τον υποβιβασμό της, και θα επιβαρυνόταν η κτίση εάν αποκτούσε ισοτιμία με τη Θεότητα.

Πες και τούτο: Είχες κάποια παρηγοριά για τα υπολείμματα του σώματός σου; Ή μήπως αντιμετώπιζες φιλοσοφικά και τη φτώχεια; Είχες κάποιους συμπαραστάτες στον αγώνα σου; Ή το υπέμεινες και αυτό στερούμενος; Νοσταλγούσες τις αδελφές σου, που ήταν κοινωνοί σου και στην αγνεία και στην καρτερία; Ή είχες σταθεί ανώτερος και από τη συνήθεια της συναναστροφής τους; Σε λύγιζε η μοναξιά της γηραιάς μητέρας σου; Ή μήπως είχες απόλυτο θάρρος, θεωρώντας ότι τους άφησες την ευσέβεια ως τη μέγιστη ασφάλεια; Αλλά επειδή, πράττοντας ορθά, επέστρεψες σε εμάς, και επειδή εσένα που μας ποθούσες σε απέδωσε πάλι σε όσους σε ποθούσαν Εκείνος που δοξάζει αυτούς που Τον δοξάζουν, που ανταποδίδει τον ζήλο σε όσους δείχνουν ζήλο γι' Αυτόν, που εκπληρώνει το θέλημα εκείνων που Τον φοβούνται και που εμφυσά την ανάσταση στους νεκρούς· Εκείνος που έδωσε ζωή στον τετραήμερο Λάζαρο, και ζωοποίησε εσένα μετά από τέσσερα χρόνια, πέρα από κάθε ελπίδα, συνενώνοντας οστό με οστό και άρθρωση με άρθρωση, σύμφωνα με το όραμα του Ιεζεκιήλ, του πιο θαυμαστού και υψηλού από τους προφήτες· αφοσιώσου, λοιπόν, πάλι στο ίδιο έργο και στην ίδια παρρησία, για να μη φανεί ότι ανακόπηκες από τα παθήματα, ούτε ότι προδίδεις τη φιλοσοφία από δειλία.

Και ας μην νομίσει κανείς ότι αυτά έχουν ήδη συμβεί, αλλά ότι αποτελούν προαναγγελία των μελλόντων· θα συμβούν δε τότε, όταν η μετακόσμηση, αφού εμψυχώσει τους νεκρούς, θα επαναφέρει τον καθένα για λογοδοσία των πεπραγμένων του, όντας και πάλι σύνθετος όπως πρωτύτερα, συνιστάμενος από ψυχή και σώμα. Ο δε θεοφόρος Ιεζεκιήλ, ο θεατής των μεγάλων οπτασιών, οδηγούμενος άραγε σε ποιο νόημα έβλεπε εκείνη τη μεγάλη και απέραντη πεδιάδα που ήταν γεμάτη από ανθρώπινα οστά, για τα οποία έλαβε την εντολή να προφητεύσει; Και αμέσως σάρκες τα περιέβαλλαν, ενώ τα αποσυντεθειμένα και ατάκτως σκορπισμένα ενώνονταν μεταξύ τους με τάξη και αρμονία. Ή μήπως είναι ολοφάνερο ότι μέσω τέτοιων λόγων μάς υποδεικνύει επαρκώς την αναβίωση αυτής της σάρκας; Σε εμένα δε φαίνεται ότι όσοι εναντιώνονται εριστικά σε αυτόν τον λόγο δεν είναι μόνο ασεβείς, αλλά και παράφρονες· διότι η ανάσταση, η αναβίωση, η μετακόσμηση και όλα τα παρόμοια ονόματα, κατευθύνουν τη σκέψη του ακροατή προς το σώμα που υπόκειται στη φθορά. Εφόσον η ψυχή, εξεταζόμενη αυτή καθ' εαυτήν, ουδέποτε πρόκειται να αναστηθεί, επειδή ούτε πεθαίνει, αλλά είναι άφθαρτη και ανώλεθρη· όντας όμως αθάνατη, έχει ως κοινωνό των πράξεών της κάτι το θνητό, και για τον λόγο αυτόν, ενώπιον του δίκαιου Κριτή, κατά τον καιρό της λογοδοσίας, θα κατοικήσει και πάλι στο συνεργό της σώμα, ώστε μαζί με αυτό να δεχθεί από κοινού τις τιμωρίες ή τις τιμές.

Εορτή είναι η ομολογία και η επίγνωση του όντως Όντος. Είναι δυνατόν δε, λέγει, να σταχυολογήσει κανείς και πολλά άλλα χωρία της Αγίας Γραφής για τη θεμελίωση του δόγματος περί της αναστάσεως. Διότι και ο Ιεζεκιήλ, με το προφητικό πνεύμα, έχοντας υπερβεί όλον τον ενδιάμεσο χρόνο και το αντίστοιχο διάστημα, ίσταται, μέσω της προγνωστικής του δύναμης, στον ίδιο τον καιρό της αναστάσεως, και φέρνει ενώπιόν μας με τη διήγησή του αυτό που πρόκειται να συμβεί, σαν να το έχει ήδη θεαθεί. Είδε ένα μεγάλο πεδίο που εκτεινόταν στο άπειρο, και επάνω του μεγάλη σωρεία οστών, τα οποία βρίσκονταν σκορπισμένα άλλα εδώ και άλλα εκεί ανάλογα με τη συγκυρία· έπειτα τα είδε, με θεία δύναμη, να μετακινούνται προς τα συγγενικά και τα οικεία τους μέρη, και να συναρμόζονται στις οικείες αρθρώσεις τους. Έπειτα, να καλύπτονται με νεύρα, σάρκες και δέρματα (πράγμα που η ψαλμωδία περιγράφει με τη λέξη «πυκάζονται»), και ένα πνεύμα να ζωοποιεί και να συνεγείρει καθετί που κειτόταν εκεί.

Το νεκρό σώμα δεν είναι μίασμα, Απόλλωνα, αλλά το να καταδιώκεις μια κόρη που επιθυμεί να ζει με σωφροσύνη, και να υποσκάπτεις τη σεμνότητα μιας παρθένου, και, όταν αποτυγχάνεις στην αναίσχυντη πράξη, να θρηνείς, αυτό είναι άξιο και κατηγορίας και τιμωρίας. Πολλοί βέβαια θαυμαστοί και μεγάλοι προφήτες υπήρξαν ανάμεσά μας, οι οποίοι προφήτευσαν πολλά για τα μελλοντικά, και πουθενά δεν προσέταζαν αυτούς που τους ρωτούσαν να ξεθάβουν τα οστά των νεκρών· αντιθέτως, ο μεν Ιεζεκιήλ, στεκόμενος κοντά στα ίδια τα οστά, όχι μόνο δεν εμποδιζόταν καθόλου από αυτά, αλλά, αφού τα περιέβαλε με σάρκες, νεύρα και δέρματα, τα επανέφερε και πάλι στη ζωή. Ο δε μέγας Μωυσής δεν στεκόταν απλώς κοντά σε οστά νεκρών, αλλά, έχοντας μαζί του ολόκληρο τον νεκρό Ιωσήφ, κατ' αυτόν τον τρόπο προέλεγε τα μελλοντικά· και πολύ εύλογα. Διότι τα μεν λόγια εκείνων αποτελούσαν χάρη του Αγίου Πνεύματος, ενώ τα λόγια αυτών είναι απάτη και ψεύδος που δεν μπορεί με κανέναν τρόπο να συγκαλυφθεί.

Του λέγουν: «Κύριε, είναι τεταρταίος και ήδη όζει». Αυτά είναι μικρά για τον Θεό· δεν ήταν ακόμη ξηρά οστά, δεν ήταν ακόμη στερημένα από σάρκες και νεύρα, όπως κάποτε την εποχή του Ιεζεκιήλ το στρατόπεδο των νεκρών που κειτόταν καταγής, και ήταν στερημένο από όλα: ψυχή, αίσθηση, αντίληψη, ζωτικό πνεύμα. Στάθηκε δίπλα στον τάφο, παρέχοντας ήδη μια σαφή απόδειξη της μελλοντικής ανάστασης. Η Μάρθα σιώπησε, και ο λίθος αφαιρέθηκε, και όλοι βρίσκονταν σε αγωνιώδη αναμονή, σαν ζωντανοί νεκροί· ίσως δε και ο ίδιος ο άδης, καθώς οι πύλες του θανάτου ήδη παρέλυαν. Και πρώτα ο Κύριος Ιησούς αρχίζει με δοξολογία.

Δεν ήταν άγονος και σε προχωρημένη ηλικία; Δεν είχε γυναίκα που και λόγω ηλικίας και λόγω φύσεως ήταν ακατάλληλη για τεκνοποίηση; Δεν είχαν χαθεί από παντού οι ελπίδες για την περίπτωσή του; Τι συνέβη λοιπόν; Δεν γέμισα ολόκληρη την οικουμένη από εκείνον τον έναν, τον άγονο, τον ηλικιωμένο; Γιατί, λοιπόν, ταράζεστε; Διότι, αν από τον έναν μπόρεσα να γεμίσω την οικουμένη, πολύ περισσότερο θα γεμίσω τα Ιεροσόλυμα από εσάς τους λίγους. Γι’ αυτό λέει: «Κοιτάξτε τη στερεή πέτρα από την οποία λαξευτήκατε»· αποκαλώντας έτσι τον Αβραάμ· «και το κοίλωμα του λάκκου από το οποίο εξορυχθήκατε»· ονομάζοντας έτσι τη Σάρρα. Επειδή, όπως ακριβώς ο λάκκος δεν έχει από μόνος του νερό που να αναβλύζει, αλλά το δέχεται από τις βροχές άνωθεν, έτσι και εκείνη, ενώ στερούνταν τη δύναμη της τεκνοποιίας, έλαβε αυτή την ικανότητα άνωθεν· και όπως η πέτρα δεν έφερε ποτέ καρπό, έτσι ούτε και ο Αβραάμ ήταν σε θέση να φέρει. Αλλά εγώ σας έβγαλα από εκεί, και από τον έναν γέμισα τόσες χώρες. Γι’ αυτόν τον λόγο οδηγεί και τον Ιεζεκιήλ στην πεδιάδα και του δείχνει έναν σωρό από οστά, και προφητεύοντας τα ανασταίνει, δείχνοντάς τους τα οστά και λέγοντας: «Αν μπορώ να αναστήσω τους νεκρούς, πολύ περισσότερο μπορώ να επαναφέρω εσάς που ζείτε».

Είναι δε φανερό ότι στα μνήματα δεν τοποθετούνται οι ψυχές, αλλά τα σώματα. Και ο μακάριος Ιεζεκιήλ αναφέρει: «Και συνέβη», λέει, «ενώ εγώ προφήτευα, και ιδού έγινε σεισμός, και πλησίασαν τα οστά, οστό προς οστό, το καθένα στη φυσική του άρθρωση. Και είδα, και ιδού, προστέθηκαν σε αυτά νεύρα, και αναπτύχθηκαν σάρκες, και ανέβηκαν σε αυτά και απλώθηκαν πάνω τους δέρματα εξωτερικά». Έπειτα διδάσκει πώς επέστρεψαν τα πνεύματα κατόπιν προσταγής.

Είναι δε τα εξής: «Ιδού, έρχεται ως υιός ανθρώπου επάνω στις νεφέλες του ουρανού» και «οι άγγελοί του μαζί του». Επειδή, λοιπόν, αποδεικνύουμε ότι όλα όσα έχουν ήδη γίνει είχαν προαναγγελθεί από τους προφήτες πριν καν γίνουν, είναι ανάγκη να πιστέψουμε και για όσα παρομοίως προφητεύτηκαν ότι μέλλουν να γίνουν, πως οπωσδήποτε θα γίνουν. Διότι, όπως ακριβώς εκείνα που ήδη συνέβησαν είχαν προαναγγελθεί και, έστω κι αν αγνοούνταν, εκπληρώθηκαν, με τον ίδιο τρόπο και όσα υπολείπονται, έστω κι αν αγνοούνται και δεν γίνονται πιστευτά, πρόκειται να εκπληρωθούν. Επειδή οι προφήτες προανήγγειλαν δύο παρουσίες του: την πρώτη, η οποία έχει ήδη πραγματοποιηθεί, ως άτιμου και παθητού ανθρώπου, και τη δεύτερη, για την οποία έχει κηρυχθεί ότι θα έρθει με δόξα από τους ουρανούς μαζί με την αγγελική του στρατιά, όταν και θα αναστήσει τα σώματα όλων των ανθρώπων που υπήρξαν ποτέ, και τα μεν σώματα των αξίων θα τα ντύσει με αφθαρσία, ενώ τους αδίκους, διατηρώντας τους σε αιώνια συναίσθηση, θα τους στείλει μαζί με τους φαύλους δαίμονες στο αιώνιο πυρ. Και το ότι έχει προειπωθεί πως θα γίνουν και αυτά, θα το αποδείξουμε. Έχει δε ειπωθεί μέσω του προφήτη Ιεζεκιήλ το εξής: «Θα συναρμολογηθεί άρθρωση με άρθρωση και οστό με οστό», «και θα αναφυούν σάρκες». «Και κάθε γόνατο θα κάμψει στον Κύριο, και κάθε γλώσσα θα τον εξομολογηθεί». Και για το σε τι είδους συναίσθηση και κόλαση πρόκειται να βρεθούν οι άδικοι, ακούστε όσα έχουν παρομοίως ειπωθεί γι' αυτό. Είναι δε τα εξής: «Ο σκώληκάς τους δεν θα παύσει, και το πυρ τους δεν θα σβήσει».

Και το σημαντικότερο, σε ορισμένες περιπτώσεις εφοδιάζοντας με αδρές αμοιβές εκείνους που αναλάμβαναν τα δημόσια αξιώματα και προαναγγέλλοντάς τους όσα δεινά θα πάθαιναν αν παρέβλεπαν τις εντολές του, έτσι τους έστελνε, μη βγάζοντας αυτά τα αξιώματα προς πώληση σε όσους το επιθυμούσαν ούτε παραχωρώντας τα σε τυχάρπαστους ανθρώπους του δρόμου έναντι οποιουδήποτε χρηματικού ποσού, αλλά παρέχοντας την εκλογή ως δώρο και κατ' επιλογήν. Γι' αυτό, όσοι παλαιότερα είχαν παρασυρθεί από τον χρόνο και είχαν οδηγηθεί στον θάνατο εξαιτίας της νοσηρής κατάστασης των δημοσίων πραγμάτων, σαν να σάλπισε κάποιος αρχάγγελος στα αυτιά τους, αποτίναξαν τον χρόνιο λήθαργο και απέβαλαν την παλαιά νέκρωση. Και όπως περιγράφει το όραμα του Ιεζεκιήλ, οστά συνενώθηκαν με οστά και αρμοί με αρμούς. Και μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα οι περισσότερες πόλεις αναβίωσαν και ανέκτησαν την προηγούμενη ευδαιμονία τους. Αν πάλι πρέπει να προσθέσουμε εδώ και κάτι από τον ψαλμωδό Δαβίδ, μετέτρεψε την έρημο σε λίμνες υδάτων και την άνυδρη γη σε πηγές υδάτων. Και συγκέντρωσε τους διασκορπισμένους φορολογούμενους του δημοσίου, θέτοντας τέρμα στους ξυλοδαρμούς από τους πράκτορες και περιορίζοντας σε ένα ορισμένο ποσό τις αλλεπάλληλες απαιτήσεις, όσες εφηύραν οι φοβεροί εισπράκτορες των φόρων και τις παγίωσαν ως ετήσια οφειλή, εκείνοι που σαν να έτρωγαν ψωμί καταβρόχθιζαν τον υποτελή λαό.

Διότι αν κάποιος έλαβε την εξουσία από τον Θεό χωρίς να μεσολαβήσει ανθρώπινη επινόηση, την έχεις λάβει και εσύ, θεοειδέστατε αυτοκράτορα. Διότι, αν και μέσω του Θεού οι βασιλείς βασιλεύουν και οι άρχοντες θεσπίζουν δικαιοσύνη, ωστόσο, πολύ πιο ξεκάθαρα στη δική σου περίπτωση η άνωθεν επιρροή και η θεία δύναμη συνέργησαν, φέρνοντας εις πέρας τα πάντα αμέσως, ας πούμε, και χωρίς ενδιάμεση αιτία. Και ας είναι η χάρις στον Θεό που σε έστειλε στους δικούς σου και σε έστειλε σε εμάς ως πνεύμα ζωογόνο και ήγειρε κέρας σωτηρίας, όχι μόνο στον οίκο του νέου σου και πράου Δαβίδ, αλλά και σε όλους τους πιστούς μέσω εσού, οι οποίοι τρέφουν πλούσια πεποίθηση σε αυτόν, και ο οποίος έθεσε ακρογωνιαίο λίθο που συνδέει τα διεστώτα. Διότι μόλις εμφανίστηκες, αμέσως χάρισες τη ζωή σε όσους είχαν καταστραφεί, και το όραμα του Ιεζεκιήλ ανανεώθηκε κυριολεκτικά για εμάς: οστά ενώθηκαν με οστά και τα ρήγματα της αυτοκρατορίας στερεώθηκαν και συναρμόστηκαν σε μία ενιαία ολότητα. Και τέτοιος μεν είναι ο νυμφίος, για να πω λίγα από τα πολλά, διότι και ο λόγος δεν έθεσε άλλον σκοπό παρά μόνο να υμνήσει τα της σημερινής τελετής.

Σημασία στην όραση του προφήτη Ιεζεκιήλ, στην οποία τα ξηρά οστά των ανθρώπων ανακτούν την προηγούμενη μορφή τους. Την έλευση του Θεού προς τους ανθρώπους την περίμεναν οι προφήτες και επιθυμούσαν να τη δουν, επειδή όμως δεν ήταν δυνατό (διότι δεν ζούσαν στους καιρούς εκείνους, κατά τους οποίους έπρεπε να είναι παρών ο ευεργέτης), έβλεπαν το μέλλον μέσα από κάποια σύμβολα και επικοινωνούσαν με τις εικόνες αυτών που ποθούσαν και χαίρονταν με τους τύπους, σαν τους θερμούς εραστές που στερούνται τα ίδια τα πράγματα. Και αυτό αποτελούσε για αυτούς παρηγοριά του πόθου τους εκ μέρους του Πνεύματος. Σε αυτόν ακριβώς τον χορό των μακαρίων ανήκε και ο Ιεζεκιήλ και μυήθηκε στη μέλλουσα σωτηρία και είδε, με τα μέσα που ήταν δυνατόν, αυτά που δεν ήταν ακόμη παρόντα, και αυτό που είπε ο Κύριος για τον Αβραάμ, «αγαλλίασε για να δει την ημέρα τη δική μου, και την είδε και χάρηκε», αυτό συνέβη και σε εκείνον. Και το σημαντικότερο είναι ότι στα οράματά του έβλεπε τον εαυτό του ως εικόνα του Σωτήρα, και τα μεν ξηρά οστά ως τους ανθρώπους που πρόκειται να σωθούν, τα οποία περιβάλλονταν με νεύρα και σάρκες παραδόξως, ενώ τον εαυτό του στη θέση εκείνου που σώζει, να συνάγει τα οστά και να τα συνδέει και να εμφυσά ψυχή και να κάνει τα πάντα, μέσω των οποίων φανερωνόταν η ανάσταση των ανθρώπων.

Αυτά φανέρωσαν την ανάδειξη του Σωτήρος, ενώ τα επόμενα τη διδασκαλία του. Διότι προσθέτει: «Αυτά λέγει ο Κύριος στα οστά αυτά: Ιδού εγώ φέρνω σε εσάς πνεύμα ζωής», και «Διότι τα λόγια που εγώ λέω, είναι πνεύμα και είναι ζωή». Με αυτά τα λόγια θα επαναφέρω αυτούς που πείθονται στην προηγούμενη ζωή δια του σταυρού και του θανάτου. Και δηλώνοντας αυτό, προτού ενωθούν και ζήσουν τα οστά, υπαινίσσεται τον σταυρό και τον θάνατο. Διότι λέει, «Φωνή και σεισμός», και τα οστά πήραν πάλι την προηγούμενη μορφή τους. Περιγράφοντας εκείνον τον σεισμό που έγινε πάνω στον σταυρό και τη μεγάλη φωνή του Κυρίου, η οποία συγκλόνισε την έρημο, εννοώ δηλαδή τον άδη, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Φωνή Κυρίου που συγκλονίζει την έρημο». Προαναγγέλλοντας αυτήν τη φωνή, ο μακάριος Δαβίδ έλεγε: «Ο Θεός των θεών, ο Κύριος, μίλησε και κάλεσε τη γη από την ανατολή του ηλίου μέχρι τη δύση». Διότι εκείνη συγκέντρωσε την εκκλησία των πιστών. Επειδή, πράγματι, κάλεσε τον θάνατο πάνω σε εκείνο το αναμάρτητο σώμα, και εκείνος ο θάνατος έκλεισε τον άδη, άνοιξε τον ουρανό, και έγινε η αιτία των επουράνιων αγαθών για τους ανθρώπους.

Διότι εκείνη ήταν η μεγάλη φωνή, το «Πατέρα, στα χέρια σου παραδίδω το πνεύμα μου». Γι' αυτό, αφού προφήτευσε την ανάπλαση των οστών, προσθέτει: «Και ακούστηκε φωνή ενώ εγώ προφήτευα, και ιδού, έγινε σεισμός, και τα οστά πλησίασαν, το κάθε οστό στην άρθρωσή του». Και αυτό είναι γνώρισμα της υπερφυσικής δύναμης του Σωτήρα, να κατορθώνει τα αντίθετα μέσω των αντιθέτων. Και ο σεισμός δεν προκάλεσε σύγχυση, αλλά συνένωσε τα χωρισμένα, όπως ακριβώς και η μάχαιρα έφερε την ειρήνη στον κόσμο, και η φωτιά δεν κατέστρεψε αλλά έσωσε, αυτή «που ήρθε να βάλει επί της γης» ο Κύριος. «Ακούστηκε φωνή ενώ εγώ προφήτευα, και ιδού, έγινε σεισμός, και τα οστά πλησίασαν, το κάθε οστό στην άρθρωσή του». Διότι, αφού ευαγγελίστηκε τη βασιλεία και κήρυξε τη σωτηρία που ήρθε να φέρει, ανεβαίνει στον σταυρό και πεθαίνει, και πεθαίνοντας, έκανε πράξη αυτά που υποσχέθηκε και προφήτευσε· και αφού υψώθηκε, είλκυσε προς τον εαυτό του τους ανθρώπους και συνέδεσε τους πάντες με τον εαυτό του και έγινε για εμάς ό,τι είναι η κεφαλή στα μέλη. Διότι μέσω του βαπτίσματος συνθαπτόμαστε με τον Σωτήρα, επειδή αυτόν ενδυόμαστε όταν βαπτιζόμαστε. Και το βάπτισμα εισήχθη από τον θάνατό του· «διότι στον θάνατό του βαπτιστήκαμε».

Και δεν ήταν δυνατόν να βαπτιστεί κανείς, εάν δεν είχε προηγουμένως αγαπήσει την επιφάνεια του Σωτήρος και το ίδιο το βάπτισμα. Και βέβαια, δεν είναι δυνατόν ούτε να αγαπήσει το βάπτισμα, εάν δεν έχει προηγουμένως πιστέψει ότι μέσω αυτού ήλθε η σωτηρία. Αυτά δε τα υποδήλωσε αλληγορικά μέσω των νεύρων, των σαρκών και του δέρματος: την μεν πίστη μέσω των νεύρων, την δε αγάπη μέσω των σαρκών, και το βάπτισμα μέσω του δέρματος. Διότι η μεν πίστη είναι θεμελιώδης και χαρακτηρίζεται στέρεη, και για τον λόγο αυτό ο Κύριος ονόμασε τον μακάριο Πέτρο πέτρα και θεμέλιο, εξαιτίας της πίστεώς του. «Διότι εσύ είσαι», λέγει, «ο Πέτρος, και πάνω σε αυτή την πέτρα θα οικοδομήσω την Εκκλησία μου». Διότι αυτή πρώτη συγκρατεί την εν Κυρίω ζωή μας. Στην δε αγάπη αποδίδεται και το θερμό και το ιλαρό: το ένα λόγω της συμπάθειας, το άλλο λόγω της κίνησης.

Και για να δείξει ότι διψά για τη σωτηρία μας, επισπεύδει την υπόσχεση σχετικά με το Πνεύμα. «Προφήτευσε στο πνεύμα, λέγοντας, προφήτευσε, υιέ ανθρώπου, και θα πεις στο πνεύμα: αυτά λέει ο Κύριος: από τα τέσσερα πνεύματα ας έλθει το πνεύμα, και εμφύσησε σε αυτούς τους νεκρούς και ας ζήσουν». Διότι, επειδή ο Υιός αποστέλλεται μεν στον κόσμο από τον Πατέρα, ενώ το Πνεύμα το αποστέλλει ο ίδιος (διότι λέει «από τον Πατέρα εξήλθα και ήλθα στον κόσμο», και «ο Πατέρας με απέστειλε», «ενώ τον Παράκλητο, λέει, εγώ θα τον στείλω σε εσάς από τον Πατέρα»), για τον λόγο αυτό, φέροντας την εικόνα του Σωτήρος, ο μακάριος αυτός προφήτης λέει: «με περιήγαγε» και «μου είπε», «και προφήτευσα όπως ακριβώς με διέταξε»· πράγματα τα οποία δήλωσαν την αποστολή του από τον Πατέρα. Έπειτα απευθύνεται προς το Πνεύμα: «πες, λέει, στο πνεύμα. Και από τα τέσσερα πνεύματα ας έλθει το πνεύμα», μέσω των οποίων έδειξε την αποστολή του Πνεύματος, σύμφωνα με την οποία αποστέλλεται από τον Υιό στον κόσμο. Γι' αυτό λέει «από τα τέσσερα πνεύματα ας έλθει το πνεύμα»· δηλαδή από παντού, για να δείξει ότι το Πνεύμα, στο οποίο αινίσσεται, είναι πανταχού παρόν και είναι Θεός. Διότι αυτό που έρχεται από παντού, είναι πανταχού παρόν. Επειδή, για να μην επιβάλει κάποιον περιορισμό το «ας έλθει», στο «ας έλθει» προσέθεσε το «από παντού». Διότι αυτό σημαίνει το «από τα τέσσερα πνεύματα». «

Ίσως κάποιος από τους αντιπάλους να έφερνε αντίρρηση λέγοντας προς αυτά, ότι αυτό που ελέχθη δεν είναι ταυτόσημο με τα ζητούμενα. Διότι άλλο πράγμα είναι το να αναστήσεις κάποιον αμέσως μόλις νεκρωθεί, και άλλο το να υπομένει κάποιος με νεκρωμένα πολλαπλώς τα μέλη και να αντέχει τα αφόρητα βασανιστήρια με συντριμμένες τις σάρκες, τα οστά και τους μυελούς του. Όμως αγνοούν παντελώς ότι, ενώ ο Ιεζεκιήλ βρήκε προηγουμένως στην πεδιάδα ξηραμένα τα οστά των νεκρών, την ώρα που προφήτευε είδε άνδρες να ζουν στον κόσμο. Εμείς, λοιπόν, που τα γνωρίζουμε, ας τιμήσουμε με πίστη και με σεπτούς ύμνους τη μνήμη του μαρτυρίου του μάρτυρα.

Και έτσι αυξάνονται λίγο-λίγο όλα τα μέλη του πνευματικού σώματος, όπως το οστό με το οστό και η άρθρωση με την άρθρωση, συντιθέμενα, συναρμολογούμενα και συνδεόμενα από την αγία αγάπη. Αυτή δε η αγάπη, δηλαδή η κεφαλή όλων των αρετών, είναι ο Χριστός και Θεός, ο οποίος γι' αυτόν τον λόγο κατήλθε στη γη και έγινε άνθρωπος, λαμβάνοντας τη δική μας χοϊκή σάρκα, για να μας μεταδώσει ουσιωδώς τη δική Του θεότητα και, αφού μας κάνει πνευματικούς και μας καταστήσει άφθαρτους, να μας ανεβάσει στους ουρανούς. Αυτή είναι η αγάπη για την οποία ο θείος Απόστολος λέει ότι έχει εκχυθεί πλούσια στις καρδιές μας, δηλαδή η μετουσία και η μέθεξη της θεότητάς Του, μέσω της οποίας ενωνόμαστε με τον Θεό. Για αυτήν και ο Ιωάννης ο Θεολόγος λέει: «Η τέλεια αγάπη βγάζει έξω τον φόβο», και ότι: «Εκείνος που φοβάται δεν έχει φτάσει στην τελειότητα της αγάπης», και πάλι: «Δείτε τι είδους αγάπη μάς έδωσε ο Πατέρας, ώστε να ονομαστούμε τέκνα Θεού.» Αγάπη εδώ ονομάζει το Άγιο Πνεύμα του Θεού, μέσω του οποίου λαμβάνουμε και την υιοθεσία.

Διότι, όπως ακριβώς αν κάποιος συνδέσει νεκρό οστό με οστό και άρθρωση με άρθρωση, τα οποία μπορείς να εκλάβεις ως τα έργα και την απόκτηση της αρετής, δεν ωφελεί σε τίποτα, εάν δεν υπάρχει αυτός που μπορεί να υφάνει πάνω τους σάρκα και νεύρα, αλλά ακόμη και αν το κάνει αυτό, και συνδέσει τις αρθρώσεις με τα νεύρα, και ντύσει εκείνα τα νεκρά οστά με σάρκα και δέρμα και τα διαμορφώσει σε σώμα, πάλι δεν θα υπάρξει κανένα όφελος, εφόσον αυτό στερείται το πνεύμα που το ζωοποιεί και το κινεί, δηλαδή είναι στερημένο από ψυχή. Έτσι να σκέφτεσαι και για τη νεκρωμένη ψυχή και στρέψε τον νου σου στα εσωτερικά της μέλη, και δες να συγκεντρώνονται όλες οι πράξεις, δηλαδή η νηστεία και η αγρυπνία, η κοίμηση στο έδαφος και η σκληραγωγία, η ακτημοσύνη και η αλουσία και όσα ακολουθούν αυτά, σαν νεκρά οστά, και να συναρμολογούνται μεταξύ τους και να ακολουθεί η μία την άλλη και να συντίθενται και τρόπον τινά να αποτελούν το ακέραιο σώμα της ψυχής. Ποιο είναι λοιπόν το όφελος, εάν κείται άψυχο και άπνουν, χωρίς να υπάρχει μέσα του το Άγιο Πνεύμα; Διότι μόνο Εκείνο, όταν έλθει μέσα μας και εγκατοικήσει, συνδέει με τα νεύρα της πνευματικής ισχύος και συνενώνει μέσω της αγάπης προς τον Θεό τις νεκρωμένες ενάρετες πράξεις, που μοιάζουν με άψυχα μέλη αποσπασμένα το ένα από το άλλο, και τότε μας αναδεικνύει καινούργιους από παλιούς και ζωντανούς από νεκρούς. Διαφορετικά, δεν είναι δυνατόν να ζήσει η ψυχή.

Σηκώσατε λοιπόν τον σταυρό του Κυρίου, και δεν Τον ακολουθείτε προσποιητά και υποκριτικά, όντας μοιρασμένοι ανάμεσα στον κόσμο και σε Αυτόν· αλλά αναθέσατε και αφιερώσατε τα πάντα στο Πνεύμα και συγκεντρωθήκατε και συνδεθήκατε αρμονικά με την ταπείνωσή μας και μεταξύ σας, περισσότερο από όσο συνδέεται οστό με οστό ενός ολόκληρου σώματος· και πάνω από όλα υπάρχει μία ψυχή, επειδή υπάρχει και ένα θέλημα. Αγωνιστείτε λοιπόν, ω τέκνα, τον καλόν αγώνα να αγωνίζεστε· και να διανύετε τον δρόμο σας υπομένοντας όσα σας συμβαίνουν· ευφραινόμενοι γενναία και ανακουφιζόμενοι με τα αγαθά που ελπίζετε.

Δείτε λοιπόν, αδελφοί μου, πόσο φοβερή είναι η δύναμή του· πόσο μεγάλη είναι η ένδειξη της αγανάκτησης, ο θυμός της οργής του· και αν ο τωρινός είναι τέτοιος και τόσος, πώς θα είναι εκείνος ο σεισμός της συντέλειας του παντός; Σύμφωνα με το γραμμένο: Ιδού, εγώ μια φορά τον ουρανό και τη γη σείω, λέγει ο Κύριος. Ποιος φόβος θα ακολουθήσει; Ποιος τρόμος θα προκληθεί, όταν η γη, συθέμελα κλονιζόμενη, θα παραδώσει όλους τους απ' αιώνος κεκοιμημένους· καθώς τα οστά θα συνενώνονται με τα οστά, και θα αναπτύσσονται επάνω τους σάρκες και νεύρα, και τα σώματα θα εμψυχώνονται πάλι και θα ανασταίνονται; Όταν ο ουρανός, τυλιγόμενος σαν βιβλίο, θα αποβάλει τα άστρα και θα μεταβάλει τους φωστήρες; Καθώς ήχος και βροντή θα ακούγεται μέσω της σάλπιγγας του αρχαγγέλου σε όλους τους κατοίκους της γης;

Δείτε λοιπόν, αδελφοί μου, πόσο φοβερή είναι η δύναμή του, πόσο μεγάλη η ένδειξη της αγανάκτησής του, ο θυμός της οργής του! Και αν ο παρών είναι τέτοιος και τόσο μεγάλος, πώς άραγε θα είναι εκείνος ο σεισμός της συντέλειας των πάντων, σύμφωνα με το «ιδού εγώ για μια ακόμη φορά θα σείσω τον ουρανό και τη γη, λέει ο Κύριος»; Ποιος φόβος θα ακολουθήσει; Ποιος τρόμος θα προκληθεί, όταν η γη, συγκλονιζόμενη, θα δώσει πίσω όλους τους απ' αιώνος κεκοιμημένους, καθώς τα οστά θα συνενώνονται μεταξύ τους και θα αναπτύσσονται σε αυτά σάρκες και νεύρα, και τα σώματα θα εμψυχώνονται και πάλι και θα ανασταίνονται; Όταν ο ουρανός, τυλιγόμενος σαν ειλητάριο, θα αποβάλλει τα άστρα και θα μεταβάλει τους φωστήρες του, ενώ ήχος και βροντή θα ακούγεται μέσω της σάλπιγγας του αρχαγγέλου σε όλους τους κατοίκους της γης; Όταν ο ίδιος ο Θεός μας θα έλθει φανερά, με μύριες μυριάδες και χίλιες χιλιάδες αγγέλων και αρχαγγέλων και όλων των άνω δυνάμεων να προηγούνται και να προπορεύονται ενώπιόν του; Όταν θα στηθούν θρόνοι και θα καθίσει στο κριτήριο ο αδέκαστος κριτής και δεσπότης, κρίνοντας τα πάντα γυμνά και ξεσκεπασμένα, και ελέγχοντας και εξετάζοντας κάθε σκέψη, πράξη και λόγο από όσα έχουμε πράξει στη ζωή μας;

Στον μάγιστρο κύριο Ιωάννη Παντεχνή. Και τι να ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα μου ανταπέδωσε; Με οδήγησε μέσα από τη θάλασσα με τόση ασφάλεια, όση ούτε καν στη στεριά. Πρόσταξε την καταιγίδα και μεταβλήθηκε σε αύρα. Με γλίτωσε από πολυήμερη ασθένεια και με περιέζωσε με δύναμη, ώστε τα τωρινά να είναι εφάμιλλα με εκείνα τα παλαιά, εννοώ όσα συνέβησαν στον Εζεκία και όσα είδε ο επόπτης των μεγάλων μυστηρίων Ιεζεκιήλ στον ποταμό Χοβάρ, όταν δηλαδή πνεύμα ζωής και παλιγγενεσίας ανακαίνιζε τα νεκρά οστά, για να μην αναφέρω τα θαύματα του δικού μου Ιησού, την πεθερά του Πέτρου και τον γιο του βασιλικού αξιωματούχου και τον υδρωπικό και τον παράλυτο, οι οποίοι ανακουφίστηκαν από τον πυρετό, αποκαταστάθηκαν από την καχεξία και ανορθώθηκαν από την παράλυση. Ας είναι, λοιπόν, η χάρη σε Εκείνον που σώζει δωρεάν και δεν ενεργεί σύμφωνα με τις ανομίες μας, αλλά παραβλέπει τις αμαρτίες και προσπερνά τα εγκλήματα.

Δεν αναφέρω ακόμη εκείνους που ανασταίνονται από τους τάφους την τέταρτη ημέρα, και άλλους που ενώ φέρονται για ταφή αναπηδούν από το νεκροκρέβατο, και νεκρό κορίτσι που ξυπνά σαν να κοιμόταν, και επιπλέον γυναίκες που παίρνουν πίσω τους νεκρούς τους μέσω της αναστάσεως, και τον προφήτη που βλέπει γυμνά οστά να αναπλάθονται με σάρκες, και δέρμα να τα καλύπτει, και τρίχες να φυτρώνουν πάνω τους.