Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΓΑΛΑΤΑΣ 4:22

Ω Κύριε, εγώ είμαι δούλος σου και υιός της δούλης σου. Έχοντας θάρρος, λέει ότι είναι δούλος σύμφωνα με τον απόστολο· ως υιό δε της δούλης, εννοεί την προγενέστερη εισαγωγή, αυτήν διά του νόμου. Διέρρηξες τους δεσμούς μου. Και ποιοι είναι οι δεσμοί παρά εκείνοι της αμαρτίας, σύμφωνα με το ρηθέν: «Διότι ο καθένας σφίγγεται με τα σχοινιά των δικών του αμαρτιών»; Σε εσένα θα προσφέρω θυσία αινέσεως. Καθώς έχει πλέον φθάσει σε πνευματική προκοπή, από τη μία απορρίπτει τις θυσίες δι' αιμάτων, ενώ από την άλλη υπόσχεται να επιτελεί θυσίες αινέσεως.

Εάν, βέβαια, κάποιος από τον οίκο του Δαβίδ, δηλαδή από τους λαμπρότερους και εντιμότερους μεταξύ τους, αποδεχθεί την πίστη και, κατανοώντας πολύ καλά το μυστήριο του Χριστού, γίνει προσκυνητής Του, αυτός θα είναι σαν οίκος Θεού και σαν άγγελος Κυρίου ενώπιόν τους. Κάτι παρόμοιο βλέπουμε να λέει και ο ίδιος ο Σωτήρας, διότι είπε: «Γι' αυτό κάθε γραμματέας που έχει μαθητεύσει στη βασιλεία των ουρανών μοιάζει με άνθρωπο οικοδεσπότη, ο οποίος βγάζει από τον θησαυρό του καινούργια και παλιά». Διότι αυτός που έχει ήδη θησαυρισμένη μέσα του τη γνώση του Νόμου, εάν προσλάβει και την ευαγγελική, θα γίνει πλούσιος σε σύνεση, παραθέτοντας στους φιλομαθείς νέα και παλαιά θεωρήματα, σαν να τα βγάζει από αποθήκες. Τέτοιος ήταν και ο θεσπέσιος Παύλος, ο οποίος άλλοτε επιχειρούσε να εδραιώσει τη διδασκαλία για τον Χριστό με αποδείξεις από τον Νόμο, και άλλοτε, με τις ανώτερες του Νόμου μυσταγωγίες, ωθούσε κατά κάποιον τρόπο τους ακροατές του στο να επιλέξουν ότι πρέπει να καυχώνται για την πίστη σε Αυτόν. Διότι άλλοτε έλεγε: «Πείτε μου, εσείς που θέλετε να είστε υπό τον Νόμο, δεν ακούτε τον Νόμο; Επειδή είναι γραμμένο ότι ο Αβραάμ απέκτησε δύο υιούς, έναν από τη δούλη και έναν από την ελεύθερη».

Έπειτα πάλι ο άγγελος της είπε: «Επίστρεψε στην κυρία σου και ταπεινώσου κάτω από τα χέρια της». Η μεν λοιπόν ιστορία χρειαζόταν μακρότερες αφηγήσεις, ωστόσο με αυτά έχει ολοκληρωθεί από εμάς. Απομένει λοιπόν τώρα να καταδείξουμε την εικόνα του Σωτήρος μας. Διότι ακριβώς για αυτόν τον λόγο διανύθηκε από εμάς αυτός ο εκτενής λόγος. Ο θεσπέσιος λοιπόν Παύλος, συνοψίζοντας σε λίγα λόγια τα της ιστορίας, και συγκεντρώνοντας τον κατάλογο των μακρών αφηγήσεων σε ένα θεώρημα, μετέτρεψε το άχαρο του πράγματος σε μια χαριεστάτη εικόνα. Γράφει λοιπόν σε κάποιους ως εξής: «Δεν κατανοείτε τον νόμο; Διότι είναι γραμμένο ότι ο Αβραάμ απέκτησε δύο υιούς, έναν από τη δούλη και έναν από την ελεύθερη. Αλλά ο μεν από τη δούλη γεννήθηκε κατά σάρκα, ενώ ο από την ελεύθερη μέσω της επαγγελίας. Αυτά ερμηνεύονται αλληγορικά. Διότι αυτές είναι δύο Διαθήκες. Η μία από το όρος Σινά, η οποία γεννά τέκνα για δουλεία, και αυτή είναι η Άγαρ. Και το όρος Σινά βρίσκεται στην Αραβία, αντιστοιχεί δε στη σημερινή Ιερουσαλήμ, διότι είναι δούλη μαζί με τα τέκνα της. Η δε άνω Ιερουσαλήμ είναι ελεύθερη, η οποία είναι μητέρα μας».

Ο Παύλος, όντας νομομαθής, θα μας διασαφηνίσει πάρα πολύ το θείο μυστήριο. Διότι γράφει τα εξής, επιτιμώντας τους Γαλάτες οι οποίοι, μετά την εν Χριστώ τελείωση, σαν να οπισθοχωρούσαν: «Πέστε μου εσείς που θέλετε να είστε υπό τον νόμο, δεν ακούτε τον νόμο; Διότι είναι γραμμένο ότι ο Αβραάμ απέκτησε δύο γιους, έναν από τη δούλη και έναν από την ελεύθερη. Αλλά ο μεν γιος από τη δούλη γεννήθηκε κατά σάρκα, ενώ ο γιος από την ελεύθερη μέσω της επαγγελίας».

Διότι είναι γραμμένο ότι ο Αβραάμ απέκτησε δύο υιούς, έναν από τη δούλη και έναν από την ελεύθερη. Αλλά ο μεν από τη δούλη έχει γεννηθεί κατά σάρκα, ενώ ο από την ελεύθερη γεννήθηκε μέσω της επαγγελίας· τα οποία είναι αλληγορικά.

Η Άγαρ, η δούλη του Αβραάμ, την οποία και ο Παύλος αλληγορεί απευθυνόμενος στους Γαλάτες, αφού εκδιώχθηκε από τον οίκο του κυρίου της εξαιτίας της οργής της Σάρρας (διότι είναι δυσβάστακτη για τις νόμιμες συζύγους η δούλη που θεωρείται ύποπτη απέναντι στον αφέντη), περιφερόταν έρημη σε έρημη γη, έχοντας μαζί της το θηλάζον βρέφος, τον Ισμαήλ. Επειδή δε περιήλθε σε στέρηση των αναγκαίων, έφτασε και η ίδια κοντά στον θάνατο και, πριν από αυτήν, το παιδί (διότι το νερό που υπήρχε στο ασκί εξαντλήθηκε, αφού δεν είναι δυνατόν ούτε η συναγωγή να έχει αυτάρκεια ζωής, αυτή που μέχρι τότε ζούσε μέσα στους τύπους της αέναης πηγής), ένας άγγελος εμφανίζεται παραδόξως και της δείχνει ένα πηγάδι με ζωντανό νερό, και αφού άντλησε από εκεί, σώζει τον Ισμαήλ. Δες λοιπόν τον μυστικό τύπο: πώς ευθύς εξαρχής μέσω του ζώντος ύδατος επήλθε η σωτηρία σε εκείνον που χανόταν, ενός ύδατος που δεν υπήρχε προηγουμένως, αλλά δόθηκε κατά χάριν μέσω ενός αγγέλου.

Τη θεωρία αυτών μέσω της αναγωγής, είτε κάποιος θέλει να την ονομάσει τροπολογία είτε αλληγορία είτε οτιδήποτε άλλο, δεν θα διαφωνήσουμε καθόλου ως προς το όνομα, αρκεί μόνο να περιέχει ωφέλιμα νοήματα. Διότι και ο μέγας Απόστολος, λέγοντας ότι ο νόμος είναι πνευματικός, και συμπεριλαμβάνοντας στην ονομασία του νόμου και τα ιστορικά διηγήματα, ώστε ολόκληρη η θεόπνευστη Γραφή να είναι νόμος για εκείνους που την αναγιγνώσκουν, καθώς εκπαιδεύει όχι μόνο μέσω των φανερών παραγγελμάτων αλλά και μέσω των ιστορικών διηγημάτων προς την επίγνωση των μυστηρίων και προς την καθαρή πολιτεία εκείνους που την κατανοούν με προσοχή, χρησιμοποιεί μεν την ερμηνεία όπως του αρέσει αποβλέποντας στην ωφέλεια, χωρίς να φροντίζει για το όνομα με το οποίο πρέπει να ονομαστεί το είδος της ερμηνείας. Αλλά άλλοτε λέει ότι αλλάζει τη φωνή του, σκοπεύοντας να μεταφέρει την ιστορία σε απόδειξη της οικονομίας περί των διαθηκών, έπειτα, αφού υπενθυμίζει τα δύο τέκνα του Αβραάμ, αυτά που του γεννήθηκαν από τη δούλη και την ελεύθερη, ονομάζει «αλληγορία» τη θεωρία σχετικά με αυτά, και πάλι, αφού διηγείται κάποια γεγονότα της ιστορίας, λέει ότι «αυτά συνέβαιναν σε εκείνους τυπικώς, γράφτηκαν δε για δική μας νουθεσία». Και πάλι, λέγοντας ότι δεν πρέπει να φιμώνεται το βόδι που αλωνίζει, πρόσθεσε ότι «ο Θεός δεν μεριμνά για τα βόδια, αλλά γράφτηκε εξ ολοκλήρου για εμάς». Υπάρχουν δε περιπτώσεις όπου την πιο αμυδρή κατανόηση και την εκ μέρους γνώση την ονομάζει «έσοπτρο» και «αίνιγμα».

Εκείνοι που αναλύουν λεπτομερώς τα θεία μυστήρια μέσω μιας σαφέστερης ερμηνείας, ώστε αυτή η πνευματική τροφή να γίνει ευπρόσδεκτη από το σώμα της Εκκλησίας, αυτοί επιτελούν το έργο των οδόντων. Λαμβάνουν στο στόμα τους τον παχύ και συμπαγή άρτο του λόγου και τον παρασκευάζουν, μέσω της λεπτομερέστερης θεωρίας, ώστε να καταστεί εύπεπτος για τις ψυχές εκείνων που τον δέχονται. Για παράδειγμα (επειδή είναι προτιμότερο να παρουσιάσουμε το νόημα μέσα από υποδείγματα), ο μακάριος Παύλος άλλοτε μεν, απλά και ανεπιτήδευτα, παραθέτει ενώπιόν μας το παράγγελμα του νόμου σαν μια ακατέργαστη μπουκιά, λέγοντας: «Δεν θα βάλεις φίμωτρο σε βόδι που αλωνίζει»· έπειτα πάλι, αφού το μαλακώσει μέσω της επεξήγησης, καθιστά το βούλημα του νόμου ευπρόσδεκτο, λέγοντας: «Μήπως για τα βόδια ενδιαφέρεται ο Θεός; Ή μήπως γράφτηκε εξολοκλήρου για εμάς;» και πολλά άλλα παρόμοια, όπως: «Ο Αβραάμ απέκτησε δύο υιούς, έναν από τη δούλη και έναν από την ελεύθερη». Αυτός είναι ο ακατέργαστος άρτος. Αλλά πώς, αναλύοντάς τον, τον καθιστά βρώσιμο για όσους τρέφονται; Μεταφέρει την ιστορία σε δύο διαθήκες, στη μία που γεννά για τη δουλεία και στην άλλη που ελευθερώνει από τη δουλεία. Έτσι λοιπόν και με ολόκληρο τον νόμο (για να μη χρονοτριβούμε αναλύοντας το κάθε τι χωριστά), λαμβάνοντάς τον ως ένα παχυμερές σώμα, τον λεπτύνει μέσω της θεωρίας, μεταβάλλοντάς τον από σωματικό σε πνευματικό και λέγοντας: «Γνωρίζουμε ότι ο νόμος είναι πνευματικός».

Και για τον λόγο αυτόν, είναι ανάγκη σε εκείνον μεν που εκπαιδεύεται να μοχθεί, σε εκείνον δε που εκπαιδεύει να χρησιμοποιεί και το χτύπημα και την αυστηρότητα. Και στον μεν Μωσαϊκό νόμο οι σαράντα νόμιμες μαστιγώσεις παραμένουν μέχρι σήμερα, όχι όμως στον ευαγγελικό βίο· επειδή ο λόγος αποτελεί τα πάντα: και έλεος, και ράβδο, και παρηγοριά, και χτύπημα. Διότι δεν σε χτυπάμε ως δούλο, αλλά σε διαπαιδαγωγούμε ως ελεύθερο· επειδή η καταγωγή σου προέρχεται από την ελεύθερη Σάρρα, όχι από τη δούλη Άγαρ. Σε σεβόμαστε ως υιό της ελεύθερης, δεν σε ατιμάζουμε ως γέννημα της δούλης. Γι' αυτόν τον λόγο, όταν σφάλλεις, σε λυπούμε με επιπλήξεις που αρμόζουν σε ελεύθερους, χωρίς να καταξεσκίζουμε το σώμα, αλλά προκαλώντας πόνο στην ψυχή. Εάν όμως φειδωθούμε και αυτού, πώς θα σε διαπαιδαγωγήσουμε; Είναι δυσχερής στον χειρισμό του ο διδασκαλικός λόγος, καθώς και η αγωγή της αρετής, και απαιτεί ποικίλη τη μέθοδο της καθοδήγησης, προσαρμόζοντας τον εαυτό της στους χαρακτήρες των καθοδηγουμένων. Είναι κάποιος υπάκουος και με φρόνημα δεκτικό στην αγωγή; Σε αυτόν αρμόζει ο πράος και ήπιος λόγος. Είναι άλλος σκληρός και απείθαρχος; Αυτός έχει ανάγκη από μαστιγώσεις. Τι θα πράξουμε λοιπόν, εφόσον δεν μεταχειριζόμαστε ράβδους; Θα τον εγκαταλείψουμε χωρίς πρόνοια; Ασφαλώς όχι.

Γι’ αυτό, λέγει: «Πείτε μου, εσείς που θέλετε να είστε υπό τον νόμο, δεν ακούτε τον νόμο; Ότι ο Αβραάμ απέκτησε δύο υιούς, έναν από τη δούλη και έναν από την ελεύθερη· τα οποία έχουν αλληγορική σημασία». Είδες προφητεία μέσα από τα ίδια τα γεγονότα; Διότι το να έχει γυναίκες δεν είναι απλός λόγος, αλλά πραγματικό γεγονός· και ότι έχει δούλη και ελεύθερη σου το απέδειξα μέσω των λόγων, ότι δηλαδή των δύο διαθηκών ένας είναι ο νομοθέτης· μάθε αυτό ακριβώς το ίδιο και μέσω των τύπων. Ο Αβραάμ είχε δύο γυναίκες· αυτές λοιπόν είναι δύο διαθήκες, και ένας ο νομοθέτης· όπως ακριβώς εκεί υπάρχει πρόβατο και πρόβατο, το μεν στον λόγο, το δε στην πράξη, και είναι μεγάλη η συμφωνία και των έργων και των λόγων, έτσι και εδώ υπάρχουν δύο διαθήκες, και αυτές αφενός τις προείπε ο Ιερεμίας δια του λόγου, αφετέρου ο Αβραάμ τις προτύπωσε δια των έργων με το να έχει δύο γυναίκες. Διότι, όπως ακριβώς υπάρχει ένας άνδρας και δύο γυναίκες, έτσι υπάρχει ένας νομοθέτης και δύο διαθήκες. Αλλά ας επανέλθω σε αυτό που έλεγα, και εξαιτίας του οποίου ανακινήθηκαν όλα αυτά —διότι δεν πρέπει να απομακρυνθούμε από το θέμα μας—: «Εκείνος που βλέπει γυναίκα με σκοπό να την επιθυμήσει, έχει ήδη διαπράξει μοιχεία μαζί της μέσα στην καρδιά του».

Διότι είναι γραμμένο ότι ο Αβραάμ απέκτησε δύο υιούς, έναν από τη δούλη και έναν από την ελεύθερη. Επανέρχεται πάλι στον Αβραάμ, όχι ταυτολογώντας, αλλά, επειδή ήταν μεγάλη η δόξα του πατριάρχη στους Ιουδαίους, δείχνει ότι από εκεί έλαβαν την αρχή τους οι τύποι, και ότι τα παρόντα προεικονίζονταν στο πρόσωπό του.

Για ποιον λόγο, λοιπόν, δεν είπε: «Γνωρίζουμε ότι όσα λέει ο προφήτης», αλλά: «Όσα λέει ο νόμος»; Επειδή ο Παύλος συνηθίζει να ονομάζει νόμο ολόκληρη την Παλαιά Διαθήκη. Διότι και αλλού αναφέρει: «Δεν ακούτε τον νόμο, ότι ο Αβραάμ απέκτησε δύο υιούς;»· και εδώ ονόμασε τους ψαλμούς νόμο, λέγοντας: «Γνωρίζουμε ότι όσα λέει ο νόμος, τα απευθύνει σε εκείνους που βρίσκονται υπό τον νόμο». Έπειτα, αποδεικνύει ότι αυτά δεν λέγονται απλώς χάριν κατηγορίας, αλλά για να ανοίξει και πάλι ο νόμος τον δρόμο προς την πίστη.

ε΄. Πώς, λοιπόν, θα αποδείξουμε ότι η Καινή και η Παλαιά Διαθήκη έχουν έναν νομοθέτη; Από αυτά τα αποστολικά ρητά που έχουν διασωθεί ανάμεσά τους, τα οποία φαίνεται μεν ότι εμπεριέχουν κατηγορία κατά του νόμου, στην πραγματικότητα όμως τον στηρίζουν απόλυτα, και αποδεικνύουν ότι είναι θείος χρησμός και προέρχεται άνωθεν. Και αυτό αποτελεί έργο της σοφίας του Πνεύματος, ώστε οι κατήγοροι του νόμου, δελεασμένοι από την επιφανειακή σημασία της φράσης, να αποδεχθούν, ακούσια και εν αγνοία τους, τη γραπτή απολογία υπέρ αυτού· προκειμένου, εάν μεν θελήσουν να αντικρύσουν την αλήθεια, να έχουν τη ρήση που θα τους καθοδηγήσει· εάν όμως επιμείνουν στην απιστία τους, να μην τύχουν πλέον καμίας συγγνώμης, καθώς απιστούν σε αυτά τα ίδια που νομίζουν ότι πιστεύουν, εις βάρος της δικής τους σωτηρίας. Πού, λοιπόν, αναφέρει η Καινή Διαθήκη ότι η ίδια και η Παλαιά έχουν έναν νομοθέτη; Σε πολλά σημεία βεβαίως και αλλού· εμείς όμως προς το παρόν επιδιώκουμε να φέρουμε στο προσκήνιο εκείνη την περικοπή η οποία διασώζεται ακόμη και σήμερα στους Μανιχαίους. Ποια είναι λοιπόν αυτή; «Πείτε μου, εσείς που θέλετε να είστε υπό τον νόμο», λέει, «δεν ακούτε τον νόμο, ο οποίος αναφέρει ότι ο Αβραάμ απέκτησε δύο υιούς, έναν από τη δούλη και έναν από την ελεύθερη;». Άκουσαν οι αιρετικοί το «έναν από τη δούλη» και αμέσως όρμησαν· διότι νόμισαν ότι τα λεγόμενα αποτελούν κατηγορία κατά του νόμου· και, αποκόπτοντας τη φράση από τη λογική συνέχεια του υπόλοιπου κειμένου, την κρατούν, θεωρώντας ότι συνηγορεί υπέρ τους. Ελάτε λοιπόν, από αυτήν ακριβώς να αποδείξουμε ότι ένας είναι ο νομοθέτης.

Ο Αβραάμ απέκτησε δύο υιούς, έναν από τη δούλη και έναν από την ελεύθερη· αυτά δε, λέγει, ερμηνεύονται αλληγορικά.

Ζ΄. Βλέπεις πώς οι εντολές αυτές δεν χαρακτηρίζονται από ωμότητα, αλλά από πολλή φιλανθρωπία; Εάν, εξαιτίας αυτών, αποκαλείς τον νομοθέτη σκληρό και φορτικό, πες μου, ποιο είναι πιο κοπιαστικό και βαρύτερο; Το να μη φονεύεις, ή το να μην οργίζεσαι καν; Ποιος είναι αυστηρότερος, αυτός που απαιτεί την τιμωρία για τον φόνο ή αυτός που την απαιτεί και για την οργή; Αυτός που υποβάλλει σε τιμωρία τον μοιχό μετά την πράξη ή αυτός που προστάζει να δώσει κανείς λόγο ακόμη και για την ίδια την επιθυμία, και μάλιστα να υποστεί αιώνια τιμωρία; Βλέπετε πώς το επιχείρημά τους ανατράπηκε στο αντίθετο; Και ο μεν Θεός της Παλαιάς Διαθήκης, τον οποίο λένε ότι είναι σκληρός, θα βρεθεί ήμερος και πράος· ο δε Θεός της Καινής, τον οποίο ομολογούν ως αγαθό, θα φανεί φορτικός και βαρύς, σύμφωνα με τη δική τους ανοησία. Διότι εμείς ομολογούμε ότι ένας και ο αυτός είναι ο νομοθέτης και των δύο Διαθηκών, ο οποίος οικονόμησε τα πάντα προς το ορθό, και προσάρμοσε τη διαφορά της καθεμίας νομοθεσίας στη διαφορά των καιρών. Επομένως, ούτε εκείνα τα προστάγματα είναι σκληρά, ούτε αυτά είναι επαχθή και φορτικά, αλλά όλα προέρχονται από μία και την αυτή στοργική πρόνοια. Διότι, για να καταλάβεις ότι και την Παλαιά Διαθήκη ο ίδιος την έδωσε, άκουσε τι λέει ο Προφήτης· ή μάλλον, τι χρειάζεται να λέμε ο ένας και ο άλλος: «Θα συνάψω μαζί σας διαθήκη, όχι σαν τη διαθήκη που σύναψα με τους πατέρες σας». Εάν όμως αυτός που πάσχει από την πλάνη των Μανιχαίων δεν τα δέχεται αυτά, ας ακούσει τον Παύλο που λέει πάλι ακριβώς το ίδιο: «Διότι ο Αβραάμ απέκτησε δύο υιούς, έναν από τη δούλη και έναν από την ελεύθερη. Αυτές δε είναι δύο διαθήκες».

Διότι δεν έχω, λέει, τι να πω· πώς εσείς, που ανεβήκατε στην ίδια την κορυφή του ουρανού μέσα από τους κινδύνους που υπομείνατε υπέρ της πίστεως και μέσα από τα σημεία που επιδείξατε μέσω της πίστεως, τώρα ξαφνικά κατακρημνιστήκατε σε τόση ευτέλεια, ώστε να παρασύρεστε σε περιτομές και Σάββατα. «Πείτε μου, εσείς που θέλετε να είστε υπό τον νόμο, δεν ακούτε τον νόμο; Διότι είναι γεγραμμένο ότι ο Αβραάμ απέκτησε δύο υιούς, έναν από τη δούλη και έναν από την ελεύθερη. Αλλά εκείνος μεν από τη δούλη έχει γεννηθεί κατά σάρκα, ενώ εκείνος από την ελεύθερη, μέσω της επαγγελίας». Επειδή έλεγε ότι η πίστη σας συνδέει με τον Αβραάμ, και φαινόταν στους ακροατές απίθανο το ότι αποκαλεί υιούς εκείνου αυτούς που δεν γεννήθηκαν από αυτόν, αποδεικνύει ότι αυτό το παράδοξο έχει συμβεί από παλιά. Διότι ο Ισαάκ, παρότι δεν γεννήθηκε κατά τη φυσική ακολουθία, ούτε κατά τον νόμο του γάμου, ούτε κατά τη δύναμη της σάρκας, ήταν και υιός, και μάλιστα γνήσιος, λαμβάνοντας το πρόσταγμα να γεννηθεί από νεκρωμένα σώματα. Ας μην σας θορυβεί, λοιπόν, λέει, το ότι δεν έχετε γεννηθεί κατά σάρκα.