Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΓΑΛΑΤΑΣ 3:19

Να γνωρίζετε λοιπόν ότι όσοι είναι από την πίστη, αυτοί είναι υιοί του Αβραάμ. Στον Αβραάμ δε δόθηκαν οι επαγγελίες και στο σπέρμα του· δεν λέγει «στα σπέρματα», σαν να μιλά για πολλούς, αλλά σαν να μιλά για έναν: «στο σπέρμα σου». Διότι αυτή είναι διαθήκη προκυρωμένη από τον Θεό για τον Χριστό, την οποία ο νόμος, που δόθηκε ύστερα από τετρακόσια τριάντα χρόνια, δεν ακυρώνει, ώστε να καταργήσει την επαγγελία. Και η παλαιά Γραφή ονομάζει διαθήκη του Θεού την επαγγελία που δόθηκε προς τον Αβραάμ. Ο Θεός των όλων υποσχέθηκε ότι διά του σπέρματος του Αβραάμ θα ευλογήσει τα έθνη· και αυτό το σπέρμα είναι ο ίδιος ο Δεσπότης Χριστός· διότι δι’ αυτού η υπόσχεση έλαβε το πλήρωμά της. Εάν λοιπόν η κληρονομία προέρχεται από τον νόμο, τότε δεν προέρχεται πλέον από την επαγγελία· στον Αβραάμ όμως ο Θεός χάρισε το σπέρμα διά της επαγγελίας. Τι λοιπόν; Ο νόμος προστέθηκε εξαιτίας των παραβάσεων, έως ότου έλθει το σπέρμα στο οποίο είχε δοθεί η επαγγελία. Ο νόμος τέθηκε για την επιμέλεια του γένους, από το οποίο επρόκειτο εκείνο το σπέρμα να βλαστήσει κατά σάρκα· και τέθηκε με τη διακονία αγγέλων και με τον Μωυσή να υπηρετεί στη θέσπισή του. Εάν εσύ ονομάζεσαι Ιουδαίος και αναπαύεσαι στον νόμο, ώστε να καυχάσαι για τον νόμο, διά της παραβάσεως του νόμου ατιμάζεις τον Θεό. Η περιτομή βέβαια ωφελεί, εάν τηρείς τον νόμο· εάν όμως είσαι παραβάτης του νόμου, η περιτομή σου έγινε ακροβυστία, καθώς λέγει ο Ιερεμίας, ότι «όλα τα έθνη είναι απερίτμητα κατά τη σάρκα, ενώ ο οίκος του Ισραήλ είναι απερίτμητος στην καρδιά». «Περιτμηθείτε για τον Θεό και περιτμήστε την ακροβυστία της καρδιάς σας». Διότι διά του νόμου έρχεται η επίγνωση της αμαρτίας. Τώρα όμως φανερώθηκε η δικαιοσύνη του Θεού, μαρτυρούμενη από τον νόμο και τους προφήτες· δικαιοσύνη δε Θεού διά της πίστεως του Ιησού Χριστού σε όλους και πάνω σε όλους όσοι πιστεύουν. Δικαιωνόμαστε δωρεάν με τη χάρη Του, διά της απολυτρώσεως που έγινε εν Χριστώ Ιησού.

Τώρα λοιπόν, ο λόγος απειλεί ότι θα καθαιρέσει τον φραγμό, δηλαδή ότι θα αφαιρέσει κάθε φυλακτήριο του Ισραήλ. Και ίσως, επειδή ο νόμος δόθηκε μέσω Αγγέλων από το χέρι Μεσίτη, υπονοεί ότι θα αφαιρέσει και τη φρουρά των Αγγέλων που φυλάσσουν τα όρια του Ισραήλ. Μήπως όμως και ο καθένας μας (ο οποίος έχει άγιο Άγγελο που στρατοπεδεύει γύρω από όσους φοβούνται τον Κύριο), εάν εξεταστεί και βρεθεί με αμαρτίες, καταστεί υπόδικος στην απειλούμενη πληγή και απογυμνωθεί από το τείχος της ασφάλειας που παρέχουν οι άγιες Δυνάμεις, οι οποίες, για όσο χρόνο είναι παρούσες, διασώζουν ακαθαίρετους όσους φρουρούνται από αυτές.

Αλλά και η πίστη στον Μωυσή δεν αποδεικνύει ότι η πίστη στο Πνεύμα είναι μικρής αξίας· αντίθετα, σύμφωνα με τον συλλογισμό τους, μειώνει μάλλον την ομολογία στον Θεό των όλων. Διότι λέγει: «Πίστεψε ο λαός στον Θεό και στον Μωυσή τον θεράποντά Του». Έχει συνδεθεί λοιπόν με τον Θεό, όχι με το Πνεύμα· και ήταν τύπος όχι του Πνεύματος, αλλά του Χριστού. Διότι μέσω του εαυτού του προτύπωνε τότε, κατά τη διακονία του νόμου, τον μεσίτη Θεού και ανθρώπων. Ο Μωυσής δηλαδή δεν ήταν τύπος του Πνεύματος, όταν μεσίτευε εκ μέρους του λαού προς τον Θεό. Διότι δόθηκε νόμος «διαταγμένος μέσω αγγέλων με το χέρι μεσίτη» —δηλαδή του Μωυσή—, σύμφωνα με την παράκληση του λαού που έλεγε: «Μίλησε εσύ σε εμάς, και ας μη μας μιλήσει ο Θεός». Ώστε η πίστη σε αυτόν ανάγεται στον Κύριο, τον μεσίτη Θεού και ανθρώπων, ο οποίος είπε: «Εάν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα». Άραγε λοιπόν είναι μικρή η πίστη στον Κύριο, επειδή προσημάνθηκε μέσω του Μωυσή; Παρομοίως, ούτε εάν κάποιος βαπτίστηκε στον Μωυσή σημαίνει ότι είναι μικρή η χάρη που προέρχεται από το Πνεύμα στο βάπτισμα. Αν και έχω να πω ότι είναι σύνηθες στην Γραφή να ονομάζεται Μωυσής ο νόμος, όπως στη φράση: «Έχουν τον Μωυσή και τους προφήτες». Αναφερόμενος λοιπόν στο νομικό βάπτισμα, είπε: «βαπτίστηκαν στον Μωυσή».

Και βέβαια, έλεγαν οι θεσπέσιοι μαθητές σε εκείνους που, μετά την αποδοχή της πίστης, ήθελαν να επιστρέψουν στις σκιές του νόμου: Και τώρα γιατί πειράζετε τον Θεό, επιθέτοντας ζυγό στον τράχηλο των μαθητών, τον οποίο ούτε εμείς ούτε οι πατέρες μας μπορέσαμε να βαστάξουμε; Είπε δε και ο Παύλος, ότι και ο νόμος προστέθηκε εξαιτίας των παραβάσεων· διότι ο νόμος είναι έλεγχος της αμαρτίας, και όσοι έσφαλλαν απέναντί του, βρίσκονταν υπό μομφή και καταδίκη.

Διότι είναι γραμμένο ότι: «Επικατάρατος είναι καθένας που δεν θα εμμείνει σε όλα όσα είναι γραμμένα στο βιβλίο αυτού του νόμου, ώστε να τα εφαρμόσει». Ότι δε η αλήθεια θα ακολουθήσει οπωσδήποτε όσα είπα, θα το επιβεβαιώσει πάλι ο ιερότατος Παύλος. Διότι έγραψε: «Ο νόμος τέθηκε εξαιτίας των παραβάσεων». Και πάλι: «Ο νόμος παρεισέφρησε, για να πλεονάσει το παράπτωμα». Διότι, εφόσον όσοι βρίσκονταν υπό τον νόμο ασθενούσαν και αμάρταναν διαρκώς, το παράπτωμα πλεόνασε. Καθώς λοιπόν ο νόμος έλεγχε την ασθένεια εκείνων που του υπόκεινταν, κατέστη αναγκαίος για όσους βρίσκονταν στη γη αυτός που δικαιώνει μέσω της πίστεως και όχι μέσω των έργων του νόμου. Και αυτός ήταν ο Χριστός, για τον οποίο έχει γραφτεί: «Ακόμη λίγο, πολύ λίγο, και αυτός που έρχεται θα έρθει, και δεν θα καθυστερήσει. Αν όμως δειλιάσει, η ψυχή μου δεν ευαρεστείται σε αυτόν. Ο δίκαιος όμως θα ζήσει εκ της πίστεώς μου». Διότι θυσία και προσφορά δεν θέλησε ο Θεός των όλων. Ούτε σε ολοκαυτώματα και θυσίες υπέρ αμαρτίας ευαρεστήθηκε, επειδή, όπως ακριβώς είπε ο ίδιος ο Χριστός, «Ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια». γʹ. Διδάσκοντας αυτά περνούσε τον χρόνο του στις συναγωγές, συνοδεύοντας τους λόγους του με θεία σημεία και κατορθώνοντας όσα αρμόζουν μόνο στη φύση που βρίσκεται πάνω από όλα, και μάλιστα εντελώς άκοπα, ή μάλλον με μόνο το παντοδύναμο νεύμα του.

Δεν λέει, «Και στους απογόνους», σαν να πρόκειται για πολλούς, αλλά σαν να πρόκειται για έναν: «Και στον απόγονό σου», ο οποίος είναι ο Χριστός. Αυτό λοιπόν λέω: τη διαθήκη που έχει προηγουμένως επικυρωθεί από τον Θεό, ο νόμος, ο οποίος δόθηκε ύστερα από τετρακόσια τριάντα χρόνια, δεν την ακυρώνει, ώστε να καταργήσει την υπόσχεση. Διότι, αν η κληρονομιά προέρχεται από τον νόμο, δεν προέρχεται πλέον από υπόσχεση· στον Αβραάμ όμως ο Θεός την χάρισε μέσω της υπόσχεσης». Και προσθέτει σε αυτά αμέσως και την αιτία της παρεμβολής του νόμου, λέγοντας τα εξής: «Τι είναι λοιπόν ο νόμος; Προστέθηκε εξαιτίας των παραβάσεων, μέχρι να έρθει ο απόγονος στον οποίο δόθηκε η υπόσχεση, και θεσπίστηκε μέσω αγγέλων δια χειρός ενός μεσίτη. Ο μεσίτης, όμως, δεν υπάρχει όταν πρόκειται για έναν μόνο, ενώ ο Θεός είναι ένας. Μήπως λοιπόν ο νόμος είναι αντίθετος προς τις υποσχέσεις του Θεού; Μη γένοιτο. Διότι, αν είχε δοθεί νόμος ικανός να δώσει ζωή, τότε πραγματικά η δικαίωση θα προερχόταν από τον νόμο. Αντίθετα, η Γραφή περιόρισε τα πάντα κάτω από την αμαρτία, ώστε η υπόσχεση να δοθεί στους πιστούς μέσω της πίστεως στον Ιησού Χριστό. Πριν όμως έρθει η πίστη, φρουρούμασταν κάτω από τον νόμο, συγκλεισμένοι ενόψει της δόξας που επρόκειτο να αποκαλυφθεί. Επομένως, ο νόμος έγινε ο παιδαγωγός μας για να μας οδηγήσει στον Χριστό, ώστε να δικαιωθούμε μέσω της πίστεως.

Πώς θα μπορούσε κανείς να δει την άφεση της παράβασης και της ευκολίας με την οποία ρέπει κάποιος προς αυτήν, εάν ο νόμος δεν μας είχε πρώτα καταδικάσει; Και ότι είναι αληθινό αυτό που λέω, και δεν είναι σαθρός ή άκομψος ο λόγος περί αυτού, θα μας βοηθήσει ο Παύλος, λέγοντας: «Ο νόμος, λοιπόν, προστέθηκε εξαιτίας των παραβάσεων, μέχρι να έρθει το σπέρμα στο οποίο δόθηκε η υπόσχεση, και διατάχθηκε μέσω αγγέλων». Επειδή δε είναι υπερβολικά σοφός, επιχειρεί να προλάβει τις σοφιστείες και τις απορίες που ενδέχεται να προκύψουν από κάποιους. Διότι ήταν βέβαια επόμενο κάποιοι να κατακρίνουν την καθυστέρηση της δικαιοσύνης μέσω της πίστης και να πουν ότι η ενδιάμεση παρεμβολή του νόμου έγινε προς αθέτηση εκείνης της αρχαίας υπόσχεσης. Γι' αυτό λοιπόν λέει: «Είναι άραγε ο νόμος αντίθετος προς τις υποσχέσεις του Θεού; Μη γένοιτο. Διότι, εάν είχε δοθεί νόμος που να έχει τη δύναμη να ζωοποιήσει, τότε όντως η δικαιοσύνη θα προερχόταν από τον νόμο».

Σαφέστερα δε παρουσιάζει ποιος είναι «ο Ων», λέγοντας: «Εγώ είμαι ο Κύριος· και εμφανίστηκα στον Αβραάμ, τον Ισαάκ και τον Ιακώβ, όντας ο Θεός τους· και το όνομά μου "Κύριος" δεν το φανέρωσα σε αυτούς». Αυτό νομίζω ότι περιέχει το εξής νόημα: «Σε σένα μεν, φανερώνοντας προς το παρόν μόνο το όνομά μου, λέω: Εγώ είμαι ο Κύριος· στους προπάτορές σου όμως δεν φανέρωσα το όνομά μου, διότι τύγχανε να είναι άξιοι για ανώτερη από αυτήν τη γνώση· αλλά εμφανίστηκα εγώ ο ίδιος σε αυτούς και μέσω του εαυτού μου σύναψα τη διαθήκη μου μαζί τους». Είναι λοιπόν πρόδηλο από όσα έχουν προαποδειχθεί ποιος ήταν εκείνος που εμφανίστηκε στους πατέρες· διότι εξετάζοντας τα πράγματα με αυτόν τον τρόπο, ο λόγος απέδειξε ότι αυτός ήταν ο Θεός Λόγος, που ήταν εξαρχής προς τον Θεό. Επομένως, ο ίδιος επιφαίνεται και τώρα, αλλά όχι με τον ίδιο τρόπο που εμφανίστηκε στους προπάτορες. Διότι σε εκείνους, επειδή ήταν ανώτεροι και τελειότεροι, εμφανίστηκε ο ίδιος, και αυτοπροσώπως σύναψε τη διαθήκη του μαζί τους. Στην περίπτωση όμως του Μωυσή δεν εμφανίστηκε ο Κύριος, αλλά ο άγγελος· τον κάλεσε ωστόσο όχι πλέον ο άγγελος, αλλά ο Κύριος. Διότι ο Κύριος ήταν αυτός που έδινε τις προσταγές, ενώ ο άγγελος εκείνος που διακονούσε τους θείους λόγους. Γι' αυτό, όπως και οτιδήποτε άλλο έχει διατυπωθεί θαυμαστά από τον ιερό απόστολο, έτσι είναι και το: «διατάχθηκε μέσω αγγέλων με το χέρι μεσίτη», και το: «διότι, εάν ο λόγος που μεταδόθηκε μέσω αγγέλων αποδείχθηκε βέβαιος».

Και το ότι γνώριζε πως Αυτός ήταν Υιός του Θεού πριν από την ένσαρκη παρουσία Του, το αποδεικνύει ξεκάθαρα, προσθέτοντας στην ίδια επιστολή προς Γαλάτας: «όταν δε ήλθε το πλήρωμα του χρόνου, εξαπέστειλε ο Θεός τον Υιό του, ο οποίος γεννήθηκε από γυναίκα». Επομένως, ο Πατέρας Τον απέστειλε όχι τώρα, αλλά πριν γεννηθεί από γυναίκα, εφόσον ήταν Υιός και προϋπήρχε· ώστε Αυτός που ανέκαθεν ήταν Υιός του Θεού να γίνει και Υιός ανθρώπου, γενόμενος «από γυναίκα». Αλλά διδάσκει επίσης ότι Αυτός έγινε μεσίτης του νόμου του Μωυσή, καθορίζοντας την έννοια της μεσιτείας με όσα λέει: «Ποιος είναι λοιπόν ο σκοπός του νόμου; Τέθηκε εξαιτίας των παραβάσεων, μέχρι να έρθει το σπέρμα στο οποίο δόθηκε η υπόσχεση, και θεσπίστηκε μέσω αγγέλων δια χειρός μεσίτη. Ο δε μεσίτης δεν είναι (μεσίτης) ενός, ο δε Θεός είναι ένας». Ακούς πώς με αυτά ο απόστολος δίδαξε τους ίδιους τους Γαλάτες να γνωρίζουν εξ αυτού έναν Θεό, και έναν μεσίτη μεταξύ Θεού και αγγέλων. Πράγμα που βεβαίως και σε άλλα χωρία δήλωνε, λέγοντας: «Διότι ένας είναι ο Θεός· ένας είναι και ο μεσίτης μεταξύ Θεού και ανθρώπων, ο άνθρωπος Ιησούς Χριστός».

Αλλά όταν μεν τον ονόμαζε μεσίτη «Θεού και ανθρώπων», εύλογα τον αποκαλούσε άνθρωπο εξαιτίας της ενανθρώπησης· όταν όμως τον παρουσίαζε όχι ως μεσίτη Θεού και ανθρώπων, αλλά Θεού και αγγέλων, δεν τον ονόμαζε πλέον άνθρωπο, αλλά αναφέρει μόνο τον όρο μεσίτης, λέγοντας ότι ο νόμος παραδόθηκε «μέσω αγγέλων με το χέρι μεσίτη», και διασαφηνίζοντας αναγκαστικά την ονομασία του μεσίτη μέσω αυτής της διάκρισης με το να λέει: «ο δε μεσίτης δεν είναι ενός, ο δε Θεός είναι ένας». Ούτε, επομένως, ο Θεός θα μπορούσε να είναι ο μεσίτης (διότι τίνος άραγε θα γινόταν μεσίτης;) ούτε ο ίδιος ο μεσίτης θα μπορούσε να είναι ο Θεός· διότι «ο μεσίτης δεν είναι ενός». Επομένως, στέκεται ανάμεσα σε δύο. Ποιων δύο, το διασαφηνίζει κατονομάζοντας τους αγγέλους και τον Θεό· ανάμεσα στους οποίους λέει ότι βρισκόταν ο Υιός του Θεού, ο οποίος έλαβε μεν τον νόμο με το ίδιο του το χέρι από τον Πατέρα, και τον παρέδωσε δε στον παλαιό λαό «μέσω αγγέλων». Ήταν, επομένως, έκτοτε ο Υιός μεσίτης Θεού και αγγέλων, πριν να γίνει «μεσίτης Θεού και ανθρώπων». Και δεν ήταν απλώς λόγος του Θεού, ανυπόστατος, αποτελώντας ένα και το αυτό με τον Θεό (διότι έτσι δεν θα μπορούσε να είναι μεσίτης)· αλλά ήταν και προϋπήρχε ως «μονογενής Υιός, πλήρης χάριτος και αληθείας». Και μεσίτευε στον Πατέρα που παρείχε τον νόμο «μέσω αγγέλων» στους ανθρώπους. Αυτό ακριβώς διδάσκοντας, εξ αφορμής αυτού, ο απόστολος σε όσους αγνοούσαν και δεν γνώριζαν τη θεολογία του Υιού του Θεού, το επισφράγισε λέγοντας: «ο δε μεσίτης δεν είναι ενός».

Διότι δεν είναι στη φύση των πραγμάτων ο μεσίτης να ορίζεται μόνο για έναν. Γι' αυτό, αυτός δεν ανήκει σε έναν, αλλά κατ' ανάγκην βρίσκεται στο μέσο δύο, χωρίς να ταυτίζεται με κανένα από εκείνα μεταξύ των οποίων μεσιτεύει· ώστε ούτε πρέπει να θεωρούμε ότι ο ίδιος είναι ο επί πάντων Θεός ούτε ένας από τους αγγέλους, αλλά ενδιάμεσος και μεσίτης αυτών, όταν μεσιτεύει στον Πατέρα και τους αγγέλους· όπως πάλι, όταν γίνεται «μεσίτης Θεού και ανθρώπων», ευρισκόμενος στο μέσο καθεμιάς από τις δύο τάξεις, δεν ταυτίζεται με κανένα από τα δύο των οποίων είναι μεσίτης· ούτε ο ίδιος είναι ο ένας και μόνος Θεός, ούτε άνθρωπος όμοιος με τους υπόλοιπους ανθρώπους. Και τι άλλο είναι, αν δεν είναι κανένα από αυτά, παρά ο μονογενής Υιός του Θεού, ο οποίος τώρα βέβαια έγινε μεσίτης μεταξύ ανθρώπων και Θεού, ενώ παλαιότερα, επί Μωυσή, υπήρξε μεσίτης μεταξύ Θεού και αγγέλων; Γράφοντάς τους δε αυτά, και παραδίδοντάς τα περίπου με αυτόν τον τρόπο, ο μέγας Απόστολος λέει: «ο νόμος παραδόθηκε μέσω αγγέλων δια χειρός ενός μεσίτη. Ο δε μεσίτης δεν είναι για έναν μόνο, ενώ ο Θεός είναι ένας». Επομένως, «ένας» είναι ο «Θεός», και «ένας ο μεσίτης του Θεού» και όλων των δημιουργημάτων, ο οποίος δεν άρχισε τώρα τη σωτηριώδη μεσιτεία του, αλλά την ασκούσε και πριν από τη θεοφάνειά του προς τους ανθρώπους, όπως άλλωστε απέδειξε ο λόγος.

ιαʹ. Επιπλέον, ο ίδιος τον ονόμασε μεσίτη του Θεού, λέγοντας ότι η νομοθεσία του Μωυσή παραδόθηκε δια χειρός του, με τα εξής λόγια: «ο νόμος διατάχθηκε δι᾽ αγγέλων, δια χειρός μεσίτου. Ο δε μεσίτης δεν είναι ενός, ο δε Θεός είναι ένας». Ακούς πώς, αποκαλώντας ιδιαιτέρως τον Θεό και ονομάζοντας τους αγγέλους, εισάγει ενδιάμεσα τον μεσίτη λέγοντας «ο δε μεσίτης δεν είναι ενός»; Επομένως, και πριν από την ενανθρώπηση, κατά την εποχή του Μωυσή, αυτός μεσίτευε στη νομοθεσία.

Αυτό, εξάλλου, μπορούμε να το γνωρίσουμε και από τη θεία αποκάλυψη προς τον Μωυσή· λέγει λοιπόν η Γραφή: «Ελάλησε δε ο Θεός προς τον Μωυσή και του είπε: Εγώ είμαι ο Κύριος· και εμφανίστηκα στον Αβραάμ και στον Ισαάκ και στον Ιακώβ, όντας Θεός τους». Βλέπεις πώς είπε ότι ο ίδιος εμφανίστηκε στους πατέρες. Το πότε δε εμφανίστηκε, πάλι η Γραφή το μαρτυρεί λέγοντας: «Εμφανίστηκε δε Κύριος ο Θεός στον Αβραάμ κοντά στη δρυ του Μαμβρή, ενώ εκείνος καθόταν στη θύρα». Και πώς εμφανίστηκε, παρά με ανθρώπινη μορφή; Και ποιον έπρεπε να πιστέψουμε ότι είναι αυτός, παρά τον Υιό του Θεού; Αυτό βεβαίως και ο ίδιος στα Ευαγγέλια το επιβεβαιώνει λέγοντας προς τους Ιουδαίους: «Ο Αβραάμ ο πατέρας σας αγαλλίασε για να δει την ημέρα την δική μου, και την είδε και χάρηκε»· όταν μάλιστα εκείνοι θαύμασαν με τον λόγο αυτόν, πρόσθεσε το «πριν γίνει ο Αβραάμ, εγώ είμαι», παρουσιάζοντας την προΰπαρξή του σαφέστατα. Τι άλλο λοιπόν αποδεικνύει ο λόγος αυτός παρά ότι ο ίδιος ο Υιός του Θεού είναι εκείνος που αποκαλύφθηκε στον Μωυσή και είπε «Εγώ είμαι ο Ων»; Διότι ο ίδιος δίδαξε ότι εμφανίστηκε στον Αβραάμ. Το πώς δε ήταν ο ίδιος «ο Ων», έχει ήδη ειπωθεί. Αλλά και ο μέγας απόστολος Παύλος γνωρίζει ότι ο Υιός του Θεού έγινε μεσίτης της νομοθεσίας που δόθηκε μέσω του Μωυσή, σε όσα διδάσκει λέγοντας: «ο νόμος διατάχθηκε μέσω αγγέλων, με το χέρι μεσίτη. Ο δε μεσίτης δεν είναι ενός». Άρα λοιπόν, εκείνος που αποκαλύφθηκε στον Μωυσή ήταν ο μεσίτης, ο οποίος μεσίτευε για τη σωτηρία των ανθρώπων από τότε, πριν ακόμη αναλάβει τη σάρκα.

«Δεν θα υπάρχουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα», πάλι και εδώ ας μην ταράζεται στην ψυχή του, αλλά ας ακούσει και τα όσα ακολουθούν σε σύνδεση με αυτό· διότι, αφού είπε «δεν θα υπάρχουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα», πρόσθεσε: «δεν θα κατασκευάσεις για τον εαυτό σου είδωλο ούτε ομοίωμα κανενός πράγματος, όσα βρίσκονται ψηλά στον ουρανό και όσα βρίσκονται κάτω στη γη και όσα βρίσκονται στα νερά κάτω από τη γη. Δεν θα τα προσκυνήσεις ούτε θα τα λατρέψεις· διότι εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου, Θεός ζηλωτής». Βλέπεις πώς έδινε ρητή εντολή να μην παρασύρονται από την πολυθεϊστική πλάνη των εθνών, αλλά να αναγνωρίζουν μόνο αυτόν ως Θεό και Κύριο. Και ποιος ήταν αυτός; Ο Υιός, ο οποίος, έχοντας μέσα του την εικόνα του Πατέρα, διέταζε με την αυθεντία Εκείνου αυτά σε όσους νοσούσαν από την ειδωλολατρία. Διότι, όπως «τα πάντα έγιναν δι' αυτού», καθώς ο Πατέρας δια του Σωτήρος έδωσε υπόσταση στην ουσία όλων των δημιουργημάτων, έτσι ήταν ο ίδιος ο Πατέρας που παρέδιδε στους ανθρώπους τη γνώση και την ευσέβεια προς αυτόν μέσω του μεσίτη Υιού. Αυτό άλλωστε δίδασκε και ο Απόστολος, γράφοντας με τα ίδια λόγια στους Γαλάτες, με τα οποία είπε: «ο νόμος, ο οποίος διατάχθηκε μέσω αγγέλων, από το χέρι ενός μεσίτη. Ο δε μεσίτης δεν είναι ενός, ο δε Θεός είναι ένας». Και αν λέει «δείτε, δείτε ότι εγώ είμαι, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εμένα», πάλι ο Πατέρας ήταν που το έλεγε αυτό δια του Υιού, ως μέσω εικόνας και μεσίτη.

δʹ. Τι σημαίνει όμως το, «Διότι, αν ο λόγος που ειπώθηκε μέσω αγγέλων αποδείχθηκε βέβαιος»; Και στην προς Γαλάτας επιστολή λέει περίπου τα εξής: «Θεσπίσθηκε μέσω αγγέλων διά χειρός μεσίτου»· και πάλι: «Λάβατε τον νόμο με διαταγές αγγέλων, και δεν τον τηρήσατε»· και παντού αναφέρει ότι αυτός δόθηκε μέσω αγγέλων. Κάποιοι, βεβαίως, υποστηρίζουν ότι υπονοεί τον Μωυσή· όμως αυτό δεν ευσταθεί, διότι εδώ κάνει λόγο για πολλούς αγγέλους. Και ως αγγέλους εδώ εννοεί αυτούς που βρίσκονται στον ουρανό.

Επειδή, λοιπόν, εξύψωσε την πίστη και απέδειξε ότι είναι αρχαιότερη, για να μη νομίσει κανείς ότι ο νόμος είναι περιττός, διορθώνει και αυτό το σημείο, αποδεικνύοντας ότι δεν δόθηκε μάταια, αλλά εξαιρετικά χρήσιμα: «Χάριν των παραβάσεων», δηλαδή, για να μην επιτρέπεται στους Ιουδαίους να ζουν ασύδοτα και να διολισθαίνουν στο έσχατο όριο της κακίας, αλλά να επιβληθεί σε αυτούς ο νόμος ως χαλινάρι, διαπαιδαγωγώντας, ρυθμίζοντας και εμποδίζοντάς τους από το να παραβαίνουν, έστω και αν όχι όλες, πάντως τουλάχιστον έστω και μία από τις εντολές. Επομένως, το όφελος του νόμου δεν είναι καθόλου μικρό. Αλλά μέχρι πότε; «Μέχρις ότου έλθει το σπέρμα, στο οποίο δόθηκε η επαγγελία»· μιλώντας για τον Χριστό.

Εάν, λοιπόν, έχει δοθεί μέχρι την παρουσία του Χριστού, γιατί τον παρατείνεις περαιτέρω και παράκαιρα; «Έχοντας παραδοθεί μέσω αγγέλων διά χειρός μεσίτη». Είτε ονομάζει τους ιερείς αγγέλους, είτε λέει ότι και οι ίδιοι οι άγγελοι υπηρέτησαν κατά τη νομοθεσία. Ως μεσίτη δε εδώ εννοεί τον Χριστό, αποδεικνύοντας ότι προϋπήρχε, και ότι ο ίδιος έδωσε τον νόμο. Ο δε μεσίτης δεν είναι ενός μόνο, ο δε Θεός είναι ένας.

Σχετικά δε με αυτό το σπέρμα, ο θείος Απόστολος είπε: «Μέχρις ότου έλθει το σπέρμα, προς το οποίο δόθηκε η επαγγελία»· και, «Στον Αβραάμ ελέχθησαν οι επαγγελίες και στο σπέρμα αυτού. Δεν λέει δε, "στα σπέρματα", σαν να επρόκειτο για πολλούς, αλλά σαν για έναν, "και στο σπέρμα σου", ο οποίος είναι ο Χριστός». Αυτό το σπέρμα θα διαμείνει εις τον αιώνα. Διότι, αφού ενώθηκε με τον Λόγο του Θεού, κατέχει ανώλεθρη την ύπαρξή του και δωρίζει ζωή σε αυτούς που πιστεύουν, σύμφωνα με τη φωνή του ίδιου του Κυρίου· διότι λέει: «Εκείνος που τρώγει τη σάρκα μου και πίνει το αίμα μου, θα ζήσει εις τον αιώνα», εν αυτώ τω Χριστώ τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Διότι, εάν όσα υποσχέθηκε εκείνη, δεν τα δίνει εκείνη, αλλά άλλος αντί για εκείνη, δηλαδή ο νόμος, τότε η διαθήκη έχει ακυρωθεί· και πώς θα μπορούσε αυτό να είναι λογικό; Αντί του, ή προσθέτει. «Τι είναι λοιπόν ο νόμος; Προστέθηκε εξαιτίας των παραβάσεων.» Για να μη νομίσει κανείς ότι ο νόμος είναι περιττός, διορθώνει και αυτό το σημείο, δείχνοντας ότι δεν δόθηκε μάταια, αλλά αποδείχθηκε εξαιρετικά χρήσιμος, ώστε να μην επιτρέπεται στους Ιουδαίους να ζουν ανεξέλεγκτα και να ολισθήσουν στο έσχατο σημείο της κακίας, αλλά αντί για χαλινάρι να τους έχει επιβληθεί ο νόμος, εκπαιδεύοντάς τους, ρυθμίζοντάς τους, εμποδίζοντάς τους να παραβαίνουν, αν όχι όλες, τουλάχιστον μερικές από τις εντολές. Επομένως, δεν είναι μικρό το όφελος του νόμου. Αλλά μέχρι πότε; Μέχρι να έλθει το σπέρμα στο οποίο δόθηκε η υπόσχεση. «Μέχρις ότου έλθει το σπέρμα στο οποίο δόθηκε η υπόσχεση που διατάχθηκε μέσω αγγέλων.» Σπέρμα βέβαια εννοεί τον Χριστό. Και λέει: Έχει δοθεί μέχρι την παρουσία του Χριστού· γιατί τον παρατείνεις περαιτέρω και παράκαιρα; «Δια χειρός Μεσίτου. Ο δε μεσίτης δεν είναι ενός· ο δε Θεός είναι ένας.» Εδώ εννοεί τον Χριστό, ο οποίος είχε δώσει παλαιότερα και τον νόμο. Εάν όμως ο ίδιος έδωσε τον νόμο, είναι κύριος και να τον καταργήσει πάλι. «Είναι λοιπόν ο νόμος αντίθετος προς τις υποσχέσεις του Θεού; Μη γένοιτο. Διότι, εάν δινόταν νόμος που να μπορεί να ζωοποιήσει, τότε πράγματι η δικαιοσύνη θα προερχόταν από τον νόμο.» Διότι, εάν οι ευλογίες έχουν δοθεί στο σπέρμα του Αβραάμ, ο δε νόμος εισάγει κατάρα, άρα ο νόμος είναι αντίθετος προς τις υποσχέσεις του Θεού. Πρόσεξε, λοιπόν, πώς το επιλύει αυτό.