Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΓΑΛΑΤΑΣ 1:9

Ἰδού το στήριγμα της πίστεως των Πατέρων. Ἰδού η ρίζα και η αρχή και το θεμέλιο της ευσεβείας. Ἰδού οι φωστήρες και οι κήρυκες της αληθείας. Ἰδού οι ασάλευτοι και ακατανίκητοι στύλοι και πρόμαχοι. Ἰδού οι πνευματοφόροι και προφητικοί και ισάγγελοι άνδρες. Άλλο λέγουν ότι είναι η φύση και άλλο η υπόσταση. Και ποιος είναι λοιπόν εκείνος που μπορεί να ανατρέψει έναν τέτοιο κανόνα και όρο και νόμο; Εγώ, πράγματι, έχω πεποίθηση και έτσι πιστεύω, ότι στην αγία εκείνη σύνοδο ήταν παρόντες άνδρες θεοφόροι, που είχαν ενώπιον του Θεού προφητικό και αποστολικό μέτρο και πολιτεία· και ότι είχαν τη δυνατότητα να λέγουν με κάθε παρρησία και εκείνοι: «Και αν ακόμη άγγελος από τον ουρανό ευαγγελισθεί στην Εκκλησία κάτι διαφορετικό από εκείνο που εμείς της ευαγγελισθήκαμε και της κηρύξαμε, ας είναι ανάθεμα και αυτός και το κήρυγμά του».

Όσο για εκείνους περί τον Θεόδωρο, τον Νάρκισσο, τον Ακάκιο, τον Στέφανο, τον Ουρσάκιο, τον Ουάλη, τον Μηνόφαντο και τον Γεώργιο, αν και από φόβο δεν προσήλθε από την Ανατολή, ωστόσο, επειδή είχε καθαιρεθεί από τον μακαριστό Αλέξανδρο, και επειδή τόσο αυτός όσο και οι υπόλοιποι κατέχονται από τη μανία του Αρείου, αλλά και εξαιτίας των κατηγοριών που τους προσάφθηκαν, η αγία σύνοδος τους καθαίρεσε παμψηφεί από την επισκοπή. Και κρίναμε όχι μόνο να μην είναι πλέον επίσκοποι, αλλά ούτε καν να αξιώνονται την κοινωνία με τους πιστούς. Διότι αυτούς που χωρίζουν τον Υιό και αποξενώνουν τον Λόγο από τον Πατέρα, αρμόζει να αποκόπτονται από την καθολική Εκκλησία και να είναι ξένοι προς το όνομα των Χριστιανών. Ας είναι λοιπόν για εσάς ανάθεμα, διότι «καπηλεύτηκαν τον λόγο» της αλήθειας· άλλωστε, αποστολικό είναι το παράγγελμα: «Εάν κάποιος σας ευαγγελίζεται κάτι διαφορετικό από αυτό που παραλάβατε, ας είναι ανάθεμα». Παραγγείλετε να μην έχει κανείς κοινωνία μαζί τους· «διότι καμία κοινωνία δεν υπάρχει μεταξύ φωτός και σκότους». Κρατήστε τους όλους αυτούς μακριά· «διότι καμία συμφωνία δεν υπάρχει μεταξύ Χριστού και Βελίαρ». Και φυλαχτείτε, αγαπητοί, ούτε να γράφετε σε αυτούς ούτε να δέχεστε γράμματα από αυτούς. Φροντίστε μάλλον και εσείς, αδελφοί και συλλειτουργοί, «ως παρόντες με το πνεύμα» στη σύνοδό μας, να συναινέσετε διά της υπογραφής σας, ώστε να διασώζεται η ομοφωνία από όλους τους απανταχού συλλειτουργούς.

Αυτά λοιπόν που δίδασκε ο Μωυσής, αυτά τηρούσε ο Αβραάμ· και αυτά που τηρούσε ο Αβραάμ, αυτά τα γνώριζαν ο Νώε και ο Ενώχ, διακρίνοντας τα καθαρά από τα ακάθαρτα και γινόμενοι ευάρεστοι στον Θεό. Διότι και ο Άβελ κατ' αυτόν τον τρόπο μαρτύρησε επειδή τα γνώριζε αυτά, τα οποία είχε μάθει από τον Αδάμ, ο οποίος με τη σειρά του τα είχε μάθει από τον Κύριο, ο Οποίος, όταν ήλθε κατά τη συντέλεια των αιώνων για την αθέτηση της αμαρτίας, έλεγε: «Δεν σας δίνω νέα εντολή, αλλά εντολή παλαιά, την οποία ακούσατε από την αρχή». Γι' αυτό και ο μακάριος απόστολος Παύλος, έχοντας διδαχθεί από Αυτόν, όταν καθόριζε τις εκκλησιαστικές διατάξεις, δεν θέλησε να είναι δίγλωσσοι ούτε οι διάκονοι, πολλώ δε μάλλον οι επίσκοποι, και επιπλήττοντας τους Γαλάτες αποφάνθηκε με απόλυτο τρόπο λέγοντας: «Εάν κάποιος σας κηρύττει άλλο ευαγγέλιο από αυτό που παραλάβατε, ας είναι ανάθεμα, καθώς έχω προείπει, και πάλι λέω: αλλά ακόμη και αν εμείς ή άγγελος από τον ουρανό σας κηρύξει άλλο ευαγγέλιο από αυτό που παραλάβατε, ας είναι ανάθεμα». Εφόσον λοιπόν ο απόστολος λέει αυτά, ας αναθεματίσουν και αυτοί τους οπαδούς του Ευσεβίου που μεταβάλλονται και λέγουν διαφορετικά πράγματα από εκείνα που υπέγραψαν, είτε, εάν γνωρίζουν ότι καλώς υπέγραψαν, ας μην γογγύζουν κατά μιας τόσο σπουδαίας συνόδου. Εάν όμως δεν πράττουν ούτε το ένα ούτε το άλλο, είναι φανερό ότι και οι ίδιοι περιφέρονται από κάθε άνεμο και κλύδωνα, και δεν παρασύρονται από τις δικές τους γνώμες αλλά από ξένες.

Αυτοί θα υποστούν βαρύτερη καταδίκη. ΠΡΟΣ ΓΑΛΑΤΑΣ. Αλλά ακόμη και αν εμείς, ή άγγελος από τον ουρανό, σας κηρύξει ευαγγέλιο διαφορετικό από αυτό που σας κηρύξαμε, ας είναι ανάθεμα. Όπως έχουμε προείπει, και τώρα πάλι το λέω: Εάν κάποιος σας κηρύττει ευαγγέλιο διαφορετικό από αυτό που παραλάβατε, ας είναι ανάθεμα.

Όλοι όσοι ήλθαν είναι κλέφτες και ληστές· αλλά τα πρόβατα δεν τους άκουσαν. ΠΡΟΣ ΓΑΛΑΤΑΣ. Αλλά και εάν εμείς ή άγγελος από τον ουρανό σας κηρύττει ευαγγέλιο διαφορετικό από αυτό που σας κηρύξαμε, ας είναι ανάθεμα. Όπως έχουμε προείπει, και τώρα πάλι το λέω: Εάν κάποιος σας κηρύττει ευαγγέλιο διαφορετικό από αυτό που παραλάβατε, ας είναι ανάθεμα. ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ Α΄. Εάν κάποιος ετεροδιδασκαλεί και δεν ακολουθεί τους υγιαίνοντες λόγους του Κυρίου μας Ιησού Χριστού και την κατ' ευσέβειαν διδασκαλία, έχει τυφλωθεί από έπαρση, χωρίς να γνωρίζει τίποτα, και τα εξής.

Αλλά και εάν εμείς ή άγγελος από τον ουρανό σας κηρύττει ευαγγέλιο διαφορετικό από αυτό που παραλάβατε, ας είναι ανάθεμα. ΠΡΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΕΙΣ Α΄, Τις προφητείες να μην τις περιφρονείτε. Όλα να τα δοκιμάζετε· το καλό να το κρατάτε. Από κάθε είδους πονηρό να απέχετε.

Από την προς Γαλάτας. «Αν κάποιος σας κηρύττει διαφορετικό ευαγγέλιο από αυτό που παραλάβατε, ας είναι ανάθεμα. Διότι τώρα επιδιώκω να πείσω ανθρώπους ή τον Θεό; Ή ζητώ να αρέσω σε ανθρώπους; Εάν ακόμα άρεσα σε ανθρώπους, δεν θα ήμουν δούλος του Χριστού.» Εκείνος που πείθει τον Θεό, δηλαδή, εκείνος που παρουσιάζει τον τρόπο της ζωής του με σκοπό να τον πληροφορήσει για τα αγαθά του έργα, δεν ζητά να αρέσει στους ανθρώπους, αλλά μάλλον να υπηρετήσει τον Χριστό. Άρα ο Υιός είναι Θεός κατά φύση, στον οποίο όλοι λογοδοτούμε ως σε Θεό και Δεσπότη, προσφέροντάς του τη δουλεία των αγαθών έργων μας· διότι αυτό ακριβώς είναι το να τον πείθουμε. Εκείνος όμως που είναι εκ φύσεως Θεός, δεν θα μπορούσε να είναι γενητός.

Αν κήρυξε το ευαγγέλιο και το ίδιο πάλι γνωστοποιεί, δεν υπάρχει κάποιο άλλο ευαγγέλιο ούτε άλλη γνώση μετά τη μία και το ένα, το οποίο τυγχάνει να είναι ένα διαμέσου των τεσσάρων ευαγγελίων και των αποστόλων, προκειμένου να ελέγξει τον Μαρκίωνα που ήλθε μετά από τόσα έτη, μετά τους χρόνους του επονομαζόμενου Υγίνου, του επισκόπου των Ρωμαίων που υπήρξε ο ένατος στη διαδοχή μετά την τελείωση των αποστόλων Πέτρου και Παύλου. Γι' αυτό, για να διασφαλίσει τα πράγματα, ο ίδιος απόστολος έλεγε: «ακόμη και αν εμείς ή άγγελος σας κηρύξει ευαγγέλιο διαφορετικό από αυτό που παραλάβατε, ας είναι ανάθεμα», γνωρίζοντας εν Αγίω Πνεύματι ότι επρόκειτο ο Μαρκίων και οι οπαδοί του να διαστρέψουν την οδό που είχε καλώς εδραιωθεί. Επομένως, δεν είπε πλέον «σας κηρύττω το ευαγγέλιο», αλλά «σας γνωστοποιώ το ευαγγέλιο», το οποίο δεν είναι άλλο, αλλά «εκείνο που ήδη σας κήρυξα», το οποίο και σας υπενθυμίζω. «Σας γνωστοποιώ με ποιον λόγο σας κήρυξα το ευαγγέλιο, εάν τον κατέχετε, εκτός εάν πιστέψατε μάταια». Διότι, εάν δεν τον κατέχετε όπως σας τον κήρυξα, χωρίς αυτόν πιστέψατε μάταια. «

Και εάν κάποιος, δίδοντας προσοχή στη σοφία του κόσμου, την οποία μώρανε ο Θεός, δεν προσέχει στο κήρυγμα της σοφίας του Θεού και δεν ομολογεί με πίστη την κατ' ουσίαν ομοιότητα του Υιού προς τον Πατέρα, αποκαλώντας ψευδεπίγραφα τον Πατέρα και τον Υιό, και μη ονομάζοντάς τους αληθινά ούτε Πατέρα ούτε Υιό, αλλά κτίστη και κτίσμα, και εξισώνοντας την έννοια του Πατέρα και του Υιού με τα υπόλοιπα δημιουργήματα, και θέλοντας να προβάλει σοφιστείες είτε ότι υπερέχει ως προς τη χρησιμότητα, ως το πρώτο από τα δημιουργήματα που έγιναν δι' αυτού, είτε ως προς την υπερβολή του μεγέθους, και δεν ομολογεί σε τίποτα την εκκλησιαστική πίστη στον Πατέρα και τον Υιό, επιθυμώντας να ευαγγελιστεί κάτι διαφορετικό από αυτό που μας ευαγγελίστηκαν οι απόστολοι, ας είναι ανάθεμα.

Και υιοθετώντας τον λόγο του μακαρίου Παύλου «το έχουμε προείπει και τώρα πάλι το λέω», και πάλι αναγκαίως λέμε: εάν κάποιος, ακούγοντας ότι ο Πατέρας είναι ο μόνος σοφός και ο μονογενής αυτού Υιός είναι η σοφία, ισχυριστεί ότι η σοφία ταυτίζεται με τον μόνο σοφό, αναιρώντας την ιδιότητά του ως Υιού, ας είναι ανάθεμα.

Διότι το κάθε ένα από τα έργα του μετέχει στη σοφία του, όντας ποικιλοτρόπως κατασκευασμένο, και μετέχοντας πάνσοφα στη δημιουργική του δύναμη· ξεχωριστά όμως και εξαιρετικά οι όσιοί του του αποδίδουν την ύψιστη δοξολογία· διότι με όσα φρονούν και πράττουν, θα διακηρύξουν τη βασιλεία του, φανερώνοντας προγευστικά ότι, έχοντας στρατευθεί σε αυτόν, αποτελούν δόξα της βασιλείας του· θα μιλήσουν δε και για την εξουσία που είναι σύμφυτη με τη βασιλεία του, καθώς το κάθε ένα από τα κτίσματα του υποτάσσεται με τάξη. Όντας φιλάνθρωποι όσοι επιδιώκουν την οσιότητα που κατευθύνεται προς εσένα και προέρχεται από εσένα, μεταδίδουν άφθονα με διδακτικό τρόπο στους υιούς των ανθρώπων τα αγαθά που έλαβαν. Διότι μόνο σε αυτούς που έχουν υπερβεί την ανθρώπινη ζωή είναι δάσκαλος και καθοδηγητής ο Χριστός, ενώ για εκείνους που τυγχάνουν να είναι ακόμη υιοί των ανθρώπων, δάσκαλοι γίνονται αυτοί που έχουν εκπαιδευτεί από τον Χριστό. Ο Παύλος, για παράδειγμα, ο οποίος δεν παρέλαβε ούτε διδάχθηκε το Ευαγγέλιο από ανθρώπους ή μέσω ανθρώπων, αλλά μέσω της αποκάλυψης του Ιησού Χριστού, έγινε δάσκαλος των εθνών εν πίστει και αληθεία. Εξάλλου, και ο ίδιος ο Σωτήρας αποστέλλει τους αποστόλους για να μαθητεύσουν όλα τα έθνη, έχοντάς τους προηγουμένως διδάξει να μην ονομάζουν κανέναν δάσκαλο επί της γης· επομένως, όσα μαθαίνουν οι όσιοι από αυτόν, τα γνωστοποιούν στους υιούς των ανθρώπων.

Προτού όμως προχωρήσω στα δικά του λόγια, θα συμβούλευα αναγκαίως όσους μελετούν το σύγγραμμα του ανδρός, και μάλιστα αν τυχόν υπάρχουν κάποιοι Γαλάτες, να μη λησμονούν τη θεία φωνή του αποστόλου Παύλου. Ο ίδιος, γράφοντας προς τους Γαλάτες, τους προέτρεπε να μην απομακρύνονται «από εκείνον που τους κάλεσε με τη χάρη του Χριστού, για να στραφούν σε άλλο ευαγγέλιο» (διότι «δεν υπάρχει άλλο», όπως είπε, «παρά μόνο ότι υπάρχουν μερικοί που σας αναστατώνουν και θέλουν να διαστρέψουν το ευαγγέλιο του Χριστού»). Επίσης, είναι ανάγκη να προσέξουν εκείνον τον λόγο, με τον οποίο ένας τόσο σπουδαίος απόστολος, βάζοντας στο στόχαστρο ακόμη και τον εαυτό του για να καταντροπιάσει αυτούς που προσπαθούσαν να διαστρέψουν τους ανθρώπους, πρόσθεσε λέγοντας: «αλλά κι αν εμείς ή άγγελος από τον ουρανό σας κηρύξει ευαγγέλιο διαφορετικό από εκείνο που σας κηρύξαμε, ας είναι ανάθεμα». Αυτό ακριβώς επαναλαμβάνει για δεύτερη φορά λέγοντας: «όπως έχουμε προείπει, και τώρα το λέω πάλι, αν κάποιος σας κηρύττει ευαγγέλιο διαφορετικό από εκείνο που παραλάβατε, ας είναι ανάθεμα». Τι ήταν όμως αυτό, πέρα από το οποίο δεν έπρεπε να κηρύττεται άλλο ευαγγέλιο, αν όχι βεβαίως εκείνο ακριβώς που έχει καταγραφεί ότι είπε ο Σωτήρας όταν το παρέδιδε στους μαθητές του: «Πορευθείτε και μαθητεύστε όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τα στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος»;

Γι' αυτό, λοιπόν, σε αυτούς είναι αναγκαία η μαρτυρία της αποστολικής εντολής που λέει: «ακόμη κι αν άγγελος από τον ουρανό σας κηρύξει Ευαγγέλιο διαφορετικό από αυτό που παραλάβατε, ας είναι ανάθεμα». Με κυριεύει θαυμασμός όταν παρατηρώ την αποστολική διάνοια. Διότι, σαν να προφήτευε το μέλλον στους ίδιους τους Γαλάτες, καθόριζε με ακρίβεια τη θεολογία για τον Σωτήρα, γράφοντας αμέσως στην αρχή της προς αυτούς επιστολής με τρόπο πιο ασυνήθιστο από τον καθιερωμένο, ως εξής: «Παύλος, απόστολος όχι από ανθρώπους ούτε μέσω ανθρώπου, αλλά διά του Ιησού Χριστού». Δεν θα έβρισκε, βέβαια, κανείς να γράφει με αυτόν τον τρόπο σε άλλους· επειδή, όπως είναι φυσικό, κανένας από τους άλλους στους οποίους έγραφε δεν βρισκόταν στην ίδια κατάσταση όσον αφορά την πίστη. Διότι σε εκείνους που θεωρούσαν τον Χριστό ως απλό άνθρωπο, προσέφερε τη διόρθωση, διδάσκοντας στην αρχή της επιστολής ότι δεν ήταν άνθρωπος· και προχωρώντας, έλεγε στους ίδιους ότι «το Ευαγγέλιο που κηρύχθηκε από εμένα σε εσάς, δεν είναι ανθρώπινο, διότι ούτε εγώ το παρέλαβα από άνθρωπο, ούτε το διδάχθηκα, αλλά δι' αποκαλύψεως Ιησού Χριστού», με τα οποία λόγια πάλι αποδείκνυε ότι ο Ιησούς Χριστός δεν ήταν άνθρωπος. Και τι ήταν, αν δεν ήταν άνθρωπος, προχωρώντας πάλι το διασαφήνιζε λέγοντας: «όταν δε ευδόκησε ο Θεός, ο οποίος με ξεχώρισε από την κοιλιά της μητέρας μου, να αποκαλύψει τον Υιό Του μέσα μου». Βλέπεις πώς σαφώς ονόμαζε τον Σωτήρα Υιό του Θεού, και γι' αυτόν τον λόγο, Θεό.

Αν και, εάν επιτρέπαμε να προσδιορίζονται όσα έχουν θεολογηθεί απροσδιόριστα από τους αγίους, αυτό θα μπορούσε εύκολα να κατασκευαστεί από τον καθένα που το επιθυμεί· αλλά αμέσως αυτός, εάν δεν μετανοήσει, θα υποβληθεί στο ανάθεμα· «διότι εάν κάποιος», λέει, «σας κηρύττει ευαγγέλιο διαφορετικό από αυτό που σας κηρύξαμε, ας είναι ανάθεμα». Τι λες όμως εσύ που υποστηρίζεις ότι το Πνεύμα είναι και εκ του Υιού, και εξαιτίας αυτού προσδιορίζεις τα όσα έχουν θεολογηθεί απροσδιόριστα από τους αγίους, και με τον προσδιορισμό αντιλέγεις δόλια σε εκείνον που θεολογεί ότι το Πνεύμα δεν λέγεται ότι είναι και εκ του Υιού; Μήπως μπορείς να αποδείξεις ότι δεν τυγχάνεις σχεδόν σε όλα όμοιος με αυτόν τον υπόδικο; «Έχω να σου δείξω», λέει, «πολλούς από τους θεολόγους που εναντιώνονται σε αυτήν τη θεολογία του Δαμασκηνού και επιτρέπουν να νοείται ότι η εκπόρευση είναι του Υιού».

Διότι, εάν δεν επιτρέπεται να κρίνουμε ο ένας τον άλλον, πολύ περισσότερο δεν επιτρέπεται να κρίνουμε τους διδασκάλους. Αλλά, ακόμη και αν εμείς οι ίδιοι ή άγγελος από τον ουρανό σας κηρύττει διαφορετικά από ό,τι παραλάβατε, ας είναι ανάθεμα. Δες την αποστολική σύνεση. Διότι, για να μην πει κανείς ότι από κενοδοξία στηρίζει τα δικά του δόγματα, αναθεμάτισε και τον εαυτό του. Επειδή δε επικαλούνταν και πρόσωπα με μεγάλο κύρος, τον Ιάκωβο και τον Ιωάννη, για τον λόγο αυτό ανέφερε και τους αγγέλους. Μη μου αναφέρεις, λέει, τον Ιάκωβο και τον Ιωάννη· διότι ακόμη και αν κάποιος από τους πρώτους αγγέλους από τον ουρανό διαφθείρει το κήρυγμα, ας είναι ανάθεμα. Και δεν είπε απλώς «από τον ουρανό», αλλά επειδή και οι ιερείς ονομάζονταν άγγελοι —διότι, «Τα χείλη του ιερέα θα διαφυλάξουν τη γνώση, και τον νόμο θα αναζητήσουν από το στόμα του, επειδή είναι άγγελος του Κυρίου του Παντοκράτορος»— για να μη νομίσεις ότι εννοεί αυτούς τώρα ως αγγέλους, με την προσθήκη της φράσης «από τον ουρανό» υπονόησε τις άνω δυνάμεις. Και δεν είπε: «Εάν κηρύττουν τα αντίθετα, ή εάν ανατρέπουν τα πάντα», αλλά: «Ακόμη και αν κηρύττουν κάτι μικρό διαφορετικό από αυτό που σας κηρύξαμε, ακόμη και αν παραλλάξουν το παραμικρό, ας είναι ανάθεμα. Όπως έχω προείπει, και τώρα πάλι λέω».

Εσύ, που είπες στους Γαλάτες: «Εάν κάποιος σας κηρύττει άλλο ευαγγέλιο από αυτό που παραλάβατε, ας είναι ανάθεμα», τώρα λες: «Καλά κάνατε και τους ανέχεστε;» Και όμως, γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο δεν έπρεπε να τους ανέχεστε, αλλά να απομακρύνεστε· αν πάλι λένε τα ίδια, πρέπει να τους ανέχεστε. Πώς λοιπόν λες: «Επειδή λένε τα ίδια, δεν πρέπει να τους ανέχεστε; Διότι, αν έλεγαν άλλα, λέει, θα έπρεπε να τους ανέχεστε;» Ας προσέξουμε λοιπόν· διότι και ο κίνδυνος είναι μεγάλος και ο γκρεμός βαθύς, εάν απλώς το προσπεράσουμε αυτό, και τα λόγια αυτά δίνουν δίοδο σε όλες τις αιρέσεις. Ποιο είναι λοιπόν το νόημα αυτών των λέξεων; Εκείνοι καυχιούνταν με τον εξής τρόπο, ότι δηλαδή οι απόστολοι δίδασκαν ατελώς, ενώ οι ίδιοι εισέφεραν κάτι περισσότερο. Διότι ήταν φυσικό αυτοί, φλυαρώντας πολύ, να εισάγουν στα δόγματα αυτά έναν ανόητο συρφετό προσθηκών. Γι' αυτόν τον λόγο μνημόνευσε το φίδι και την Εύα, η οποία εξαπατήθηκε ακριβώς έτσι, από την προσδοκία του περισσότερου. Αυτό υπονοούσε και στην προηγούμενη επιστολή όταν έλεγε: «Ήδη πλουτίσατε, χωρίς εμάς γίνατε βασιλιάδες»· και πάλι: «Εμείς είμαστε μωροί για τον Χριστό, ενώ εσείς φρόνιμοι εν Χριστώ». Επειδή λοιπόν ήταν αναμενόμενο αυτοί να φλυαρούν πολύ, χρησιμοποιώντας την κοσμική σοφία, αυτό εννοεί, ότι: «Εάν αυτοί έλεγαν κάτι το παραπάνω, και κήρυτταν κάποιον άλλον Χριστό, ο οποίος έπρεπε μεν να κηρυχθεί, αλλά εμείς τον παραλείψαμε, τότε καλά θα κάνατε να τους ανέχεστε»· γι' αυτόν άλλωστε τον λόγο πρόσθεσε τη φράση: «τον οποίο εμείς δεν κηρύξαμε».

Εδώ όμως δεν έχει χρησιμοποιήσει αυτόν τον τόνο, λόγω του ότι η πίστη τους ήταν νεόφυτη. Ας μην επεκτείνουμε λοιπόν σε όλα το «Ο καθένας ας είναι απολύτως βέβαιος σύμφωνα με τον δικό του νου». Διότι, όταν ο λόγος αφορά τα δόγματα, άκουσε τι λέει: «Εάν κάποιος σας κηρύττει Ευαγγέλιο διαφορετικό από αυτό που παραλάβατε, ακόμη και αν είναι άγγελος, ας είναι ανάθεμα»· και πάλι: «Φοβάμαι μήπως, όπως το φίδι εξαπάτησε την Εύα, έτσι φθαρούν τα νοήματά σας». Και γράφοντας προς τους Φιλιππησίους έλεγε: «Προσέχετε τα σκυλιά, προσέχετε τους κακούς εργάτες, προσέχετε την κατατομή». Στους Ρωμαίους όμως, επειδή δεν ήταν ακόμη ο κατάλληλος καιρός να διορθώσει τέτοια ζητήματα, λέει: «Ο καθένας ας είναι απολύτως βέβαιος στον δικό του νου». Διότι ο λόγος αφορούσε τη νηστεία, και τα έλεγε αυτά για να καταρρίψει αφενός την αλαζονεία των πρώτων και αφετέρου να διαλύσει τον φόβο των δεύτερων. «Εκείνος που τηρεί την ημέρα, για τον Κύριο την τηρεί· και εκείνος που δεν τηρεί την ημέρα, για τον Κύριο δεν την τηρεί. Και εκείνος που τρώει, για τον Κύριο τρώει, διότι ευχαριστεί τον Θεό· και εκείνος που δεν τρώει, για τον Κύριο δεν τρώει, και ευχαριστεί τον Θεό». Ακόμη επιμένει στα ίδια. Αυτό όμως που λέει έχει την εξής έννοια: Το ζήτημα δεν αφορά τα ουσιώδη· διότι το ζητούμενο είναι εάν και ο ένας και ο άλλος πράττουν για τον Θεό, εάν και οι δύο καταλήγουν στην ευχαριστία.

Και δεν σταματά εδώ, αλλά προσθέτει πάλι ένα άλλο εγκώμιο, λέγοντας: «Οι οποίοι και πριν από εμένα υπήρξαν στον Χριστό». Διότι και αυτό αποτελεί μέγιστο έπαινο, το να προπορευθεί κανείς και να έλθει πριν από τους άλλους. Και παρατήρησε την άγια ψυχή, πόσο καθαρή ήταν από την κενοδοξία. Διότι, μετά από τόση και τέτοια δόξα, τοποθετεί άλλους πριν από τον εαυτό του, και δεν αποκρύπτει ότι εκείνος ήλθε ύστερα από αυτούς, ούτε ντρέπεται να το ομολογεί αυτό. Και γιατί θαυμάζεις αν δεν ντρέπεται γι' αυτό, από τη στιγμή που δεν διστάζει να εκθέσει δημοσίως και τον προηγούμενο βίο του, αποκαλώντας τον εαυτό του βλάσφημο και διώκτη; Επειδή, λοιπόν, δεν είχε με ποιον άλλο τρόπο να τους προβάλει σε σχέση με τους άλλους, αναλογίστηκε τον εαυτό του που προσήλθε μετά τους άλλους, και βρήκε τρόπο και από αυτό να συνθέσει έπαινο για εκείνους, λέγοντας: «Οι οποίοι και πριν από εμένα υπήρξαν στον Χριστό». «Ασπασθείτε τον Αμπλία, τον αγαπητό μου». Πάλι εγκωμιάζει αυτόν με γνώμονα την αγάπη· διότι η αγάπη του Παύλου ήταν ένεκα του Θεού και περιείχε αναρίθμητα αγαθά. Διότι, αν το να αγαπάται κανείς από βασιλιά είναι σπουδαίο, το να αγαπάται από τον Παύλο πόσο μεγάλο εγκώμιο είναι; Διότι δεν θα τον είχε ελκύσει σε τόσο θερμή αγάπη, αν δεν είχε αποκτήσει πολλή αρετή. Επειδή γνωρίζει ότι, όσους ζουν στην κακία και την παρανομία, όχι μόνο δεν τους αγαπά, αλλά και τους αναθεματίζει· όπως όταν λέει: «Εάν κάποιος δεν αγαπά τον Κύριο Ιησού Χριστό, ας είναι ανάθεμα»· και, «Εάν κάποιος σας ευαγγελίζεται κάτι διαφορετικό από εκείνο που παραλάβατε, ας είναι ανάθεμα». «Και τον Ουρβανό τον συνεργό μου στον Χριστό».

Ιδού, σας τα έχω προείπει· εάν πλανήσουν κάποιον από εσάς, θα είναι ασυγχώρητος. Ιδού, σας τα έχω προείπει· κανείς δεν έχει εύλογη πρόφαση. Ιδού, σας τα έχω προείπει όλα· προσέχετε μην πλανηθείτε. Προσέξτε να μη δεχθείτε άλλον, ψευδόχριστο, αντί για εμένα τον αληθινό. Διότι πολλοί θα έρθουν στο όνομά μου, λέγοντας: «Εγώ είμαι ο Χριστός», και θα πλανήσουν πολλούς· και: «Ο καιρός είναι εγγύς». Μην πορευθείτε, λοιπόν, οπίσω τους. Βλέπετε πόσος λόγος γίνεται στις άγιες Γραφές για αυτούς. Γι' αυτό πολλές φορές σας υπενθύμισα για τους άθεους αιρετικούς, και τώρα σας παρακαλώ να μη συγκαταβείτε σε αυτούς σε κανένα πράγμα, ούτε σε βρώσεις ούτε σε πόσεις, ούτε με φιλία ή συναναστροφή, ούτε με αγάπη ή ειρήνη. Διότι εκείνος που εξαπατάται σε αυτά και συγκαταβαίνει σε αυτούς, καθιστά τον εαυτό του ξένο προς την Καθολική Εκκλησία. Ενώ ο αληθινός και άδολος μαθητής του Θεού αναφωνεί με παρρησία: «Εάν κάποιος σας κηρύττει διαφορετικό ευαγγέλιο από αυτό που παραλάβατε, ας είναι ανάθεμα»· και ψάλλει τα λόγια του Δαβίδ: «Κύριε, δεν μίσησα εκείνους που σε μισούν, και δεν τηκόμουν από αγανάκτηση εναντίον των εχθρών σου; Με τέλειο μίσος τους μίσησα».

Το ότι δε ο Παύλος δεν θεσπίζει το να υπάρχουν αιρέσεις, αλλά αποτρέπει όλους όσους τον προσέχουν, άκουσε τι λέει: «Εάν κάποιος σας κηρύττει ευαγγέλιο διαφορετικό από αυτό που παραλάβατε, ας είναι ανάθεμα, ακόμη και αν είμαι εγώ, ακόμη και αν είναι άγγελος από τους ουρανούς». Δεν θα αναθεμάτιζε βέβαια και τον εαυτό του και άγγελο, εάν εγνώριζε ότι το ζήτημα είναι ακίνδυνο. Και πάλι λέει: «Διότι σας αγαπώ με ζήλο Θεού· επειδή σας αρραβώνιασα με έναν άνδρα, για να σας παραστήσω ως αγνή παρθένο. Φοβάμαι όμως μήπως, όπως ο όφις εξαπάτησε την Εύα με την πανουργία του, έτσι διαφθαρούν τα νοήματά σας, απομακρυνόμενα από την απλότητα προς τον Χριστό». Ιδού, και την απλότητα προέβαλε, και συγγνώμη δεν έδωσε. Διότι, εάν υπήρχε συγγνώμη, δεν θα υπήρχε κίνδυνος· εάν πάλι δεν υπήρχε κίνδυνος, δεν θα φοβόταν ο Παύλος. Ούτε και ο Χριστός θα διέταζε να κατακαούν τα ζιζάνια, εάν ήταν αδιάφορο πράγμα το να δίνει κανείς προσοχή και σε τούτον, και σε εκείνον, και σε έτερον, και απλώς σε όλους.

Ο Υιός όμως του Θεού έκανε το αδύνατο δυνατό, λύνοντας τις αμαρτίες και τοποθετώντας τους εχθρούς σε θέση φίλων. «Για να μας λυτρώσει από τον πονηρό αιώνα.» Δεν εννοούσε τον χρόνο, αλλά ονόμασε πονηρή την παρούσα ζωή. «Του ενεστώτος πονηρού αιώνα, σύμφωνα με το θέλημα του Θεού και Πατέρα μας, στον οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων· Αμήν.» Εννοεί τις πονηρές πράξεις, τη διεστραμμένη προαίρεση. «Απορώ πώς τόσο γρήγορα απομακρύνεστε από εκείνον που σας κάλεσε με τη χάρη του Χριστού.» Αυτό, λέει, μου προκάλεσε τη μεγάλη έκπληξη, το ότι αυτοί που διδάχθηκαν έτσι το μυστήριο της χάριτος, ώστε να μπορούν να γίνουν και δάσκαλοι άλλων, αυτοί πείθονται τόσο εύκολα σε εκείνους που τους εξαπατούν. «Σε ένα διαφορετικό Ευαγγέλιο, το οποίο δεν είναι άλλο.» Διότι, όπως λέει ο Πέτρος, δεν υπάρχει άλλο όνομα κάτω από τον ουρανό το οποίο να έχει δοθεί στους ανθρώπους, μέσω του οποίου πρέπει να σωθούμε. «Παρά μόνο υπάρχουν μερικοί που σας αναστατώνουν και θέλουν να διαστρέψουν το Ευαγγέλιο του Χριστού.» Εύστοχα λέει το «αναστατώνουν», και όχι «διδάσκουν» ούτε «πείθουν»· για να δείξει ότι το πράγμα είναι απλώς και μόνο απάτη. «Αλλά και εάν εμείς ή άγγελος από τον ουρανό σας κηρύξει Ευαγγέλιο διαφορετικό από εκείνο που σας κηρύξαμε, ας είναι ανάθεμα. Όπως το έχουμε προείπει, και τώρα πάλι το λέω: εάν κάποιος σας κηρύττει Ευαγγέλιο διαφορετικό από εκείνο που παραλάβατε, ας είναι ανάθεμα.»

Φθονείς τους αγίους για την τιμή που τους έχει δοθεί από τον Θεό. Δεν θέλεις να βλέπουμε εμείς τη δόξα τους εικονογραφημένη και να γίνουμε ζηλωτές της ανδρείας και της πίστης τους. Δεν ανέχεσαι τη σωματική και ψυχική ωφέλεια που μας προσγίνεται από την πίστη προς αυτούς. Δεν σε υπακούμε, φθονερέ και μισάνθρωπε δαίμονα. Ακούστε, λαοί, φυλές, γλώσσες, άνδρες, γυναίκες, παιδιά, γέροντες, νέοι και νήπια, το άγιο έθνος των χριστιανών: Εάν κάποιος σας κηρύττει κάτι διαφορετικό από αυτό που παρέλαβε η Καθολική Εκκλησία από τους αγίους αποστόλους, τους πατέρες και τις συνόδους και το οποίο διαφύλαξε μέχρι σήμερα, μην τον ακούσετε ούτε να δεχθείτε τη συμβουλή του όφεως, όπως τη δέχθηκε η Εύα και τρύγησε τον θάνατο.

Αδελφοί, ο χριστιανός είναι πίστη· εκείνος, λοιπόν, που προσέρχεται με πίστη θα κερδίσει πολλά, «εκείνος όμως που αμφιβάλλει μοιάζει με κύμα της θάλασσας που παρασύρεται και χτυπιέται από τον άνεμο», ο οποίος δεν πρόκειται να λάβει τίποτα· διότι όλοι οι άγιοι ευαρέστησαν τον Θεό μέσω της πίστεως. Ας αποδεχθούμε, λοιπόν, την παράδοση της Εκκλησίας με ευθύτητα καρδιάς και όχι με πολλούς λογισμούς· διότι ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο ευθύ, αυτοί όμως αναζήτησαν πολλούς λογισμούς. Ας μην καταδεχτούμε να μάθουμε νέα πίστη, σαν να έχει καταδικαστεί η παράδοση των αγίων Πατέρων· διότι λέει ο θείος απόστολος: «Εάν κάποιος σας κηρύττει διαφορετικό ευαγγέλιο από αυτό που παραλάβατε, ας είναι ανάθεμα.» Προσκυνούμε, λοιπόν, τις εικόνες, προσφέροντας την προσκύνηση όχι στην ύλη, αλλά μέσω αυτών στα πρόσωπα που εικονίζονται σε αυτές. «Διότι η τιμή προς την εικόνα αναβαίνει προς το πρωτότυπο», όπως λέει ο θείος Βασίλειος.

Όπου ο μεν ένας από τους διδασκάλους λέγει προς αυτούς που θέλουν να ζουν με ευσέβεια, «Καθένας που διδάσκει αντίθετα προς τα διατεταγμένα, ακόμη κι αν είναι αξιόπιστος, ακόμη κι αν νηστεύει, ακόμη κι αν ζει παρθενικά, ακόμη κι αν επιτελεί σημεία, ακόμη κι αν προφητεύει, ας σου φαίνεται ως λύκος με προβιά προβάτου, που εργάζεται για τη φθορά των προβάτων»· άλλος δε λέγει, «Εάν κάποιος παρασαλεύει κάτι από όσα γίνονται αποδεκτά από τους θεοφόρους πατέρες, αυτό δεν πρέπει πλέον να ονομάζεται οικονομία, αλλά παράβαση, και προδοσία του δόγματος, και ασέβεια προς το θείο»· έτερος δε, «Εκείνος που έχει προ οφθαλμών του το δικαστήριο του Χριστού και γνωρίζει πόσο μεγάλος είναι ο κίνδυνος του να αφαιρέσει ή να προσθέσει κάτι σε όσα έχουν παραδοθεί από το Πνεύμα, πρέπει να μην επιδιώκει αφ' εαυτού του να καινοτομεί, αλλά να εφησυχάζει σε όσα έχουν προαναγγελθεί από τους αγίους»· και άλλος, «Έχουμε ήδη παραδώσει άπαξ τον τύπο, ώστε όποιος αναγνωρίζει τον εαυτό του ως χριστιανό, να φυλάττει εκείνο που παραδόθηκε από τους αγίους αποστόλους, καθώς λέγει ο μακάριος Παύλος, εάν κάποιος σας ευαγγελίζεται κάτι διαφορετικό από εκείνο που παραλάβατε, ας είναι ανάθεμα». Εκτός από αυτά, οι σύνοδοι γράφουν ρητώς, άλλοτε μεν, «Για όσα η Θεία Γραφή θέσπισε με απόλυτη σαφήνεια, δεν πρέπει να ψηφίζουμε, αλλά μάλλον να τα ακολουθούμε»· άλλοτε δε, «Εάν κάποιος αθετεί κάθε εκκλησιαστική παράδοση, γραπτή και άγραφη»· και άλλοτε, «Όλα όσα καινοτομήθηκαν και πράχθηκαν αντίθετα προς την εκκλησιαστική παράδοση και το υπόδειγμα των αγίων πατέρων, ή πρόκειται να πραχθούν στο εξής, ας είναι ανάθεμα».

Βεβαίως, ο μακάριος Δάμασος, ο επίσκοπος της αρχαίας Ρώμης, γράφοντας προς τους επισκόπους της Ανατολής αναφέρει: «Ήδη μία φορά έχουμε δώσει τον τύπο, ώστε εκείνος που αναγνωρίζει τον εαυτό του ως χριστιανό να φυλάττει αυτό το οποίο παραδόθηκε από τους αποστόλους, καθώς λέει ο άγιος Παύλος: “Εάν κάποιος σας κηρύττει ευαγγέλιο διαφορετικό από αυτό που παραλάβατε, ας είναι ανάθεμα”». Επίσης, ο θεολόγος Γρηγόριος καταράται τους ευμετάβολους, γράφοντας ως εξής: «Ας μην δει τον αυγερινό να ανατέλλει, ούτε να αντικρίσει τη δόξα της εκεί λαμπρότητας, όποιος μεταβάλλεται σύμφωνα με τους καιρούς, γινόμενος άλλοτε διαφορετικός, και ο οποίος σκέφτεται με σαθρότητα για τα μέγιστα ζητήματα». Ο δε θείος Κελεστίνος, επίσκοπος και αυτός της Ρώμης, γράφοντας κατά του Νεστορίου λέει: «Ποιος ποτέ δεν κρίθηκε άξιος αναθεματισμού, επειδή είτε αφαίρεσε κάτι είτε πρόσθεσε κάτι στην πίστη; Διότι αυτά που με πληρότητα και σαφήνεια μας παραδόθηκαν από τους αποστόλους, δεν επιδέχονται ούτε προσθήκη, ούτε μείωση». Και ο αοίδιμος Αγάθων, ο οποίος ήταν και αυτός επίσκοπος των Ρωμαίων, απευθύνοντας επιστολή προς τους βασιλείς των Ρωμαίων, εκφράζει την ευχή, «ώστε να μην σημειωθεί, να μην αλλαχθεί και να μην προστεθεί τίποτα σε αντίθεση με τα κανονικώς ορισθέντα, αλλά αυτά να διαφυλαχθούν αλώβητα και ως προς τις λέξεις και ως προς τα νοήματα».

Τι συμβουλεύουν λοιπόν σε αυτούς που επιθυμούν να ευσεβούν με αυτόν τον τρόπο; «Ας λέγονται από εσάς για το Άγιο Πνεύμα μόνο όσα είναι γεγραμμένα· εάν κάτι δεν είναι γεγραμμένο, ας μην το περιεργαζόμαστε· το ίδιο το Άγιο Πνεύμα μίλησε στις Γραφές, το ίδιο είπε για τον εαυτό του όσα ήθελε και όσα μπορούσαμε να κατανοήσουμε· ας λέγονται όσα έχει πει, αλλά όσα δεν είπε, εμείς δεν τολμούμε να τα περιεργαζόμαστε». Και πάλι: «Διότι πρέπει να παραμένει απαράβατη η παράδοση σχετικά με το ζωοποιό Πνεύμα, στην οποία το να προσθέσει κανείς κάτι ή να αφαιρέσει, αποτελεί προφανώς έκπτωση από την αιώνια ζωή». Και αλλού: «Δεν πρέπει να τολμάμε να πούμε, ούτε καν να διανοηθούμε για την υπερούσια θεότητα, τίποτε πέρα από όσα μας έχουν φανερωθεί θεοπρεπώς από τα ιερά λόγια». Επιπλέον: «Ακόμη και αν άγγελος από τον ουρανό σας κηρύξει ευαγγέλιο διαφορετικό από αυτό που παραλάβατε, ας είναι ανάθεμα». Και προπάντων ο ίδιος ο Θεός λέει: «Να τηρήσεις τον λόγο που εγώ σε προστάζω σήμερα· δεν θα προσθέσεις σε αυτόν, ούτε θα αφαιρέσεις από αυτόν».

Και ο θείος Χρυσόστομος, εξηγώντας το «Εάν κάποιος σας κηρύττει κάτι διαφορετικό από αυτό που παραλάβατε, ας είναι ανάθεμα», αναφέρει: «Δεν είπε εάν κηρύττουν τα αντίθετα ή εάν ανατρέπουν τα πάντα, αλλά έστω κι αν κηρύττουν κάτι μικρό διαφορετικό από αυτό που παραλάβατε, έστω κι αν μεταβάλουν το παραμικρό, ας είναι ανάθεμα».

Δεν είναι λοιπόν παράξενο, αν και οι δικοί του διάκονοι μετασχηματίζονται σε διακόνους δικαιοσύνης, των οποίων το τέλος θα είναι σύμφωνα με τα έργα τους. Και πάλι αλλού, για τους ίδιους αναφέρει ο ίδιος απόστολος: Τέτοιου είδους άνθρωποι δεν υπηρετούν τον Κύριό μας Ιησού Χριστό, αλλά τη δική τους κοιλιά, και με τα ωραία λόγια και τις κολακείες εξαπατούν τις καρδιές των άκακων· όμως το στερεό θεμέλιο της πίστεως παραμένει σταθερό έχοντας αυτή τη σφραγίδα. Και αλλού: Προσέχετε τους σκύλους, προσέχετε τους κακούς εργάτες, προσέχετε την κατατομή. Και πάλι αλλού: Αν κάποιος σας ευαγγελίζεται κάτι διαφορετικό από αυτό που παραλάβατε, ακόμη κι αν είναι άγγελος από τον ουρανό, ας είναι ανάθεμα. Παρατηρήστε προφητικά το «ακόμη κι αν είναι άγγελος από τον ουρανό», ώστε να μην μπορεί κανείς να προβάλει την υπεροχή του πάπα. Και ο αγαπημένος μαθητής λέει: Αν κάποιος έρχεται σε εσάς και δεν φέρνει αυτή τη διδαχή, μην τον δέχεστε στο σπίτι σας και μην τον χαιρετάτε· διότι αυτός που τον χαιρετά, γίνεται κοινωνός στα πονηρά του έργα.

Και αυτά βεβαίως μας πείθουν επαρκώς για το πόσο πλούσια χάρη θαυμάτων είχε λάβει εκείνος από τον Θεό. Επομένως, δεν έχουμε πλέον ανάγκη να επινοήσουμε πολλά λόγια για αυτά, αλλά να εκπληρώσω την υπόσχεση που έδωσα, εξηγώντας για ποια αιτία δεν ήθελα να υπακούσω στον παραμονάριο και να συγγράψω αυτά τα πράγματα, ενώ αυτός καθόταν στην εξωτερική πύλη ένα ολόκληρο ημερόνυχτο παρακαλώντας να μην πάει χαμένος ο κόπος μιας οδοιπορίας τόσων ημερών. Εγώ, όμως, είχα ήδη λάβει τη σταθερή απόφαση να μη συντάξω πλέον λόγους για εγκώμια αγίων. Η δε αιτία ήταν ότι, έχοντας ήδη συγγράψει διάφορα βιβλία (όχι εγώ, αλλά σύμφωνα με τη χάρη που μου δώρισε το Άγιο Πνεύμα: πανηγυρικούς λόγους για δεσποτικές εορτές, και πάμπολλα εγκώμια και ιστορίες για αγίους), άκουσα ότι μερικοί αγύρτες, ανόητοι και μεμψίμοιροι φλυάρησαν εναντίον μου λέγοντας: «Πώς», λένε, «αυτός αποτόλμησε να γράψει, αφού ο απόστολος είπε ότι: 'Αν κάποιος σας κηρύττει διαφορετικό ευαγγέλιο από αυτό που εμείς σας κηρύξαμε, ας είναι ανάθεμα';». Και αυτά τα έλεγαν χωρίς να καταλαβαίνουν καθόλου τι λένε.

Ο Παύλος, από την άλλη πλευρά (ας παραλείψουμε να αναφέρουμε όσα, συνδεόμενος με την αγάπη προς τον Χριστό, ισχυρίστηκε ότι μπορούσε να υπομείνει), ανεχόμενος θλίψεις, διωγμούς και κάθε είδους κινδύνους, αυτόν που ούτε τα παρόντα, ούτε τα μέλλοντα, ούτε καμία άλλη κτίση δεν θα μπορούσε να τον αποσπάσει από αυτήν —τόσο θερμή και πύρινη ήταν η αγάπη του— και τολμούσε να εύχεται, ως μετριότερο κακό, να γίνει ανάθεμα και να χωριστεί από τον Χριστό. Αυτοί, όμως, ούτε καν μια απλή ύβρη δεν προτίμησαν να υποστούν για χάρη της ευσέβειας. Αλλά, αφού αποχαιρέτησαν όλα αυτά, προσηλώνονται μόνο στην ύλη και, βυθισμένοι στα πάθη της φιλοσαρκίας, ελάχιστα στρέφουν τον νου τους στα άνω. Τρέχουν όσο το δυνατόν γρηγορότερα στα σπίτια τους, ίσως για να επιθεωρήσουν τους αγρούς και τα πολυτελή κτήματά τους, ή το επιθυμητό αμπέλι, ή όση γη τους αρέσει, καλλιεργήσιμη και χέρσα, και θα υπολογίσουν τα κέρδη από αυτά με γρήγορες κινήσεις των δακτύλων. Ή για να δουν το ωραίο χρώμα και τη σωματική διάπλαση των εκλεκτών αλόγων και ημιόνων τους, αν έχουν εκπαιδευτεί καλά από τους δαμαστές, την ευκολία στο βάδισμα και την άνεση για τους αναβάτες, καθώς και την καταλληλότητα για ξεκούραση. Ή τη σταθερότητα των βοδιών για το όργωμα και των άλλων ζώων, όσα ανήκουν στα κοπάδια που βόσκουν. Δεν θα ήταν άκομψο να πούμε, μήπως και δεν θα ασχοληθούν με την πολυτέλεια και την καλαισθησία του πανωφοριού, του χιτώνα και των άλλων ενδυμάτων. Και, για να το πούμε συνολικά, με τη φιλοδοξία και την αλαζονεία της παρούσας και μάταιης δόξας. Αυτοί, χάνοντας την ορθή κρίση τους, κυριευμένοι από τον έρωτα για όσα δεν είναι μόνιμα και ρέουν (διότι σε ό,τι κάποιος νικιέται, σε αυτό και υποδουλώνεται), αντάλλαξαν, αντί ευσεβούς και σωτήριας πίστης, τα μέγιστα με τα μηδαμινά. Έτσι, έπεσαν πολύ εύκολα στις παγίδες των παρανόμων, παθαίνοντας το ίδιο με τα θηράματα, που πιάνονται εύκολα στις θηλιές των κυνηγών. Αν, λοιπόν, ήταν δυνατόν στον Παύλο να απορεί, θα απορούσε με αυτούς περισσότερο από ό,τι με τους Γαλάτες, πώς τόσο γρήγορα απομακρύνονται από τα θεία και ιερά δόγματα που μας παραδόθηκαν άπαξ και κατέρχονται άνωθεν και από τους Πατέρες, και από τη συνήθεια και τον τύπο που επικρατεί και διαμένει για άπλετο χρόνο. Όμως δεν έφεραν καν στη μνήμη τους αυτά που ειπώθηκαν στη συνέχεια: Αν κάποιος σας κηρύττει άλλο ευαγγέλιο από αυτό που παραλάβατε, ας είναι ανάθεμα.

Διότι και ο θεόπτης Μωυσής έτσι λέει: «Σε αυτά δεν επιτρέπεται να προσθέσει κανείς, και από αυτά δεν επιτρέπεται να αφαιρέσει.» Και ο θείος Απόστολος Πέτρος, καυχώμενος για αυτά, αναφωνεί: «σε αυτά που επιθυμούν οι Άγγελοι να σκύψουν για να δουν». Και ο Παύλος λέει: «ακόμη κι αν εμείς, ή Άγγελος από τον ουρανό σας κηρύξει ευαγγέλιο διαφορετικό από αυτό που παραλάβατε, ας είναι ανάθεμα». Εφόσον λοιπόν αυτά ισχύουν και μας επιμαρτυρούνται, αγαλλιώντας για αυτά σαν κάποιος που βρίσκει πολλά λάφυρα, με χαρά ενστερνιζόμαστε τους θείους Κανόνες, και κρατούμε ακλόνητη και ολόκληρη τη διάταξη αυτών που εκδόθηκαν από τις σάλπιγγες του Πνεύματος, τους πανεύφημους Αποστόλους, καθώς και εκείνων από τις άγιες Οικουμενικές Συνόδους, και από όσες συνόδους συγκεντρώθηκαν τοπικά για την έκδοση τέτοιων διαταγμάτων, αλλά και από τους αγίους Πατέρες μας. Διότι όλοι τους, φωτισμένοι από ένα και το αυτό Πνεύμα, όρισαν τα ωφέλιμα. Και όσους μεν παραδίδουν στο ανάθεμα, τους αναθεματίζουμε και εμείς, όσους δε στην καθαίρεση, τους καθαιρούμε και εμείς, και όσους στον αφορισμό, τους αφορίζουμε και εμείς, ενώ σε όσους επιβάλλουν επιτίμιο, το ίδιο τους επιβάλλουμε και εμείς. Διότι η διαγωγή πρέπει να είναι αφιλάργυρη, αρκούμενοι στα παρόντα, όπως διαρρήδην αναφωνεί ο θείος Απόστολος Παύλος, που ανέβηκε στον τρίτο ουρανό και άκουσε άρρητα ρήματα.

Έπειτα εσύ τολμάς να προσθέτεις στον λόγο της αλήθειας αυτά που υπαγορεύουν οι δικοί σου λογισμοί· χωρίς να αναλογίζεσαι ότι τίποτα δεν είναι αληθέστερο από την ίδια την αλήθεια, ούτε σοφότερο από τη σοφία, ενώ οι λογισμοί των ανθρώπων είναι δειλοί και οι σκέψεις τους επισφαλείς, και ούτε καν φρίττουν μπροστά στην αποστολική απόφαση, η οποία λέει: αν κάποιος σας κηρύττει κάτι διαφορετικό από αυτό που παραλάβατε, έστω κι αν είμαι εγώ ο ίδιος, έστω κι αν είναι άγγελος από τον ουρανό, ας είναι ανάθεμα. Πώς λοιπόν δεν είναι γνώρισμα κάποιου που εμπαίζει ή στερείται φρενών το να λέει ότι καθετί που αποστέλλεται εκπορεύεται από εκείνον που το στέλνει; Και εξαιτίας αυτού ότι και το Πνεύμα εκπορεύεται από τον Υιό; Διότι, αν ονομάζεις αποστολή την ίδια την εκπόρευση, η οποία αποτελεί το αποκλειστικό ίδιον του Πνεύματος, μην αποκαλείς καθετί που αποστέλλεται δηλαδή και εκπορευόμενο.

Αυτή είναι η θεολογία περί του Πνεύματος την οποία παρέδωσε ο Κύριος· αυτήν να αγαπάς, από αυτήν να κρατιέσαι, αυτήν την καλή παρακαταθήκη να μου φυλάσσεις· ο Παύλος μαζί με τον Λόγο σε προστάζει. Σε όποιον όμως δεν τη φυλάσσει, αλλά είτε προσθέτει είτε αφαιρεί, ο ίδιος ο Απόστολος μαζί με το ίδιο το Πνεύμα επιφέρει την καταδικαστική απόφαση, λέγοντας: «εάν κάποιος σας κηρύττει διαφορετικό ευαγγέλιο από αυτό που παραλάβατε, ας είναι ανάθεμα». Και τι παραλάβαμε; Βεβαίως, αυτό που παρέδωσε και ο Απόστολος· και παρέδωσε αυτό που και ο ίδιος παρέλαβε από τον Κύριο· και τούτο παρέλαβε περί του Αγίου Πνεύματος, ότι δηλαδή είναι άλλος Παράκλητος από τον Υιό, και Πνεύμα της αληθείας, και εκπορεύεται από τον Πατέρα, και καταπέμπεται σε όσους είναι άξιοι της μετοχής Του, από τον Πατέρα διά του Υιού· και μαρτυρεί περί του Υιού όπως ακριβώς και ο Πατέρας, ως ισότιμο· και διδάσκει όλη την αλήθεια της θεότητας, την οποία και ο Υιός φανέρωσε.

Ο Εωσφόρος που ανατέλλει το πρωί, για το ότι και οι νόες όταν αμαρτάνουν υφίστανται τιμωρίες, αυτός ο τόσο σπουδαίος και τόσο μεγάλος, ας αποτελεί για σένα τη μαρτυρία του λόγου. Αυτός, που πέφτοντας σαν αστραπή από τον ουρανό προς τη γη αντί για φως έγινε σκοτάδι και έχει καταδικαστεί να κατοικεί στον ζόφο αντί για την ουράνια δόξα και λαμπρότητα. Μάλιστα δε και ο ίδιος ο διδάσκαλος της οικουμένης λέει: «ακόμη κι αν ένας άγγελος από τον ουρανό σας κηρύξει ευαγγέλιο διαφορετικό από αυτό που έχετε παραλάβει, ας είναι ανάθεμα». Αν όμως ένας άγγελος, εισάγοντας αιρετική πλάνη, δεν βρίσκει καμία δικαιολογία για να αποφύγει την τιμωρία, αλλά καθίσταται και αποτρόπαιος σε όλους τους ευσεβείς, πώς δεν είναι εξαιρετικά ελεεινό και άξιο δακρύων να ακολουθεί κανείς τιποτένιους ανθρώπους που φέρουν από παντού έκδηλη την καταδίκη τους, και να τους θεωρεί αυτούς κανόνες της πίστεως, και να δογματίζει μία σύνθετη φύση στον Χριστό, και μάλιστα εκείνοι που δεν αρνούνται να πρεσβεύουν τον Χριστό ως τέλειο Θεό και τέλειο άνθρωπο; Διότι όσο αυτοί βρέθηκαν κοντά στην ευσέβεια και αμέσως αποσκίρτησαν από αυτήν, τόσο πιο άθλιοι είναι από εκείνους που δεν την πλησίασαν καν. Διότι δεν είναι το ίδιο το να αποστρέφονται τη λαμπρότητα εκείνοι που βρέθηκαν σε πλήρη απόλαυση του φωτός, με εκείνους που δεν την δοκίμασαν καθόλου και δεν ένιωσαν ποτέ την αγάπη για τη λάμψη της ευσέβειας.

Εάν λοιπόν για αυτά τα ασήμαντα, που για τους πολλούς δεν θεωρούνται καν αμαρτωλά, δεν μένουν χωρίς εκδίκηση οι κρίσεις και τα δικαιώματα του Θεού, πόσο μάλλον για το παρόν ζήτημα; Δεν είναι δυνατόν λοιπόν, δεν είναι δυνατόν, ω δέσποτα, ούτε η δική μας Εκκλησία ούτε καμία άλλη να πράττει κάτι αντίθετα προς τους κείμενους νόμους και κανόνες. Επειδή, αν επιτραπεί αυτό, τότε το Ευαγγέλιο είναι κενό, μάταιοι οι κανόνες, και ο καθένας κατά την περίοδο της δικής του αρχιερωσύνης, εφόσον του επιτρέπεται να πράττει όπως νομίζει μαζί με τους συνεργάτες του, ας γίνει ένας νέος ευαγγελιστής, ένας άλλος απόστολος, ένας άλλος νομοθέτης. Αλλά σε καμία περίπτωση· διότι έχουμε παραγγελία από τον ίδιο τον απόστολο, πως αν κάποιος δογματίζει ή μας προστάζει να πράττουμε αντίθετα από όσα παραλάβαμε και αντίθετα από όσα ορίζουν οι κανόνες των κατά καιρούς συνόδων, τόσο των καθολικών όσο και των τοπικών, να τον θεωρούμε απαράδεκτο και να μην τον συγκαταλέγουμε στον κλήρο των αγίων· και παραλείπουμε να αναφέρουμε τον βαρύ λόγο που ο ίδιος έχει πει. Σε εμάς λοιπόν, που ζούμε εκτός του κόσμου, δεν ταιριάζει τίποτε άλλο παρά να επιζητούμε και να πράττουμε τέτοια έργα, από τα οποία θα προκύψει και για εσάς η πνευματική ανύψωση και ο ζήλος. Και αν μεν σε αυτά βρίσκεται η ζωή μας, θα ήταν καλό· ειδάλλως, είναι προτιμότερο να είμαστε και άστεγοι και ανέστιοι και να περιπλανιόμαστε κάτω από τον ουρανό με κάθε θλίψη και στενοχώρια. Ας βοηθήσει λοιπόν κατά το δυνατόν η θεοφιλής σου ψυχή, η οποία έχει ζήλο για τα θεία.

Αυτά είναι, αδελφοί, τα ευαγγελικά κηρύγματα, αυτά είναι τα αποστολικά διδάγματα. Όσοι όμως φρονούν τα αντίθετα προσπαθούν να στρέψουν τον λαό του Θεού σε ένα άλλο ευαγγέλιο (το οποίο δεν είναι άλλο), προβάλλοντας νόθα συγγράμματα, που μιλούν από την κοιλιά τους και όχι από το στόμα του Κυρίου. Διότι συνηθίζεται πάντοτε μαζί με το σιτάρι να σπέρνονται και τα ζιζάνια και δίπλα στην αλήθεια να παρατίθεται το ψεύδος. Επειδή, πώς θα φαινόταν η αλήθεια αν δεν υπήρχε αντίλογος; Αλλά ακόμη και αν εμείς, λέει ο απόστολος, ή κάποιος άγγελος από τον ουρανό σας κηρύττει διαφορετικό ευαγγέλιο από εκείνο που σας κηρύξαμε, ας είναι ανάθεμα. Όπως έχουμε προείπει, και τώρα πάλι το λέω: αν κάποιος σας κηρύττει διαφορετικό ευαγγέλιο από αυτό που παραλάβατε, ας είναι ανάθεμα.

Έτσι λοιπόν, ω δέσποτα, εμείς οι ευτελείς φρονούμε. Και βέβαια, για να μιλήσω εν αφροσύνη, μιλήσαμε με παρρησία στον μεν μακαριώτατο πατριάρχη μας λέγοντας ότι «με μαχαίρι η εκκλησία δεν εκδικείται» (και εκείνος συγκατένευσε), στους δε βασιλείς που διέπραξαν τη σφαγή, στον μεν πρώτο είπαμε ότι «δεν ευαρεστήθηκε ο Θεός με μια τέτοια δολοφονία», στον δε δεύτερο, που απαιτούσε να δικαιολογήσουμε τη δολοφονία, ότι «πρώτα θα κοπεί το κεφάλι μου παρά να συναινέσω σε αυτό». Αυτά λοιπόν από εμάς τους αμαρτωλούς. Εσείς δε, αγιώτατοι, αν διαβάσατε κάποιο άλλο ευαγγέλιο, το οποίο εμείς δεν γνωρίζουμε, ας είναι. Ειδάλλως, αναλογιστείτε τι αποφαίνεται ο απόστολος.

Αυτή είναι η ειλικρινής πίστη των Χριστιανών, αυτή είναι η μαρτυρία της ομολογίας του Χριστού. Όποιος πιστεύει αντίθετα από αυτά, ας είναι ανάθεμα από τον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, καθώς λέει ο Παύλος, ότι, ακόμη και αν εμείς ή άγγελος από τον ουρανό σας κηρύξει ευαγγέλιο διαφορετικό από αυτό που σας κηρύξαμε, ας είναι ανάθεμα. Όπως έχω προείπει, και πάλι λέω: αν κάποιος σας κηρύξει ευαγγέλιο διαφορετικό από αυτό που παραλάβατε, ας είναι ανάθεμα. Επειδή, λοιπόν, εσύ δεν τα διατύπωσες αυτά λεπτομερώς στις επιστολές σου, υπάρχει κάθε ανάγκη να ομολογήσεις ότι έτσι πιστεύεις. Και αυτό πώς θα γίνει; Με το να υπογράψεις στο τέλος αυτής ακριβώς της επιστολής σύμφωνα με το εσωκλειόμενο έγγραφο. Και έτσι η ειρήνη του Θεού, η οποία υπερέχει κάθε νου, θα φρουρήσει και θα κατευθύνει και εμάς και εσάς ώστε με ένα πνεύμα και μία καρδιά να πιστεύουμε και να λατρεύουμε την Αγία Τριάδα για τη σωτηρία των δικών μας ψυχών και του λαού που διαιρέθηκε σε δύο μέρη, απέναντι στον κύριο Ιωαννίκιο, τον πνευματικό μας πατέρα, και σε σένα τον τίμιο πατέρα και αδελφό μας.

Επομένως, το σύγγραμμα κατά των εικόνων είναι νόθο και σε καμία περίπτωση δεν ανήκει στον θείο Επιφάνιο. Όμως, άκουσε εδώ τον Μέγα Βασίλειο που λέει: «Εγώ, όχι απλώς αν κάποιος, έχοντας λάβει επιστολή από ανθρώπους, υπερηφανεύεται για αυτήν, θα δεχτώ ποτέ να υποχωρήσω εξαιτίας αυτού. Αλλά ούτε και αν έρθει από τους ίδιους τους ουρανούς, εφόσον δεν συμφωνεί με τον υγιή λόγο της πίστεως, μπορώ να τον θεωρήσω κοινωνό των αγίων.» Και πάλι, τον Χρυσόστομο να λέει ότι ο θείος Παύλος δεν υπολογίζει το αξίωμα των προσώπων, όταν πρόκειται για την αλήθεια. Ή μάλλον ας ακούσουμε τον ίδιο τον Παύλο που ανακράζει κάπου εδώ: «Αλλά και αν εμείς ή άγγελος από τον ουρανό σας κηρύξει ευαγγέλιο διαφορετικό από αυτό που σας κηρύξαμε, ας είναι ανάθεμα.» Και πάλι: «Αν κάποιος σας κηρύττει ευαγγέλιο διαφορετικό από αυτό που παραλάβατε, ας είναι ανάθεμα.» Ότι, δε, παραλάβαμε από τους ίδιους τους αποστόλους μέχρι σήμερα να αναστηλώνουμε την εικόνα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, της Θεοτόκου, ή οποιουδήποτε από τους αγίους, σήκωσε τα μάτια σου γύρω, και δες σε όλη την οικουμένη, μέσα από τους ιερούς ναούς και τα θεία αναθήματα που βρίσκονται σε αυτούς, να είναι αυτές αγιογραφημένες και να προσκυνούνται αναγκαίως στους τόπους όπου έχουν ιστορηθεί. Για αυτές, και αν ακόμη δεν υπήρχε δογματικός λόγος και φωνές των θεοφόρων Πατέρων για τη σύσταση και της αναστηλώσεως και της προσκυνήσεως, αρκεί για την επιβεβαίωση της αλήθειας η αρχαία παράδοση που επικρατεί. Και σε αυτά ποιος είναι ικανός να αντιταχθεί;

Επειδή δεν βρήκαμε μέχρι και τώρα αυτή τη νέα σας πίστη να μαρτυρείται από καμία απολύτως Γραφή, ούτε να έχει συνταχθεί από άγιους Πατέρες, διστάζουμε να υποβάλουμε τους εαυτούς μας σε ανάθεμα, εφόσον ο Παύλος βροντοφωνάζει ρητά: «αν κάποιος σας κηρύττει Ευαγγέλιο διαφορετικό από εκείνο που παραλάβατε, ας είναι ανάθεμα». Διότι εμείς πιστεύουμε μεν ότι είναι Πνεύμα του Υιού, επειδή είναι και πνεύμα ζωής και αλήθειας, τα οποία είναι και ο Υιός, και ότι το Πνεύμα είναι νους Χριστού, ωστόσο ότι αυτό προέρχεται εκ του Υιού ούτε το έχουμε διδαχθεί ούτε πρόκειται να το διδαχθούμε, ούτε θα αρνηθούμε την πίστη για να γίνουμε χειρότεροι από τους άπιστους, μα τον αγιασμό της χάρης του Αγίου Πνεύματος, αλλά έχουμε πιστέψει ότι το Πνεύμα προέρχεται εκ του Πατρός και ότι ο γεννήτορας του Υιού είναι το αίτιο και ο προβολέας αυτού. Επίσης, ότι είναι οικείο του Υιού και χορηγείται πάντοτε μέσω αυτού στους αξίους. Άλλο πράγμα, όμως, είναι το «εκπορεύεσθαι» και άλλο το «χορηγείσθαι». Διότι το πρώτο φανερώνει τον τρόπο ύπαρξης του Πνεύματος, καθώς δηλαδή ο Υιός προέρχεται από τον Πατέρα με γέννηση, έτσι και το Πνεύμα με εκπόρευση. Ενώ το «χορηγείσθαι» δεν δηλώνει τον τρόπο ύπαρξης, αλλά υποδεικνύει εμπλουτισμό και μετάδοση.