Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΓΑΛΑΤΑΣ 3:24

Άραγε δεν είμαστε τρισάθλιοι εμείς, που βρισκόμαστε σε καλύτερη θεωρία και μοίρα, και πολύ καλύτεροί μας είναι εκείνοι που διδάχθηκαν κατά τον νόμο να προσκυνούν τον ένα και κατά φύση Θεό; Και το πιο παράλογο, εκείνοι βέβαια που δεν είχαν ακόμη πλουτίσει από το φως της αλήθειας γνώρισαν τον αληθινά και κατά φύση Θεό· εμείς όμως οι ξεχωριστοί, αν και καυχηθήκαμε ότι λάβαμε την αλήθεια που δεν είχε δοθεί σε όσους ήταν πριν από εμάς, μέσω αυτής έχουμε πλανηθεί και παραμένουμε περισσότερο σκοτισμένοι παρά φωτισμένοι από το θείο φως, οι άθλιοι. Β. Πόσο δριμύς είναι ο λόγος. Α. Αν όμως μάθεις και εκείνο, νομίζω ότι θα εκπλαγείς ακόμη περισσότερο. Β. Ποιο; Α. «Ο νόμος έγινε για μας παιδαγωγός εις Χριστόν.» Διότι ασφαλώς θα έχεις ακούσει κάπου τον μακάριο Παύλο να γράφει με αυτόν τον τρόπο. Β. Το έχω ακούσει. Α. Πρέπει λοιπόν να εξετάσουμε εξονυχιστικά σε τι και πώς ο νόμος υπήρξε παιδαγωγός για εμάς οδηγώντας μας στον Χριστό, δηλαδή στον λόγο και τη γνώση για τον Χριστό. Άραγε προς μια καλύτερη και ανώτερη από αυτήν που υπήρχε μέσα του και ήταν ακόμη κρυμμένη στους τύπους, ή προς μια χειρότερη και πιο ταπεινή; Β. Προς μια καλύτερη και πιο φωτεινή. Α. Εύγε, φίλε μου· διότι νομίζω ότι κάθε σοφός και λογικός άνθρωπος θα συμφωνήσει και θα πει ότι έτσι έχουν τα πράγματα.

Ας καθαρίσουμε, λοιπόν, από κάθε μόλυσμα τις καρδιές μας· διότι έτσι, έτσι και μέσα μας θα κατοικήσει ο Θεός, και θα μας αναδείξει ανώτερους από κάθε διαβολική επήρεια, θα μας κάνει μακάριους και αξιοζήλευτους, και θα μας αναδείξει κοινωνούς της θείας και άρρητης φύσης Του. <Και ο λόγος που ακούτε δεν είναι δικός μου, αλλά του Πατέρα που με έστειλε.> Οικονομεί πάλι κάτι από τα αναγκαία και όσα οδηγούν σε ορθότητα λογισμών, τα οποία φέρνει πάλι στο προσκήνιο, ώστε μέσω αυτών να αποκτήσουν πιο δεκτική διάνοια για να κατανοήσουν καλά το βάθος του μυστηρίου. Στηρίζει δε τον νου των ακροατών, ώστε να μην παρασυρθούν από τις αμάθειες των Ιουδαίων, και αρέσκονται να σκέφτονται τα ίδια με τις δικές τους εσφαλμένες αντιλήψεις, ατιμάζοντας κάποιοι την αγία και ευαγγελική διδασκαλία· αυτό δε που θέλω να πω, είναι σαφώς το εξής. Διότι ο νόμος, έχοντας σκιά και τύπο, που είχε επιβληθεί «μέχρι τον καιρό της διορθώσεως», σύμφωνα με τη φωνή του Παύλου, «έγινε παιδαγωγός μας εις Χριστόν», και εισήγαγε σαν μια κάποια προμελέτη της κατ' ευσέβειαν αρετής. Επομένως, εάν κάποιος αποκαλέσει τα όσα δόθηκαν μέσω του Μωυσή ως προγύμνασμα της αληθινής και εν πνεύματι λατρείας, δεν θα έσφαλλε ως προς το ορθό.

Ματθ. 19, 17-18. Όταν ο Χριστός είπε: «Αν θέλεις να εισέλθεις στη ζωή, τήρησε τις εντολές», εκείνος, μην περιμένοντας να του πει τίποτε άλλο παρά αμέσως τις δικές Του, λέει: «Ποιες;». Διαψεύστηκε όμως πολύ στην προσδοκία του· διότι ο Χριστός δεν του αποκρίθηκε αυτό που νόμιζε, αλλά τον ανάγει στον Νόμο, όχι επειδή ο Νόμος είναι η τελειότητα (διότι «κανείς δεν δικαιώνεται με τον νόμο», σύμφωνα με το γραμμένο), αλλά επειδή η μελέτη και εφαρμογή του Νόμου είναι σαν μια προεισαγωγή στην αιώνια ζωή, η οποία σταδιακά εξοικειώνει τον νου αυτών που παιδαγωγούνται προς τα ανώτερα. Διότι «ο Νόμος έγινε για εμάς παιδαγωγός προς τον Χριστό»· επομένως ο Νόμος είναι η αρχή της σωματικής πολιτείας, ενώ ο Χριστός είναι η τελειότητα· διότι η αρχή των αγαθών, λέει, είναι το να πράττει κανείς τα δίκαια. Ο Νόμος, λοιπόν, υποδεικνύει το δίκαιο, ενώ ο Χριστός το αγαθό. Ο μεν πρώτος δίδασκε να αμύνεται κανείς με τα ίδια μέσα απέναντι σε όσους θέλουν να τον αδικήσουν (διότι λέει «δόντι αντί δοντιού» και «οφθαλμό αντί οφθαλμού»), ενώ ο δεύτερος μας ζητά να εγκαταλείψουμε την ίση ανταπόδοση και να προχωρήσουμε στο μεγαλύτερο... διότι σε αυτόν που σε χτυπά «στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη· και σε αυτόν που θέλει να κριθεί μαζί σου», λέει, «και να πάρει τον χιτώνα σου, άφησέ του και το ιμάτιο».

Σε εμάς δε, ο Θεός έχει χαρίσει το όνομα και το πνεύμα της υιοθεσίας. «Επειδή ακριβώς είστε», λέει, «υιοί, εξαπέστειλε ο Θεός το πνεύμα του Υιού του στις καρδιές σας, το οποίο κράζει: Αββά, ο πατέρας». «Γέννησα», λέει, «υιούς, και όχι μόνο αυτό, αλλά και τους ύψωσα», δηλαδή τους ανέθρεψα. Διότι αυτή την έννοια έχει η απόδοση των άλλων ερμηνευτών. Αφού δηλαδή λυτρώθηκε ο Ισραήλ, δεν έμεινε αβοήθητος μετά από αυτό, ούτε στερήθηκε την αγάπη του Θεού. Διότι ανατράφηκε σαν γιος από έναν πραγματικά φιλόπαιδα και εξαιρετικά φιλόστοργο πατέρα. «Διότι άρτο ουρανού», λέει, «τους έδωσε, άρτο αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος». Τρεφόταν δε και με άλλον τρόπο προς πνευματική ευεξία, μέσω της σοφίας του νόμου και των προφητικών διδαγμάτων, τα οποία τον οδηγούσαν καταλλήλως στην επίγνωση της αλήθειας, δηλαδή του Χριστού. Γράφει λοιπόν ο Παύλος: «Ώστε ο νόμος έγινε παιδαγωγός μας προς τον Χριστό». Αλλά αθέτησε αυτόν που τον γέννησε. Και ποιος μπορεί να ήταν ο τρόπος της αθέτησης; Στράφηκε δηλαδή στο να θέλει να λατρεύει αυτούς που δεν ήταν από τη φύση τους θεοί, και νόσησε και με άλλον τρόπο, επιδεικνύοντας μεγάλη απειθαρχία, και, προχωρώντας ακόμη πιο πέρα σε παραλογισμό από όλα αυτά, δεν μιμήθηκε ούτε καν την ευγνωμοσύνη των άλογων ζώων που δείχνουν προς τους κυρίους τους. Γι' αυτό ακριβώς λέει: «Γνώρισε το βόδι αυτόν που το απέκτησε, και ο όνος τη φάτνη του κυρίου του, ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε, και ο λαός δεν με κατανόησε».

και στη μητέρα: «Τι θα κοιλοπονέσεις;» Ο λόγος βέβαια είναι βαθύς και επισκιασμένος από πολλή ασάφεια, θα γνωρίσεις όμως αμέσως το χρήσιμο και αληθινό νόημά του· νομίζω όμως ότι πρέπει να αναπτύξω εκ των προτέρων εν συντομία τον σκοπό των νοημάτων. Διότι έτσι θα γίνει πιο κατανοητός και ευπρόσδεκτος στους ακροατές. Λοιπόν, ο Θεός των όλων λύτρωσε βέβαια τον Ισραήλ από την Αίγυπτο, και τον απάλλαξε από την πολυθεϊκή πλάνη και την απάτη των δαιμόνων, οδηγώντας τον με τον νόμο που δόθηκε μέσω του Μωυσή στην αυγή της αληθινής θεογνωσίας. Διότι τον δίδαξε να λατρεύει έναν Θεό και να προσκυνά έναν Κύριο· έπειτα, μέσω τύπων και σκιών, ήθελε να τον ανεβάσει σε ακόμη μεγαλύτερα και τελειότερα πράγματα, δηλαδή σε αυτά της εν Χριστώ ζωής. Διότι ο νόμος ήταν παιδαγωγός, και είχε τεθεί σε ισχύ μέχρι τον καιρό της διορθώσεως· και αυτός ήταν ο καιρός της ελεύσεως του Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού, οπότε, αφού αφαίρεσε τη σκιά των νομικών ενταλμάτων και τους τύπους που υπήρχαν στο γράμμα του νόμου, εισήγαγε στους ανθρώπους της γης το κάλλος της εν πνεύματι και αληθεία λατρείας, ξεκάθαρα και χωρίς καλύμματα. Αλλά ακριβώς για αυτό το πράγμα δυσφόρησαν οι Ιουδαίοι, και, υπερασπιζόμενοι ακόμη τους τύπους, εναντιώνονταν στον Χριστό, και τον κατηγορούσαν για την κατάργηση των Μωσαϊκών θεσπισμάτων, πότε λέγοντας: «Αν αυτός ο άνθρωπος ήταν από τον Θεό, δεν θα κατέλυε το Σάββατο», και πότε εκσφενδονίζοντας εναντίον του ακόμη χειρότερα λόγια.

Το να επιλέγει, βέβαια, κανείς να εκπληρώνει τα έργα της αγάπης, με το να μοιράζει το ψωμί στον πεινασμένο, να προσφέρει στέγη σε φτωχούς αστέγους, να ντύνει τους γυμνούς, και να μην αδιαφορεί για τους εξ αίματος συγγενείς του, αποτελεί σαφή απόδειξη των πλέον άριστων κατορθωμάτων. Για τον λόγο αυτό και ο παλαιός νόμος, όντας παιδαγωγός που οδηγούσε στον Χριστό, δεν εισήγαγε στους ανθρώπους εκείνης της εποχής την πληρότητα του αγαθού, αλλά δίδασκε μάλλον να απομακρύνονται πρώτα από τη φαυλότητα. Διότι το «Ου φονεύσεις», «Ου μοιχεύσεις», «Ουκ επιορκήσεις», αυτή τη σημασία έχει. Είχε διατηρηθεί όμως το τέλειο και η εκπλήρωση κάθε αγαθού για τα προστάγματα του Χριστού, από τα οποία μάθαμε να εκπληρώνουμε τα έργα της αγάπης τόσο προς τον Θεό όσο και προς τους αδελφούς μας.

δ'. Έπρεπε λοιπόν το μυστήριο του Χριστού να παραχωρήσει χρονικά τη θέση του στις προεισαγωγές του νόμου. Διότι ήταν αναγκαίο να προεμφανιστούν οι τύποι της αλήθειας, και να φανούν παλαιότερα από τους αγώνες τα γυμνάσματα γι' αυτούς. Ο στρατιώτης διακρίνεται, εάν πριν από τους ιδρώτες της μάχης μελετά την τακτική. Και ο αθλητής της παλαίστρας δεν θα μπορούσε να γίνει λαμπρός, εάν δεν έχει εξασκηθεί στην υπομονή στους πόνους μέσα σε αυτή. Ή μήπως και για εμάς τους ίδιους δεν είναι μια κάποια αρχή και σαν θύρα των μαθημάτων για τη σοφία και τη σύνεση η εκμάθηση των στοιχείων; Αλλά, νομίζω, ο λόγος είναι σαφής και ακριβής. Θα βοηθήσει δε και ο θεσπέσιος Παύλος, με τη μορφή παραδειγμάτων· λέγοντας ότι το γάλα ταιριάζει κυρίως στα νήπια, ενώ στους πιο τέλειους πρέπει να προσφέρονται οι πιο στέρεες τροφές. Έπρεπε λοιπόν στους αρχαιότερους, που δεν είχαν ακόμη αναβεί σε τέλειο άνδρα του πληρώματος του Χριστού, αλλά είχαν μάλλον νηπιώδη τρόπο σκέψης, πριν από τη στερεότερη τροφή να χορηγηθεί το γάλα. Έπρεπε πριν από τα τέλεια μαθήματα να εγκατασταθούν στον νου και στις καρδιές τα στοιχειώδη· και πριν από τη ζωή που νοείται εν Χριστώ να προηγηθεί η ζωή σύμφωνα με τον νόμο. Διότι ο νόμος είναι παιδαγωγός, που μέσα από αινίγματα μας ανάγει στην καλύτερη και ανώτερη σύνεση.

Είπε λοιπόν στους αγίους αποστόλους: «Αλήθεια σας λέω, εάν η δικαιοσύνη σας δεν ξεπεράσει αυτήν των Γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν πρόκειται να εισέλθετε στη βασιλεία του Θεού των ουρανών.» Γράφει δε και ο πάνσοφος Παύλος: «Ότι δε μέσω του νόμου κανείς δεν δικαιώνεται ενώπιον του Θεού, είναι φανερό.» Και πάλι, «Εμείς είμαστε εκ φύσεως Ιουδαίοι, και όχι αμαρτωλοί από τα έθνη. Γνωρίζοντας όμως ότι ο άνθρωπος δεν δικαιώνεται από τα έργα του νόμου, παρά μόνο μέσω της πίστης στον Ιησού Χριστό, και εμείς πιστέψαμε στον Χριστό, για να δικαιωθούμε μέσω αυτού.» βʹ. Και ως προς αυτό ίσως θα πεις: Εάν δεν υπήρχε απολύτως καμία ωφέλεια από τον νόμο, εάν για όσους είναι μπλεγμένοι στις αμαρτίες ήταν εντελώς ανώφελη για την κάθαρσή τους η προσήλωση στο αρχαίο γράμμα, γιατί δόθηκε εξ αρχής; Προς αυτά λοιπόν απαντάμε, ότι ο γραπτός νόμος παραδόθηκε μέσω αγγέλων με τη μεσολάβηση του Μωυσή. Ήταν δε εικόνα της αλήθειας και σαν μια μορφή ευσέβειας που μέσω τύπων και σκιών οδηγούσε προς αυτήν. Γράφει λοιπόν ο ιερότατος Παύλος: «Ώστε ο νόμος έγινε παιδαγωγός μας για να μας οδηγήσει στον Χριστό.» Και αυτό ήταν επινόημα της άνωθεν σοφίας και απόδειξη της θεοπρεπούς τέχνης.

Δεν λέει, «Και στους απογόνους», σαν να πρόκειται για πολλούς, αλλά σαν να πρόκειται για έναν: «Και στον απόγονό σου», ο οποίος είναι ο Χριστός. Αυτό λοιπόν λέω: τη διαθήκη που έχει προηγουμένως επικυρωθεί από τον Θεό, ο νόμος, ο οποίος δόθηκε ύστερα από τετρακόσια τριάντα χρόνια, δεν την ακυρώνει, ώστε να καταργήσει την υπόσχεση. Διότι, αν η κληρονομιά προέρχεται από τον νόμο, δεν προέρχεται πλέον από υπόσχεση· στον Αβραάμ όμως ο Θεός την χάρισε μέσω της υπόσχεσης». Και προσθέτει σε αυτά αμέσως και την αιτία της παρεμβολής του νόμου, λέγοντας τα εξής: «Τι είναι λοιπόν ο νόμος; Προστέθηκε εξαιτίας των παραβάσεων, μέχρι να έρθει ο απόγονος στον οποίο δόθηκε η υπόσχεση, και θεσπίστηκε μέσω αγγέλων δια χειρός ενός μεσίτη. Ο μεσίτης, όμως, δεν υπάρχει όταν πρόκειται για έναν μόνο, ενώ ο Θεός είναι ένας. Μήπως λοιπόν ο νόμος είναι αντίθετος προς τις υποσχέσεις του Θεού; Μη γένοιτο. Διότι, αν είχε δοθεί νόμος ικανός να δώσει ζωή, τότε πραγματικά η δικαίωση θα προερχόταν από τον νόμο. Αντίθετα, η Γραφή περιόρισε τα πάντα κάτω από την αμαρτία, ώστε η υπόσχεση να δοθεί στους πιστούς μέσω της πίστεως στον Ιησού Χριστό. Πριν όμως έρθει η πίστη, φρουρούμασταν κάτω από τον νόμο, συγκλεισμένοι ενόψει της δόξας που επρόκειτο να αποκαλυφθεί. Επομένως, ο νόμος έγινε ο παιδαγωγός μας για να μας οδηγήσει στον Χριστό, ώστε να δικαιωθούμε μέσω της πίστεως.

Τι άραγε σημαίνει το γεγονός ότι αυτό που συλλέχθηκε για το Σάββατο φυλασσόταν, χωρίς όμως πλέον να φθείρεται, και χωρίς ο Μωυσής να οργίζεται εναντίον εκείνων που το είχαν φυλάξει; Διότι, έχοντας φτάσει δια της πίστεως στον νοούμενο εν Χριστώ σαββατισμό, δηλαδή στην κατάπαυση και την αποχή από τις αμαρτίες, δεν απορρίπτουμε ως άχρηστη την εκπαίδευση του νόμου που έχει συσσωρευθεί μέσα μας και σαν να έχει εναποτεθεί από πριν, η οποία μας καθοδηγεί προς τον Χριστό. Διότι ο νόμος είναι παιδαγωγός. Έχοντάς τον μάλλον μαζί με τις ευαγγελικές διδασκαλίες, δεν θα απέχουμε πολύ από το να είμαστε άξιοι επαίνου, και ο Θεός δεν οργίζεται με αυτούς που πράττουν κάτι τέτοιο.

Διότι ο νόμος υπήρξε παιδαγωγός εις Χριστόν, όπως ακριβώς είπε ο μακάριος Παύλος. Αφού την έβαλε στην οικία του, την ξύρισε, την απάλλαξε από τα νύχια της και από τα ενδύματα της αιχμαλωσίας. Το Ιερό Γράμμα, λοιπόν, συνηθίζει κατά κάποιον τρόπο να χρησιμοποιεί το κεφάλι ως δήλωση του νου, και τις τρίχες σε αυτό τις παρομοιάζει με τα νοήματα του νου. Επομένως, το ξύρισμα των τριχών υποδηλώνει με μεγάλη σαφήνεια την αποβολή των εννοιών. Αυτό ακριβώς διατάχθηκε να εκπληρώσει και ο λυτρωμένος αρχαίος Ισραήλ, με τον Θεό να λέει ξεκάθαρα μέσω του πάνσοφου Μωυσή: «Δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί, εκτός από εμένα». Και πάλι: «Δεν θα πράξεις με αυτόν τον τρόπο προς τον Κύριο τον Θεό σου». Διότι τα βδελύγματα που μίσησε ο Κύριος, αυτά έπραξαν στους θεούς τους. Επειδή, όσο διέμεναν στην Αίγυπτο, είχαν άλλες αντιλήψεις, θεωρώντας ότι οι θεοί είναι αμέτρητοι, και αποδίδοντας τον σεβασμό στην κτίση παρά στον Κτίστη, αναθέτοντας τη δόξα σε ξύλα και πέτρες. Επειδή όμως κλήθηκαν μέσω του Μωυσή στην επίγνωση του κατά φύσιν αληθινού και μόνου Θεού, πώς είναι δυνατόν να αμφιβάλλει κανείς ότι εκείνος ο καιρός εισήγαγε σε αυτούς, απολύτως και με κάθε τρόπο, την καινοτομία διαφορετικών αντιλήψεων; Αυτό ακριβώς διέταξε να σπεύδουμε να κατορθώσουμε και εμείς ο θεσπέσιος Παύλος, λέγοντας: «Μην συσχηματίζεσθε με τον αιώνα τούτο, αλλά μεταμορφώνεσθε με την ανακαίνιση του νου σας, ώστε να δοκιμάζετε ποιο είναι το αγαθό και ευάρεστο και τέλειο θέλημα του Θεού».

ΑΛΛΟ. «Ώστε ο νόμος έγινε παιδαγωγός μας για να μας οδηγήσει στον Χριστό, ώστε να δικαιωθούμε μέσω της πίστεως. Αφού όμως ήρθε η πίστη, δεν βρισκόμαστε πλέον υπό παιδαγωγό. Διότι όλοι είστε Υιοί του Θεού μέσω της πίστεως στον Ιησού Χριστό. Επειδή όσοι βαπτιστήκατε στον Χριστό, ενδυθήκατε τον Χριστό». Εάν λοιπόν, ενδυόμενοι τον Χριστό μέσω της πίστεως, αναμορφωθήκαμε σύμφωνα με αυτόν· και γι' αυτό ονομαζόμαστε υιοί του Θεού, προφανώς κατά θέσιν, και επειδή τα κατά θέσιν γίνονται πάντοτε προς μίμηση του κατά φύσιν· άρα ο Χριστός είναι Υιός εκ φύσεως και όχι θετώς.

Αλλά η Γραφή περιέκλεισε τα πάντα υπό την αμαρτία, ώστε η επαγγελία, μέσω της πίστεως στον Ιησού Χριστό, να δοθεί σε εκείνους που πιστεύουν. Πριν δε έλθει η πίστη, βρισκόμασταν υπό τη φρούρηση του νόμου, περιορισμένοι μέχρι την πίστη που επρόκειτο να αποκαλυφθεί. Ώστε ο νόμος έγινε ο παιδαγωγός μας για να μας οδηγήσει στον Χριστό, προκειμένου να δικαιωθούμε μέσω της πίστεως.

Ούτε θα μπορούσα να νομίσω ότι το να μπορεί να σφάλλει σε κάτι θα μπορούσε καθόλου να αποδοθεί σε Αυτόν. Πολύ ευχαρίστως όμως θα ήθελα να μάθω τι είναι αυτό που τον πείθει να νομοθετεί για όσους βρίσκονται στη γη, εκείνα μεν τότε, αυτά δε τώρα. ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Ο λόγος σου μάς αναγκάζει να πάμε πάλι προς τα πίσω. Ή μήπως δεν είπα ότι ο νόμος ήταν παιδαγωγός, δηλαδή εκπαιδευτής εκείνων που είναι ακόμη νήπια; Και για εκείνους που δεν μπορούσαν ακόμη να κατανοήσουν ποιο είναι το αληθινά αγαθό; Και ότι υποδήλωνε μέσα από αινίγματα ποιο είναι το θέλημα του Θεού, το τέλειο και ευάρεστο; Και ότι το φανέρωνε μέσα από υλικούς τύπους; Διότι θα μάθεις, θα μάθεις, και μάλιστα χωρίς πολύ κόπο, ότι ο τρόπος της πνευματικής λατρείας, αν και ήταν πάντοτε και εξαρχής τρισαγαπημένος στον Θεό, ήταν εντούτοις δυσπρόσιτος και ακατάληπτος ακόμη για τις ψυχές των Ιουδαίων. Γι' αυτό ακριβώς το λόγο, επειδή είχαν ανάγκη από λόγο κατάλληλο για νήπια, και από απλά μαθήματα, και από μια συγκαταβατική διαπαιδαγώγηση που να μην έχει τίποτα το ανηφορικό ή τραχύ, νομοθετούσε και παλαιότερα ο Θεός τα όσα δόθηκαν μέσω τύπων.

Πολύ ορθά λοιπόν χρησιμοποιεί τη λέξη «Συμβιβάσεις», δηλαδή θα διασαφηνίσεις, ώστε να μπορέσουν οι ακροατές να κατανοήσουν ότι ο νόμος είναι παιδαγωγός και κηρύττει το μυστήριο του Χριστού. Διότι τίποτα δεν είναι δυσνόητο ούτε έχει ανάγκη επεξηγήσεως, εάν δεν νοηθεί πνευματικά· αφού η ιστορική αφήγηση είναι εντελώς απλή και απαλλαγμένη από τις σκιές της ασάφειας.

Περί των Θείων Γραφών. Αυτά μας διδάσκουν οι θεόπνευστες Γραφές της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης. Διότι ένας είναι ο Θεός των δύο Διαθηκών, αυτός που προανήγγειλε στην Παλαιά τον Χριστό, ο οποίος φανερώθηκε στην Καινή· αυτός που μέσω του Νόμου και των προφητών μας παιδαγώγησε προς τον Χριστό. Διότι πριν έρθει η πίστη, φρουρούμασταν κάτω από τον Νόμο· και ο Νόμος έγινε ο παιδαγωγός μας για να μας οδηγήσει στον Χριστό.

Διότι είτε θα παραδεχθείς ότι και οι δώδεκα ανακλίθηκαν στο δείπνο φαινομενικά, είτε ότι και ο ίδιος, έχοντας αληθινά σάρκα, ανακλίθηκε πραγματικά. Και [το χωρίο]: «Πολύ επιθύμησα να φάω αυτό το Πάσχα μαζί σας προτού να πάθω», [ειπώθηκε] για να δείξει ότι το Πάσχα, πριν από το πάθος του, προτυπωνόταν στον νόμο και αποτελούσε βεβαίωση του ίδιου του πάθους του, και προσκαλούσε σε κάτι τελειότερο· και υποδεικνύοντας, όπως λέει και ο άγιος απόστολος, ότι «ο νόμος έγινε για εμάς παιδαγωγός προς τον Χριστό». Αν όμως ο νόμος είναι παιδαγωγός προς τον Χριστό, ο νόμος δεν είναι ξένος προς τον Χριστό. 〈Σχόλιο〉 〈ξγ'〉. Απέκοψε το «διότι σας λέω, δεν θα το ξαναφάω πλέον, μέχρις ότου εκπληρωθεί στη βασιλεία του Θεού». 〈Έλεγχος〉 〈ξγ'〉. Αυτό το αφαίρεσε και το παραποίησε, για να μη δεχθεί δήθεν ότι στη βασιλεία του Θεού υπάρχουν βρωτά ή ποτά, αγνοώντας ο κτηνώδης ότι τα πνευματικά και επουράνια μπορούν να είναι αντίστοιχα των επίγειων, από τα οποία θα μεταλαμβάνουμε με τρόπο που εμείς δεν γνωρίζουμε· διότι μαρτυρεί πάλι ο Σωτήρας και λέει: «Θα καθίσετε στο τραπέζι μου, τρώγοντας και πίνοντας στη βασιλεία των ουρανών». Ή πάλι τα απέκοψε αυτά, για να παρουσιάσει δήθεν ότι τα όσα αναφέρονται στον νόμο δεν έχουν θέση στη βασιλεία των ουρανών. Από πού λοιπόν ο Ηλίας και ο Μωυσής εμφανίστηκαν μαζί του στο όρος με δόξα; Αλλά κανείς δεν θα μπορέσει να κάνει τίποτα ενάντια στην αλήθεια. 〈Σχόλιο〉 〈ξδ'〉. Απέκοψε το «όταν σας απέστειλα, μήπως στερηθήκατε κάτι;»

Διότι αυτή η υπόθεση μοιάζει με κάτι τέτοιο: όπως ένας βασιλιάς, όταν πρόκειται να επισκεφθεί μια χώρα, στέλνει μπροστά του έφιππους προετοιμαστές και προαγγέλους, και όσο πλησιάζει η παρουσία του βασιλιά, τόσο περισσότεροι είναι οι κήρυκες της παρουσίας του, οι οποίοι προπορεύονται και αναγγέλλουν στις πόλεις τα της άφιξής του· όταν όμως φθάσει ο βασιλιάς και εισέλθει στην πόλη, ποια ανάγκη υπάρχει πλέον για κήρυκες, ποια ανάγκη υπάρχει πλέον για έφιππους ή για τους άλλους που προαναγγέλλουν την παρουσία του βασιλιά, από τη στιγμή που ο ίδιος ο βασιλιάς βρίσκεται μέσα; Έτσι και «ο νόμος και οι προφήτες ώς τον Ιωάννη»· αφού όμως ο Ιωάννης κήρυξε ως φωνή στην έρημο και υπέδειξε ότι «αυτός είναι ο αμνός του Θεού, ο οποίος αίρει την αμαρτία του κόσμου», δεν υπάρχει πλέον ανάγκη από προφήτες, ώστε να έλθουν και να μας κηρύξουν την από Παρθένο παρουσία του Χριστού. Υπάρχει, ωστόσο, ανάγκη εκείνων που προανήγγειλαν την παρουσία του, προς βεβαίωση της παρουσίας του, ότι δηλαδή είχε προαναγγελθεί. Διότι, όπως αν κάποιος έχει παιδαγωγό, καθώς και ο Απόστολος λέει ότι «ο νόμος έγινε παιδαγωγός μας για την παρουσία του Κυρίου», όταν όμως φθάσει στην κατάλληλη ηλικία και συναντήσει τον διδάσκαλο, δεν αποβάλλει βεβαίως τον παιδαγωγό θεωρώντας τον εχθρό.

Διότι, εάν «ο νόμος δεν τελειοποίησε κανέναν», και διατασσόμαστε να τηρούμε τον νόμο μετά την ανάσταση, και εάν ο «άγιος νόμος» που δόθηκε από τον Κύριο μέσω του Μωυσή «έγινε για εμάς παιδαγωγός εις Χριστόν» ως κατώτερος από εκείνους που οδηγούνται στην τελειότητα, έχοντας επιφορτιστεί να τους οδηγήσει στον ανώτερο και τελειότατο, και εφόσον ήλθε ο Χριστός, ο τέλειος και Δεσπότης, και παρέλαβε από τα χέρια αυτού που τους παιδαγώγησε τους εισαγομένους, δηλαδή τους πιστούς, την αγία παρθένο και Εκκλησία, και εφόσον εμείς γνωρίσαμε, μέσω του νόμου που υπήρξε παιδαγωγός, τον ανώτερο και «τελειωτή Ιησού» 〈και ο νόμος καταργείται〉, πώς να μην αποδειχθεί ως δείγμα βραχείας αντίληψης και αφέλειας ο ισχυρισμός εκείνων που λένε τέτοια πράγματα, ότι δηλαδή μετά την τελειότητα του Χριστού υπάρχει πάλι ανάγκη παιδαγωγού, ώστε να επιστρέψουμε στην «αρχή των στοιχείων» και της διδαχής και της «επιθέσεως των χειρών», σύμφωνα με το γεγραμμένο, ενώ ο Απόστολος μας λέει σαφώς ότι «καθετί που παλιώνει και γερνάει είναι κοντά στον αφανισμό», 〈υπονοώντας〉 την παλαιά διαθήκη και νομοθεσία; Διότι λέει: «από τη στιγμή που μετατίθεται η ιεροσύνη, κατ' ανάγκην γίνεται και μετάθεση του νόμου». Εάν λοιπόν μετατέθηκε η παλαιά και εγκαινιάστηκε η νέα, ποιος θα μπορούσε πάλι με θράσος να παρεισαγάγει την παλαιά σε χρήση, μετατρέποντας την καινή σε κάτι το παλαιωμένο, προετοιμάζοντάς μας να «εκπέσουμε από τη χάρη» και προσπαθώντας να μας αποτρέψει από την ωφέλεια του Χριστού;

Διότι και τότε, λέει, κατά τον χρόνο που εξήγαγες τους υιούς του Ισραήλ από τη γη της Αιγύπτου, ολόκληρη η γη σειόταν, καθώς η φήμη για όσα είχαν πραχθεί στην Αίγυπτο διαδιδόταν σε όλους. Αλλά η μεν γη τότε σειόταν, είτε επειδή η φήμη, όπως ειπώθηκε, γέμιζε τις ακοές όλων των ανθρώπων πάνω στη γη, είτε επειδή το ίδιο το στοιχείο της φύσης χαιρόταν για την έλευση του Θεού. Αυτό ακριβώς διδάσκει και ένας άλλος ψαλμός, λέγοντας: «Κατά την έξοδο του Ισραήλ από την Αίγυπτο, του οίκου του Ιακώβ από βάρβαρο λαό, τα όρη σκίρτησαν σαν κριάρια και οι λόφοι σαν αρνιά προβάτων». Η μεν γη, λοιπόν, χαιρόμενη σειόταν· ενώ οι ουρανοί έσταξαν. Και τι έσταξαν, παρά είτε την τροφή που θαυματουργικώς προσφέρθηκε σε αυτούς που βρίσκονταν στην έρημο, είτε και τους θείους λόγους και νόμους, οι οποίοι αποτελούν τροφή των λογικών ψυχών; Και σειόταν η γη, και έσταξαν οι ουρανοί «από το πρόσωπο του Θεού του Σινά», δηλαδή Εκείνου που έδωσε τις θείες αποκαλύψεις στο όρος Σινά. Αυτά μάλιστα τα ερμήνευσε σαφέστερα ο Σύμμαχος, λέγοντας: «Η γη σειόταν, και ο ουρανός έσταξε από το πρόσωπο αυτού του Θεού του Σινά, και από το πρόσωπο του Θεού, του Θεού του Ισραήλ». Μήπως άραγε και οι ουράνιες δυνάμεις, σαν κάποιες τροφοί και παραμάνες που στάζουν γάλα από τον μαστό στα νήπια, έτσι και αυτές παρείχαν τη δική τους χορηγία σε εκείνους που τότε ήταν νήπια ως προς τις ψυχές; Γι' αυτό και ο λόγος που παραδόθηκε μέσω του Μωυσή έχει ονομαστεί παιδαγωγός από τον Απόστολο. «

Διότι δεν είναι δυνατόν ένας συντετριμμένος άνθρωπος να μην κατορθώνει μεγάλα έργα. Διότι τα έργα των υπερηφάνων δεν θέλει να τα γνωρίζει. Οι δε ασεβείς θα καταστραφούν σε ημέρα κακή. Δηλαδή, μέσα στους κινδύνους δεν θα μπορέσουν να σταθούν. Ή με τη φράση «κακή ημέρα» εννοεί την ημέρα της κρίσεως. Εκείνος που συμπλέκει άδικα τα χέρια του δεν θα αθωωθεί. Ενώνοντας άδικα πράξεις με πράξεις, θα κολαστεί, σφιγγόμενος από τις αλυσίδες των δικών του αμαρτημάτων. —[Cod. f. 69 b.] Διότι, εάν επιθύμησες τη σοφία, τήρησε τις εντολές, και ο Κύριος θα σου τη χορηγήσει· εάν δε οδός προς τη γνώση είναι ο Θεός, αρχή αυτής είναι ο νόμος, ο οποίος έγινε παιδαγωγός μας για να μας οδηγήσει στον Χριστό· ίσως όμως (να εννοείται) και η θεωρία.

Ή η υπερβολή και η έλλειψη κάθε πράγματος. Από τον Κύριο κατευθύνονται τα βήματα του ανθρώπου. [Αυτόθι] Δεν μπορεί ο θνητός, δηλαδή ο αμαρτωλός, να κατανοήσει τις οδούς του Κυρίου· επειδή, όντας θνητός, δεν συναπέθανε και δεν συνέζησε με τον Χριστό. Διότι, για να πορευθεί προς τη βασιλεία των ουρανών, τα βήματα του ανθρώπου κατευθύνονται από τον Κύριο. Φως Κυρίου είναι η πνοή των ανθρώπων, και λύχνος που ερευνά τα ταμεία της κοιλίας. [Κώδ. φ. 86 α.] Αυτό σημαίνει ότι τίποτα μέσα του δεν είναι σκοτεινό. Αλλά και η ίδια η ψυχή, η οποία ερευνάται από αυτόν, είναι φως για τον Θεό, σαν να εμφανιζόταν η ίδια και να άναβε λύχνο. Το φως του Κυρίου είναι αίτιο ζωής για τα λογικά όντα· διότι η ζωή ήταν το φως των ανθρώπων. Στη συνέχεια, ο Θεός, αφού ενεφύσησε στο πρόσωπο του ανθρώπου, τον έκανε ψυχή ζώσα· με το οποίο φως ο κατάλληλος λύχνος ερευνά τις κρυμμένες ασθένειες, φωτίζοντάς τες. Λύχνος είναι και ο νόμος, ο οποίος έγινε παιδαγωγός μας προς τον Χριστό. Ελεημοσύνη και αλήθεια θα περικυκλώσουν με δικαιοσύνη τον θρόνο του. Διότι όπου υπάρχει αλήθεια και δικαιοσύνη, δεν υπάρχει τίποτα άδικο. Εκείνος, λοιπόν, που τις διαθέτει, προστατεύεται από αυτές. Στολίδι για τους νέους είναι η σοφία. Και ποια είναι, λοιπόν, η δόξα της φύσεως; Και ποιος πρεσβύτερος δεν το έχει αυτό; Ή εννοεί το εξής: Όπως ακριβώς η λευκή κόμη κάνει αυτόν σεβάσμιο, έτσι και εκείνους η σοφία. Μώλωπες και συντριβές συναντούν τους κακούς.

Διότι, όπως ακριβώς συγκρατώντας τους με τον φόβο, σαν μέσα σε κάποιο τείχος, και με τον δικό του τρόπο ζωής, ο νόμος τους διαφύλασσε για την πίστη. Ώστε ο νόμος έγινε παιδαγωγός μας προς τον Χριστό, για να δικαιωθούμε εκ πίστεως. Ο παιδαγωγός, όμως, δεν εναντιώνεται στον δάσκαλο, αλλά απεναντίας συνεργάζεται μαζί του, απαλλάσσοντας τον νέο από κάθε κακία και προετοιμάζοντάς τον να δεχθεί απερίσπαστα τα μαθήματα από τον δάσκαλο. Όταν όμως αποκτήσει την απαραίτητη έξη, αποσύρεται πλέον ο παιδαγωγός. Γι' αυτό λέει: Εφόσον δε ήλθε η πίστη, η οποία οδηγεί στον τέλειο άνδρα, δεν βρισκόμαστε πλέον υπό την εξουσία παιδαγωγού.

Η μακαρία Παρθένος λοιπόν, η Θεοτόκος Μαρία, γέννησε τον Κύριο τον μήνα Δεκέμβριο, όπως ακριβώς πείσαμε στην Αντιόχεια όλους όσους έφεραν αντιρρήσεις, όταν σας εξηγούσαμε τη σύλληψη του Προδρόμου και τη σιωπή του Ζαχαρία, όπως θυμούνται οι φιλόπονοι μελετητές των Γραφών, τότε που παρουσιάσαμε και παλαιές μαρτυρίες οι οποίες συμφωνούσαν με τα ευαγγελικά λόγια. Μέτρησε, λοιπόν, από τη γέννηση του Χριστού μέχρι τώρα, πόσες ημέρες είναι· δηλαδή από την εικοστή πέμπτη του μηνός Δεκεμβρίου μέχρι σήμερα· συμπλήρωσε επτά ημέρες του Δεκεμβρίου, συνυπολογίζοντας και την ίδια την ημέρα κατά την οποία γέννησε η Παρθένος, και τριάντα μία του Ιανουαρίου, και δύο από αυτόν τον τρέχοντα μήνα, και γίνονται σαράντα ημέρες. Επειδή, λοιπόν, ήλθε ο Κύριος σαρκωθείς από την αγία Παρθένο, φρόντισε να αναδεχθεί στην ίδια Του τη σάρκα τον Νόμο, για να του δώσει το πλήρωμά του και έτσι να αρχίσει να χορηγεί τις δωρεές της χάριτος. Διότι αυτό αποτελεί πράγματι έργο της πάνσοφης οικονομίας του Κυρίου, το να αναδεχθεί δηλαδή τα προστάγματα του Νόμου στη δική Του σάρκα, για να αναδείξει τον Νόμο ως τύπο και σκιά του Πνεύματος και της χάριτος. Και για το ότι ο Νόμος κήρυττε τα πάντα προφητικά, άκουσε τον Παύλο που λέει: «ο νόμος είναι πνευματικός», και πάλι: «ο νόμος έγινε παιδαγωγός μας, για να μας οδηγήσει στον Χριστό».

Διότι μη μου πεις ότι η περιτομή είναι μόνο μία εντολή· η μία εκείνη εντολή επιθέτει επάνω σου ολόκληρο τον ζυγό του νόμου. Επειδή, όταν μέσω ενός μέρους του εισάγεις τον εαυτό σου στην κυριαρχία του νόμου, είναι ανάγκη να υπακούς και στα υπόλοιπα που προστάζει· και αν δεν τα εκπληρώνεις, είναι απόλυτη ανάγκη να τιμωρείσαι και να επισύρεις την κατάρα. Και όπως ακριβώς όταν ένα σπουργίτι πέσει σε παγίδα, έστω κι αν πιαστεί μόνο το πόδι του, αιχμαλωτίζεται και όλο το υπόλοιπο σώμα, έτσι και εκείνος που εκπληρώνει μία εντολή του νόμου, είτε την περιτομή, είτε κάποια νηστεία, έχει παραδώσει ολόκληρη την εξουσία του εαυτού του στον νόμο μέσω αυτής της μίας εντολής, και δεν θα μπορέσει να διαφύγει, εφόσον θέλει να τον υπακούει έστω και εν μέρει. Αυτά δεν τα λέμε για να κατηγορήσουμε τον νόμο, μη γένοιτο! Αλλά επειδή επιθυμούμε να καταδείξουμε τον υπερβάλλοντα πλούτο της χάριτος του Χριστού. Διότι ο νόμος δεν είναι αντίθετος προς τον Χριστό· άλλωστε, πώς θα μπορούσε να είναι, εφόσον δόθηκε από Αυτόν και μας παιδαγωγεί προς Αυτόν; Αναγκαζόμαστε, όμως, να τα λέμε όλα αυτά εξαιτίας της άκαιρης φιλονικίας εκείνων που δεν τον χρησιμοποιούν όπως πρέπει.

Πρώτον μεν, με την αποτρεπτική φράση, λέγοντας «Μη γένοιτο», απορρίπτει αυτό που ήταν εξαιρετικά άτοπο, και έπειτα παραθέτει έναν σταθερό συλλογισμό. Και αυτός είναι ο εξής: Αν, λέει, είχαμε την ελπίδα της ζωής στον ίδιο τον νόμο, ίσως να τα έλεγαν αυτά σωστά. Αν όμως η σωτηρία και η ζωή μας προέρχονται από την πίστη, ακόμη κι αν εκείνος τους καθιστά επικατάρατους, δεν βλαπτόμαστε καθόλου, εφόσον έρχεται εκείνη (η πίστη) και τα καταλύει όλα. «Αλλά η Γραφή τα έκλεισε όλα κάτω από την εξουσία της αμαρτίας, ώστε η επαγγελία που προέρχεται από την πίστη στον Ιησού Χριστό να δοθεί σε αυτούς που πιστεύουν. Πριν δε έρθει η πίστη, φρουρούμασταν κάτω από τον νόμο, όντας συγκλεισμένοι για την πίστη που επρόκειτο να αποκαλυφθεί.» Επειδή οι Ιουδαίοι υπερηφανεύονταν πολύ, και αυτό ήταν που τους έκανε ταλαίπωρους, γι' αυτόν τον λόγο δόθηκε ο νόμος, για να ελέγξει την αμαρτία τους και να τους θέσει υπό κατάρα, ώστε, γνωρίζοντας ότι βρίσκονται σε έσχατη κατάσταση, να ποθήσουν την πίστη δια του Χριστού, η οποία και λύνει την αμαρτία. «Ώστε ο νόμος έγινε παιδαγωγός μας για να μας οδηγήσει στον Χριστό, προκειμένου να δικαιωθούμε εκ πίστεως. Όταν δε ήρθε η πίστη, δεν είμαστε πλέον υπό την εποπτεία παιδαγωγού.» Ο παιδαγωγός, εξάλλου, δεν είναι αντίθετος προς τον διδάσκαλο, αλλά του προετοιμάζει τον δρόμο. Αν δε κάποιος εμπεδώσει τα μαθήματα από τον διδάσκαλο, ντρέπεται πλέον να παραμένει ακόμη υπό τον παιδαγωγό. «Διότι όλοι είστε υιοί του Θεού δια της πίστεως στον Χριστό Ιησού.» Αλλά όχι δια του νόμου, λέει. «Διότι όσοι βαπτιστήκατε στον Χριστό, ενδυθήκατε τον Χριστό.»

Διότι άλλο πράγμα είναι η προσκύνηση της λατρείας και άλλο η τιμητική προσκύνηση που αποδίδεται σε εκείνους που υπερέχουν σε κάποιο αξίωμα. Στους Ιουδαίους, λοιπόν, εξαιτίας της ευκολίας με την οποία γλιστρούσαν προς την ειδωλολατρία, αυτά είχαν νομοθετηθεί· εμείς όμως, για να μιλήσουμε θεολογικά, στους οποίους δόθηκε το χάρισμα, έχοντας αποφύγει τη δεισιδαίμονα πλάνη, να ενωθούμε καθαρά με τον Θεό, έχοντας γνωρίσει την αλήθεια και λατρεύοντας μόνο τον Θεό, και έχοντας πλουτίσει με την τελειότητα της θεογνωσίας και φτάνοντας σε κατάσταση τέλειου άνδρα, αφήνοντας πίσω τη νηπιότητα, δεν βρισκόμαστε πλέον υπό παιδαγωγό, καθώς έχουμε λάβει τη διακριτική ικανότητα από τον Θεό και γνωρίζουμε τι είναι αυτό που μπορεί να εικονιστεί και τι είναι αυτό που δεν περιγράφεται σε εικόνα. «Διότι ο νόμος έγινε παιδαγωγός μας για να μας οδηγήσει στον Χριστό, ώστε να δικαιωθούμε εκ πίστεως·» και «ήμασταν υποδουλωμένοι στα στοιχεία, όταν ήμασταν νήπια.» «Αφού όμως ήρθε η πίστη, δεν είμαστε πλέον υπό παιδαγωγό.» «Διότι καμία μορφή Του», λέει, «δεν είδατε.» Ω, τι σοφία του νομοθέτη! Πώς θα εικονιστεί το αόρατο;

Επομένως, ο νόμος έγινε παιδαγωγός μας προς τον Χριστό, ώστε να δικαιωθούμε εκ πίστεως. Με την έλευση όμως της πίστεως, δεν βρισκόμαστε πλέον υπό παιδαγωγό. Διότι όλοι είστε υιοί του Θεού διά της πίστεως στον Ιησού Χριστό, την οποία έχουμε ως άγκυρα της ψυχής ασφαλή και βέβαιη, και η οποία εισέρχεται στο εσωτερικό του καταπετάσματος, όπου εισήλθε για εμάς ως πρόδρομος ο Χριστός.

Γι' αυτόν τον λόγο κανένας άνθρωπος δεν μπορούσε να συμφιλιώσει τον Θεό με τον εαυτό του προσφέροντας τη δική του δικαιοσύνη· επομένως, ούτε ο παλαιός νόμος μπόρεσε «να καταλύσει την έχθρα», ούτε για όσους ζουν εν χάριτι θα αρκούσε η δική τους προσπάθεια για αυτήν την ειρήνη· διότι και το ένα και το άλλο αποτελούν έργα ανθρώπινης δύναμης και ανθρώπινη δικαιοσύνη· άλλωστε, και τον ίδιο τον νόμο ο μακάριος Παύλος τον ονομάζει ανθρώπινη δικαιοσύνη: «Διότι δεν υποτάχθηκαν», λέει, «στη δικαιοσύνη του Θεού, ζητώντας να εδραιώσουν τη δική τους δικαιοσύνη», εννοώντας τον παλαιό νόμο· διότι τόσα μόνο μπόρεσε να καταφέρει ενάντια στα δικά μας κακά, όσα χρειάζονταν για να μας προετοιμάσει για την υγεία και να μας καταστήσει άξιους για το χέρι του ιατρού. «Διότι ο νόμος», λέει, «έγινε παιδαγωγός μας για να μας οδηγήσει στον Χριστό Ιησού»· και ο μακάριος Ιωάννης βάπτιζε στο όνομα Εκείνου που επρόκειτο να έλθει· και κάθε ανθρώπινη φιλοσοφία και κάθε κόπος αποτελούν, ως προς την αληθινή δικαιοσύνη, κάποιου είδους προπαρασκευές και προετοιμασίες.