Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΓΑΛΑΤΑΣ 4:23

Ω Κύριε, εγώ είμαι δούλος σου και υιός της δούλης σου. Έχοντας θάρρος, λέει ότι είναι δούλος σύμφωνα με τον απόστολο· ως υιό δε της δούλης, εννοεί την προγενέστερη εισαγωγή, αυτήν διά του νόμου. Διέρρηξες τους δεσμούς μου. Και ποιοι είναι οι δεσμοί παρά εκείνοι της αμαρτίας, σύμφωνα με το ρηθέν: «Διότι ο καθένας σφίγγεται με τα σχοινιά των δικών του αμαρτιών»; Σε εσένα θα προσφέρω θυσία αινέσεως. Καθώς έχει πλέον φθάσει σε πνευματική προκοπή, από τη μία απορρίπτει τις θυσίες δι' αιμάτων, ενώ από την άλλη υπόσχεται να επιτελεί θυσίες αινέσεως.

«αλλά ο μεν από τη δούλη γεννήθηκε κατά σάρκα, ενώ ο άλλος από την ελεύθερη μέσω της επαγγελίας. Αυτά λέγονται αλληγορικά. Διότι αυτές είναι οι δύο διαθήκες, η μία από το όρος Σινά, η οποία γεννά για δουλεία και είναι η Άγαρ. Επειδή το Σινά είναι όρος στην Αραβία και αντιστοιχεί στη σημερινή Ιερουσαλήμ, διότι αυτή είναι δούλη μαζί με τα τέκνα της. Η δε άνω Ιερουσαλήμ είναι ελεύθερη, η οποία είναι μητέρα όλων μας». Και άλλοτε πάλι περί του Υιού: «Ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς Του, και βαστάζοντας τα πάντα με τον λόγο της δυνάμεώς Του, αφού έκανε καθαρισμό των αμαρτιών, κάθισε στα δεξιά του θρόνου της μεγαλωσύνης στα ύψιστα». Κατανοείς, λοιπόν, πώς ωφελεί τις ψυχές αυτών που μυσταγωγούνται, τόσο με τις παλαιές όσο και με τις νέες διδασκαλίες;

Έπειτα πάλι ο άγγελος της είπε: «Επίστρεψε στην κυρία σου και ταπεινώσου κάτω από τα χέρια της». Η μεν λοιπόν ιστορία χρειαζόταν μακρότερες αφηγήσεις, ωστόσο με αυτά έχει ολοκληρωθεί από εμάς. Απομένει λοιπόν τώρα να καταδείξουμε την εικόνα του Σωτήρος μας. Διότι ακριβώς για αυτόν τον λόγο διανύθηκε από εμάς αυτός ο εκτενής λόγος. Ο θεσπέσιος λοιπόν Παύλος, συνοψίζοντας σε λίγα λόγια τα της ιστορίας, και συγκεντρώνοντας τον κατάλογο των μακρών αφηγήσεων σε ένα θεώρημα, μετέτρεψε το άχαρο του πράγματος σε μια χαριεστάτη εικόνα. Γράφει λοιπόν σε κάποιους ως εξής: «Δεν κατανοείτε τον νόμο; Διότι είναι γραμμένο ότι ο Αβραάμ απέκτησε δύο υιούς, έναν από τη δούλη και έναν από την ελεύθερη. Αλλά ο μεν από τη δούλη γεννήθηκε κατά σάρκα, ενώ ο από την ελεύθερη μέσω της επαγγελίας. Αυτά ερμηνεύονται αλληγορικά. Διότι αυτές είναι δύο Διαθήκες. Η μία από το όρος Σινά, η οποία γεννά τέκνα για δουλεία, και αυτή είναι η Άγαρ. Και το όρος Σινά βρίσκεται στην Αραβία, αντιστοιχεί δε στη σημερινή Ιερουσαλήμ, διότι είναι δούλη μαζί με τα τέκνα της. Η δε άνω Ιερουσαλήμ είναι ελεύθερη, η οποία είναι μητέρα μας».

Ο Παύλος, όντας νομομαθής, θα μας διασαφηνίσει πάρα πολύ το θείο μυστήριο. Διότι γράφει τα εξής, επιτιμώντας τους Γαλάτες οι οποίοι, μετά την εν Χριστώ τελείωση, σαν να οπισθοχωρούσαν: «Πέστε μου εσείς που θέλετε να είστε υπό τον νόμο, δεν ακούτε τον νόμο; Διότι είναι γραμμένο ότι ο Αβραάμ απέκτησε δύο γιους, έναν από τη δούλη και έναν από την ελεύθερη. Αλλά ο μεν γιος από τη δούλη γεννήθηκε κατά σάρκα, ενώ ο γιος από την ελεύθερη μέσω της επαγγελίας».

Διότι είναι γραμμένο ότι ο Αβραάμ απέκτησε δύο υιούς, έναν από τη δούλη και έναν από την ελεύθερη. Αλλά ο μεν από τη δούλη έχει γεννηθεί κατά σάρκα, ενώ ο από την ελεύθερη γεννήθηκε μέσω της επαγγελίας· τα οποία είναι αλληγορικά.

Η Άγαρ, η δούλη του Αβραάμ, την οποία και ο Παύλος αλληγορεί απευθυνόμενος στους Γαλάτες, αφού εκδιώχθηκε από τον οίκο του κυρίου της εξαιτίας της οργής της Σάρρας (διότι είναι δυσβάστακτη για τις νόμιμες συζύγους η δούλη που θεωρείται ύποπτη απέναντι στον αφέντη), περιφερόταν έρημη σε έρημη γη, έχοντας μαζί της το θηλάζον βρέφος, τον Ισμαήλ. Επειδή δε περιήλθε σε στέρηση των αναγκαίων, έφτασε και η ίδια κοντά στον θάνατο και, πριν από αυτήν, το παιδί (διότι το νερό που υπήρχε στο ασκί εξαντλήθηκε, αφού δεν είναι δυνατόν ούτε η συναγωγή να έχει αυτάρκεια ζωής, αυτή που μέχρι τότε ζούσε μέσα στους τύπους της αέναης πηγής), ένας άγγελος εμφανίζεται παραδόξως και της δείχνει ένα πηγάδι με ζωντανό νερό, και αφού άντλησε από εκεί, σώζει τον Ισμαήλ. Δες λοιπόν τον μυστικό τύπο: πώς ευθύς εξαρχής μέσω του ζώντος ύδατος επήλθε η σωτηρία σε εκείνον που χανόταν, ενός ύδατος που δεν υπήρχε προηγουμένως, αλλά δόθηκε κατά χάριν μέσω ενός αγγέλου.

Τη θεωρία αυτών μέσω της αναγωγής, είτε κάποιος θέλει να την ονομάσει τροπολογία είτε αλληγορία είτε οτιδήποτε άλλο, δεν θα διαφωνήσουμε καθόλου ως προς το όνομα, αρκεί μόνο να περιέχει ωφέλιμα νοήματα. Διότι και ο μέγας Απόστολος, λέγοντας ότι ο νόμος είναι πνευματικός, και συμπεριλαμβάνοντας στην ονομασία του νόμου και τα ιστορικά διηγήματα, ώστε ολόκληρη η θεόπνευστη Γραφή να είναι νόμος για εκείνους που την αναγιγνώσκουν, καθώς εκπαιδεύει όχι μόνο μέσω των φανερών παραγγελμάτων αλλά και μέσω των ιστορικών διηγημάτων προς την επίγνωση των μυστηρίων και προς την καθαρή πολιτεία εκείνους που την κατανοούν με προσοχή, χρησιμοποιεί μεν την ερμηνεία όπως του αρέσει αποβλέποντας στην ωφέλεια, χωρίς να φροντίζει για το όνομα με το οποίο πρέπει να ονομαστεί το είδος της ερμηνείας. Αλλά άλλοτε λέει ότι αλλάζει τη φωνή του, σκοπεύοντας να μεταφέρει την ιστορία σε απόδειξη της οικονομίας περί των διαθηκών, έπειτα, αφού υπενθυμίζει τα δύο τέκνα του Αβραάμ, αυτά που του γεννήθηκαν από τη δούλη και την ελεύθερη, ονομάζει «αλληγορία» τη θεωρία σχετικά με αυτά, και πάλι, αφού διηγείται κάποια γεγονότα της ιστορίας, λέει ότι «αυτά συνέβαιναν σε εκείνους τυπικώς, γράφτηκαν δε για δική μας νουθεσία». Και πάλι, λέγοντας ότι δεν πρέπει να φιμώνεται το βόδι που αλωνίζει, πρόσθεσε ότι «ο Θεός δεν μεριμνά για τα βόδια, αλλά γράφτηκε εξ ολοκλήρου για εμάς». Υπάρχουν δε περιπτώσεις όπου την πιο αμυδρή κατανόηση και την εκ μέρους γνώση την ονομάζει «έσοπτρο» και «αίνιγμα».

Και για τον λόγο αυτόν, είναι ανάγκη σε εκείνον μεν που εκπαιδεύεται να μοχθεί, σε εκείνον δε που εκπαιδεύει να χρησιμοποιεί και το χτύπημα και την αυστηρότητα. Και στον μεν Μωσαϊκό νόμο οι σαράντα νόμιμες μαστιγώσεις παραμένουν μέχρι σήμερα, όχι όμως στον ευαγγελικό βίο· επειδή ο λόγος αποτελεί τα πάντα: και έλεος, και ράβδο, και παρηγοριά, και χτύπημα. Διότι δεν σε χτυπάμε ως δούλο, αλλά σε διαπαιδαγωγούμε ως ελεύθερο· επειδή η καταγωγή σου προέρχεται από την ελεύθερη Σάρρα, όχι από τη δούλη Άγαρ. Σε σεβόμαστε ως υιό της ελεύθερης, δεν σε ατιμάζουμε ως γέννημα της δούλης. Γι' αυτόν τον λόγο, όταν σφάλλεις, σε λυπούμε με επιπλήξεις που αρμόζουν σε ελεύθερους, χωρίς να καταξεσκίζουμε το σώμα, αλλά προκαλώντας πόνο στην ψυχή. Εάν όμως φειδωθούμε και αυτού, πώς θα σε διαπαιδαγωγήσουμε; Είναι δυσχερής στον χειρισμό του ο διδασκαλικός λόγος, καθώς και η αγωγή της αρετής, και απαιτεί ποικίλη τη μέθοδο της καθοδήγησης, προσαρμόζοντας τον εαυτό της στους χαρακτήρες των καθοδηγουμένων. Είναι κάποιος υπάκουος και με φρόνημα δεκτικό στην αγωγή; Σε αυτόν αρμόζει ο πράος και ήπιος λόγος. Είναι άλλος σκληρός και απείθαρχος; Αυτός έχει ανάγκη από μαστιγώσεις. Τι θα πράξουμε λοιπόν, εφόσον δεν μεταχειριζόμαστε ράβδους; Θα τον εγκαταλείψουμε χωρίς πρόνοια; Ασφαλώς όχι.

Γι’ αυτό, λέγει: «Πείτε μου, εσείς που θέλετε να είστε υπό τον νόμο, δεν ακούτε τον νόμο; Ότι ο Αβραάμ απέκτησε δύο υιούς, έναν από τη δούλη και έναν από την ελεύθερη· τα οποία έχουν αλληγορική σημασία». Είδες προφητεία μέσα από τα ίδια τα γεγονότα; Διότι το να έχει γυναίκες δεν είναι απλός λόγος, αλλά πραγματικό γεγονός· και ότι έχει δούλη και ελεύθερη σου το απέδειξα μέσω των λόγων, ότι δηλαδή των δύο διαθηκών ένας είναι ο νομοθέτης· μάθε αυτό ακριβώς το ίδιο και μέσω των τύπων. Ο Αβραάμ είχε δύο γυναίκες· αυτές λοιπόν είναι δύο διαθήκες, και ένας ο νομοθέτης· όπως ακριβώς εκεί υπάρχει πρόβατο και πρόβατο, το μεν στον λόγο, το δε στην πράξη, και είναι μεγάλη η συμφωνία και των έργων και των λόγων, έτσι και εδώ υπάρχουν δύο διαθήκες, και αυτές αφενός τις προείπε ο Ιερεμίας δια του λόγου, αφετέρου ο Αβραάμ τις προτύπωσε δια των έργων με το να έχει δύο γυναίκες. Διότι, όπως ακριβώς υπάρχει ένας άνδρας και δύο γυναίκες, έτσι υπάρχει ένας νομοθέτης και δύο διαθήκες. Αλλά ας επανέλθω σε αυτό που έλεγα, και εξαιτίας του οποίου ανακινήθηκαν όλα αυτά —διότι δεν πρέπει να απομακρυνθούμε από το θέμα μας—: «Εκείνος που βλέπει γυναίκα με σκοπό να την επιθυμήσει, έχει ήδη διαπράξει μοιχεία μαζί της μέσα στην καρδιά του».

Και αφού πρώτα απέδειξε ότι είναι υιοί του Αβραάμ, επειδή οι υιοί του πατριάρχη δεν είχαν την ίδια αξία, αλλά ο μεν καταγόταν από τη δούλη και ο δε από την ελεύθερη, αποδεικνύει στη συνέχεια ότι δεν είναι απλώς υιοί, αλλά τέτοιοι υιοί, όπως ακριβώς ο ελεύθερος και ευγενής. Τόση είναι η δύναμη της πίστεως. Αλλά ο μεν από τη δούλη έχει γεννηθεί κατά σάρκα, ενώ ο από την ελεύθερη κατά την επαγγελία. Τι σημαίνει, «Κατά σάρκα»; Επειδή έλεγε ότι η πίστη μάς συνάπτει με τον Αβραάμ, και φαινόταν απίθανο στους ακροατές το να αποκαλεί υιούς εκείνου αυτούς που δεν γεννήθηκαν από εκείνον, αποδεικνύει ότι αυτό το παράδοξο έχει συμβεί ανέκαθεν.

Ο Αβραάμ απέκτησε δύο υιούς, έναν από τη δούλη και έναν από την ελεύθερη· αυτά δε, λέγει, ερμηνεύονται αλληγορικά.

Ζ΄. Βλέπεις πώς οι εντολές αυτές δεν χαρακτηρίζονται από ωμότητα, αλλά από πολλή φιλανθρωπία; Εάν, εξαιτίας αυτών, αποκαλείς τον νομοθέτη σκληρό και φορτικό, πες μου, ποιο είναι πιο κοπιαστικό και βαρύτερο; Το να μη φονεύεις, ή το να μην οργίζεσαι καν; Ποιος είναι αυστηρότερος, αυτός που απαιτεί την τιμωρία για τον φόνο ή αυτός που την απαιτεί και για την οργή; Αυτός που υποβάλλει σε τιμωρία τον μοιχό μετά την πράξη ή αυτός που προστάζει να δώσει κανείς λόγο ακόμη και για την ίδια την επιθυμία, και μάλιστα να υποστεί αιώνια τιμωρία; Βλέπετε πώς το επιχείρημά τους ανατράπηκε στο αντίθετο; Και ο μεν Θεός της Παλαιάς Διαθήκης, τον οποίο λένε ότι είναι σκληρός, θα βρεθεί ήμερος και πράος· ο δε Θεός της Καινής, τον οποίο ομολογούν ως αγαθό, θα φανεί φορτικός και βαρύς, σύμφωνα με τη δική τους ανοησία. Διότι εμείς ομολογούμε ότι ένας και ο αυτός είναι ο νομοθέτης και των δύο Διαθηκών, ο οποίος οικονόμησε τα πάντα προς το ορθό, και προσάρμοσε τη διαφορά της καθεμίας νομοθεσίας στη διαφορά των καιρών. Επομένως, ούτε εκείνα τα προστάγματα είναι σκληρά, ούτε αυτά είναι επαχθή και φορτικά, αλλά όλα προέρχονται από μία και την αυτή στοργική πρόνοια. Διότι, για να καταλάβεις ότι και την Παλαιά Διαθήκη ο ίδιος την έδωσε, άκουσε τι λέει ο Προφήτης· ή μάλλον, τι χρειάζεται να λέμε ο ένας και ο άλλος: «Θα συνάψω μαζί σας διαθήκη, όχι σαν τη διαθήκη που σύναψα με τους πατέρες σας». Εάν όμως αυτός που πάσχει από την πλάνη των Μανιχαίων δεν τα δέχεται αυτά, ας ακούσει τον Παύλο που λέει πάλι ακριβώς το ίδιο: «Διότι ο Αβραάμ απέκτησε δύο υιούς, έναν από τη δούλη και έναν από την ελεύθερη. Αυτές δε είναι δύο διαθήκες».

Διότι δεν έχω, λέει, τι να πω· πώς εσείς, που ανεβήκατε στην ίδια την κορυφή του ουρανού μέσα από τους κινδύνους που υπομείνατε υπέρ της πίστεως και μέσα από τα σημεία που επιδείξατε μέσω της πίστεως, τώρα ξαφνικά κατακρημνιστήκατε σε τόση ευτέλεια, ώστε να παρασύρεστε σε περιτομές και Σάββατα. «Πείτε μου, εσείς που θέλετε να είστε υπό τον νόμο, δεν ακούτε τον νόμο; Διότι είναι γεγραμμένο ότι ο Αβραάμ απέκτησε δύο υιούς, έναν από τη δούλη και έναν από την ελεύθερη. Αλλά εκείνος μεν από τη δούλη έχει γεννηθεί κατά σάρκα, ενώ εκείνος από την ελεύθερη, μέσω της επαγγελίας». Επειδή έλεγε ότι η πίστη σας συνδέει με τον Αβραάμ, και φαινόταν στους ακροατές απίθανο το ότι αποκαλεί υιούς εκείνου αυτούς που δεν γεννήθηκαν από αυτόν, αποδεικνύει ότι αυτό το παράδοξο έχει συμβεί από παλιά. Διότι ο Ισαάκ, παρότι δεν γεννήθηκε κατά τη φυσική ακολουθία, ούτε κατά τον νόμο του γάμου, ούτε κατά τη δύναμη της σάρκας, ήταν και υιός, και μάλιστα γνήσιος, λαμβάνοντας το πρόσταγμα να γεννηθεί από νεκρωμένα σώματα. Ας μην σας θορυβεί, λοιπόν, λέει, το ότι δεν έχετε γεννηθεί κατά σάρκα.

Γαλ. 4,23 «Αλλά εκείνος μεν που προήλθε από τη δούλη». Ας μην σας κάνει, λοιπόν, να υπερηφανεύεστε το γεγονός ότι είστε «κατά σάρκα» συγγενείς του Αβραάμ, και ας μη σας πείθει ότι θα γίνετε και κληρονόμοι της επαγγελίας. Αντίθετα, ας σας διδάσκει ακριβώς αυτό: ότι εάν δεν γίνετε τέκνα του Αβραάμ «κατ' επαγγελίαν», δηλαδή «μέλη» και «σύσσωμοι του Χριστού» —διότι αυτός είναι το «σπέρμα» του Αβραάμ βάσει της επαγγελίας— βρίσκεστε εκτός της επαγγελίας.