Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΓΑΛΑΤΑΣ 4:24

Ω Κύριε, εγώ είμαι δούλος σου και υιός της δούλης σου. Έχοντας θάρρος, λέει ότι είναι δούλος σύμφωνα με τον απόστολο· ως υιό δε της δούλης, εννοεί την προγενέστερη εισαγωγή, αυτήν διά του νόμου. Διέρρηξες τους δεσμούς μου. Και ποιοι είναι οι δεσμοί παρά εκείνοι της αμαρτίας, σύμφωνα με το ρηθέν: «Διότι ο καθένας σφίγγεται με τα σχοινιά των δικών του αμαρτιών»; Σε εσένα θα προσφέρω θυσία αινέσεως. Καθώς έχει πλέον φθάσει σε πνευματική προκοπή, από τη μία απορρίπτει τις θυσίες δι' αιμάτων, ενώ από την άλλη υπόσχεται να επιτελεί θυσίες αινέσεως.

«αλλά ο μεν από τη δούλη γεννήθηκε κατά σάρκα, ενώ ο άλλος από την ελεύθερη μέσω της επαγγελίας. Αυτά λέγονται αλληγορικά. Διότι αυτές είναι οι δύο διαθήκες, η μία από το όρος Σινά, η οποία γεννά για δουλεία και είναι η Άγαρ. Επειδή το Σινά είναι όρος στην Αραβία και αντιστοιχεί στη σημερινή Ιερουσαλήμ, διότι αυτή είναι δούλη μαζί με τα τέκνα της. Η δε άνω Ιερουσαλήμ είναι ελεύθερη, η οποία είναι μητέρα όλων μας». Και άλλοτε πάλι περί του Υιού: «Ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς Του, και βαστάζοντας τα πάντα με τον λόγο της δυνάμεώς Του, αφού έκανε καθαρισμό των αμαρτιών, κάθισε στα δεξιά του θρόνου της μεγαλωσύνης στα ύψιστα». Κατανοείς, λοιπόν, πώς ωφελεί τις ψυχές αυτών που μυσταγωγούνται, τόσο με τις παλαιές όσο και με τις νέες διδασκαλίες;

Έπειτα πάλι ο άγγελος της είπε: «Επίστρεψε στην κυρία σου και ταπεινώσου κάτω από τα χέρια της». Η μεν λοιπόν ιστορία χρειαζόταν μακρότερες αφηγήσεις, ωστόσο με αυτά έχει ολοκληρωθεί από εμάς. Απομένει λοιπόν τώρα να καταδείξουμε την εικόνα του Σωτήρος μας. Διότι ακριβώς για αυτόν τον λόγο διανύθηκε από εμάς αυτός ο εκτενής λόγος. Ο θεσπέσιος λοιπόν Παύλος, συνοψίζοντας σε λίγα λόγια τα της ιστορίας, και συγκεντρώνοντας τον κατάλογο των μακρών αφηγήσεων σε ένα θεώρημα, μετέτρεψε το άχαρο του πράγματος σε μια χαριεστάτη εικόνα. Γράφει λοιπόν σε κάποιους ως εξής: «Δεν κατανοείτε τον νόμο; Διότι είναι γραμμένο ότι ο Αβραάμ απέκτησε δύο υιούς, έναν από τη δούλη και έναν από την ελεύθερη. Αλλά ο μεν από τη δούλη γεννήθηκε κατά σάρκα, ενώ ο από την ελεύθερη μέσω της επαγγελίας. Αυτά ερμηνεύονται αλληγορικά. Διότι αυτές είναι δύο Διαθήκες. Η μία από το όρος Σινά, η οποία γεννά τέκνα για δουλεία, και αυτή είναι η Άγαρ. Και το όρος Σινά βρίσκεται στην Αραβία, αντιστοιχεί δε στη σημερινή Ιερουσαλήμ, διότι είναι δούλη μαζί με τα τέκνα της. Η δε άνω Ιερουσαλήμ είναι ελεύθερη, η οποία είναι μητέρα μας».

Αυτά έχουν αλληγορική σημασία. Διότι αυτές είναι οι δύο διαθήκες· η μία από το όρος Σινά, η οποία γεννά παιδιά για δουλεία, που είναι η Άγαρ. Διότι το Σινά είναι όρος στην Αραβία· και αντιστοιχεί στη σημερινή Ιερουσαλήμ, η οποία είναι δούλη μαζί με τα τέκνα της. Η άνω Ιερουσαλήμ όμως είναι ελεύθερη, η οποία είναι μητέρα όλων μας. Διότι είναι γραμμένο: «Ευφράνσου στείρα, εσύ που δεν γεννάς, ξέσπασε σε φωνές και βόησε εσύ που δεν νιώθεις ωδίνες τοκετού, διότι τα τέκνα της έρημης είναι πολύ περισσότερα από εκείνης που έχει τον άνδρα». Εμείς όμως, αδελφοί, όπως ο Ισαάκ, είμαστε τέκνα της επαγγελίας. Αλλά όπως τότε εκείνος που γεννήθηκε κατά σάρκα δίωκε αυτόν που γεννήθηκε κατά πνεύμα, έτσι συμβαίνει και τώρα.

Διότι είναι γραμμένο ότι ο Αβραάμ απέκτησε δύο υιούς, έναν από τη δούλη και έναν από την ελεύθερη. Αλλά ο μεν από τη δούλη έχει γεννηθεί κατά σάρκα, ενώ ο από την ελεύθερη γεννήθηκε μέσω της επαγγελίας· τα οποία είναι αλληγορικά.

«Διότι αυτές είναι δύο Διαθήκες: η μία από το όρος Σινά, που γεννά παιδιά για δουλεία, και αυτή είναι η Άγαρ. Διότι το Άγαρ είναι το όρος Σινά στην Αραβία, και αντιστοιχεί στη σημερινή Ιερουσαλήμ. Διότι αυτή είναι δούλη μαζί με τα τέκνα της. Η δε άνω Ιερουσαλήμ είναι ελεύθερη, η οποία είναι μητέρα μας.» Μυσταγωγούμενοι, λοιπόν, πνευματικά τον νόμο, δεχόμαστε μέσα μας τον θείο φόβο. Το ότι δε επρόκειτο, με την πάροδο του χρόνου, να συσταλεί η ισχύς της λατρείας που βασιζόταν σε τύπους και σκιές, το υπέδειξε και πάλι αινιγματικά ο Μωυσής.

Αν όμως η μεν Παλαιά ανήκει στον έναν και η Καινή στον άλλον, και αν η Καινή Διαθήκη ανήκει στον αγαθό Θεό, ενώ η Παλαιά στον πονηρό, τότε, αν ο αγαθός Θεός δεν έβλεπε τον πονηρό να συνάπτει διαθήκη, δεν θα γνώριζε ότι πρέπει να συνάψει διαθήκη, και θα φαινόταν μάλλον ότι λαμβάνει από εκείνον την αφορμή για τη διδασκαλία του, όντας άπειρος στα πράγματα. Διότι, αν δεν είχε δει, δεν θα είχε μιμηθεί. Και θα έπρεπε μάλλον η Παλαιά Διαθήκη να είναι έργο του αγαθού Θεού, ώστε ο πονηρός να αποκαλείται μιμητής, παρά ο αληθινός Θεός. Λέει άλλωστε ο Κύριος στο Ευαγγέλιο: «ό,τι βλέπει ο Υιός να κάνει ο Πατέρας, έτσι κάνει και αυτός ομοίως». Και για να μην υποκύψει σε αυτόν που τον συμβούλευε, ώστε να μην καυχηθεί ο διάβολος και πει ότι χάρη στη δική του συμβουλή ο Σωτήρας έπραξε κάτι, όταν του λέει: «πες να γίνουν οι λίθοι άρτοι», Εκείνος δεν το ανέχεται, ώστε να μην θεωρηθεί ότι διδάχθηκε λαμβάνοντας τη συμβουλή από τον διάβολο. Και βλέπεις ότι αποδίδει τις δύο διαθήκες σε έναν Θεό; Λέει δηλαδή ο απόστολος: «η πρώτη διαθήκη δόθηκε από το όρος Σινά, και γεννά τέκνα για δουλεία. Διότι το όρος Σινά βρίσκεται στην Αραβία· ενώ η άνω Ιερουσαλήμ είναι ελεύθερη, και αυτή είναι η μητέρα μας». Διότι, αν και υπάρχουν δύο γυναίκες, ένας είναι ο σύζυγος. Έτσι, αν και υπάρχουν δύο διαθήκες, ένας είναι ο Θεός, ο οποίος θέσπισε και τις δύο. Και γι' αυτόν τον λόγο δεν τις ονόμασε δύο καινές, ούτε δύο παλαιές, αλλά μία παλαιά και μία καινή.

Η Άγαρ, η δούλη του Αβραάμ, την οποία και ο Παύλος αλληγορεί απευθυνόμενος στους Γαλάτες, αφού εκδιώχθηκε από τον οίκο του κυρίου της εξαιτίας της οργής της Σάρρας (διότι είναι δυσβάστακτη για τις νόμιμες συζύγους η δούλη που θεωρείται ύποπτη απέναντι στον αφέντη), περιφερόταν έρημη σε έρημη γη, έχοντας μαζί της το θηλάζον βρέφος, τον Ισμαήλ. Επειδή δε περιήλθε σε στέρηση των αναγκαίων, έφτασε και η ίδια κοντά στον θάνατο και, πριν από αυτήν, το παιδί (διότι το νερό που υπήρχε στο ασκί εξαντλήθηκε, αφού δεν είναι δυνατόν ούτε η συναγωγή να έχει αυτάρκεια ζωής, αυτή που μέχρι τότε ζούσε μέσα στους τύπους της αέναης πηγής), ένας άγγελος εμφανίζεται παραδόξως και της δείχνει ένα πηγάδι με ζωντανό νερό, και αφού άντλησε από εκεί, σώζει τον Ισμαήλ. Δες λοιπόν τον μυστικό τύπο: πώς ευθύς εξαρχής μέσω του ζώντος ύδατος επήλθε η σωτηρία σε εκείνον που χανόταν, ενός ύδατος που δεν υπήρχε προηγουμένως, αλλά δόθηκε κατά χάριν μέσω ενός αγγέλου.

Τη θεωρία αυτών μέσω της αναγωγής, είτε κάποιος θέλει να την ονομάσει τροπολογία είτε αλληγορία είτε οτιδήποτε άλλο, δεν θα διαφωνήσουμε καθόλου ως προς το όνομα, αρκεί μόνο να περιέχει ωφέλιμα νοήματα. Διότι και ο μέγας Απόστολος, λέγοντας ότι ο νόμος είναι πνευματικός, και συμπεριλαμβάνοντας στην ονομασία του νόμου και τα ιστορικά διηγήματα, ώστε ολόκληρη η θεόπνευστη Γραφή να είναι νόμος για εκείνους που την αναγιγνώσκουν, καθώς εκπαιδεύει όχι μόνο μέσω των φανερών παραγγελμάτων αλλά και μέσω των ιστορικών διηγημάτων προς την επίγνωση των μυστηρίων και προς την καθαρή πολιτεία εκείνους που την κατανοούν με προσοχή, χρησιμοποιεί μεν την ερμηνεία όπως του αρέσει αποβλέποντας στην ωφέλεια, χωρίς να φροντίζει για το όνομα με το οποίο πρέπει να ονομαστεί το είδος της ερμηνείας. Αλλά άλλοτε λέει ότι αλλάζει τη φωνή του, σκοπεύοντας να μεταφέρει την ιστορία σε απόδειξη της οικονομίας περί των διαθηκών, έπειτα, αφού υπενθυμίζει τα δύο τέκνα του Αβραάμ, αυτά που του γεννήθηκαν από τη δούλη και την ελεύθερη, ονομάζει «αλληγορία» τη θεωρία σχετικά με αυτά, και πάλι, αφού διηγείται κάποια γεγονότα της ιστορίας, λέει ότι «αυτά συνέβαιναν σε εκείνους τυπικώς, γράφτηκαν δε για δική μας νουθεσία». Και πάλι, λέγοντας ότι δεν πρέπει να φιμώνεται το βόδι που αλωνίζει, πρόσθεσε ότι «ο Θεός δεν μεριμνά για τα βόδια, αλλά γράφτηκε εξ ολοκλήρου για εμάς». Υπάρχουν δε περιπτώσεις όπου την πιο αμυδρή κατανόηση και την εκ μέρους γνώση την ονομάζει «έσοπτρο» και «αίνιγμα».

Και για τον λόγο αυτόν, είναι ανάγκη σε εκείνον μεν που εκπαιδεύεται να μοχθεί, σε εκείνον δε που εκπαιδεύει να χρησιμοποιεί και το χτύπημα και την αυστηρότητα. Και στον μεν Μωσαϊκό νόμο οι σαράντα νόμιμες μαστιγώσεις παραμένουν μέχρι σήμερα, όχι όμως στον ευαγγελικό βίο· επειδή ο λόγος αποτελεί τα πάντα: και έλεος, και ράβδο, και παρηγοριά, και χτύπημα. Διότι δεν σε χτυπάμε ως δούλο, αλλά σε διαπαιδαγωγούμε ως ελεύθερο· επειδή η καταγωγή σου προέρχεται από την ελεύθερη Σάρρα, όχι από τη δούλη Άγαρ. Σε σεβόμαστε ως υιό της ελεύθερης, δεν σε ατιμάζουμε ως γέννημα της δούλης. Γι' αυτόν τον λόγο, όταν σφάλλεις, σε λυπούμε με επιπλήξεις που αρμόζουν σε ελεύθερους, χωρίς να καταξεσκίζουμε το σώμα, αλλά προκαλώντας πόνο στην ψυχή. Εάν όμως φειδωθούμε και αυτού, πώς θα σε διαπαιδαγωγήσουμε; Είναι δυσχερής στον χειρισμό του ο διδασκαλικός λόγος, καθώς και η αγωγή της αρετής, και απαιτεί ποικίλη τη μέθοδο της καθοδήγησης, προσαρμόζοντας τον εαυτό της στους χαρακτήρες των καθοδηγουμένων. Είναι κάποιος υπάκουος και με φρόνημα δεκτικό στην αγωγή; Σε αυτόν αρμόζει ο πράος και ήπιος λόγος. Είναι άλλος σκληρός και απείθαρχος; Αυτός έχει ανάγκη από μαστιγώσεις. Τι θα πράξουμε λοιπόν, εφόσον δεν μεταχειριζόμαστε ράβδους; Θα τον εγκαταλείψουμε χωρίς πρόνοια; Ασφαλώς όχι.

Επειδή όμως υπέμεινε την απάτη, όχι από φιληδονία, αλλά από τις ίδιες τις γυναίκες που όφειλαν να ζηλεύουν, άλλοτε παρακαλούμενος και άλλοτε εξαναγκαζόμενος, βιάστηκε να φτάσει σε αυτό. Ο Ισαάκ, λοιπόν, όπως προείπα, μη έχοντας περιπέσει σε τέτοια ανάγκη, συζούσε με μία γυναίκα, και, αρκούμενος σε αυτήν, αποτέλεσε απολογία και για τον Αβραάμ και για τον Ιακώβ. Ο δε Απόστολος ανάγει τα γεγονότα αυτά και σε θεωρία, παραλληλίζοντας την Άγαρ και τη Σάρρα με τις δύο διαθήκες. Κανείς, επομένως, από εκείνους που έχουν υποδουλωθεί στην ακράτεια και τη λαγνεία, και εγκαταλείπουν τις γυναίκες τους για να κυλιούνται στα πορνεία, προκαλώντας ταραχές και φιλονικίες στα ίδια τους τα σπίτια, προβάλλοντας τα ελαττώματα εκείνων των ξακουστών ανδρών —οι οποίοι ήταν στολισμένοι με κάθε άλλη αρετή και τα ελαττώματά τους προέκυψαν από την ανάγκη των πραγμάτων— ας μη νομίζει ότι βρίσκει δικαιολογία για τη δική του κακία, ούτε να επιχειρεί να συγκρίνει αυτούς που έζησαν πριν από τον Νόμο με όσους ζουν μετά τον Νόμο και τη Χάρη. Διότι, εάν, ενώ η αρετή ήταν άγραφη, την ασπάστηκαν με τόση προθυμία, αν την είχαν διδαχθεί και από τις Γραφές, θα είχαν λάμψει οπωσδήποτε πολύ περισσότερο. Ποιος, στ' αλήθεια, θα καταδεχόταν να σφάξει τον μονογενή γιο του, που απέκτησε στα γηρατειά του, πάνω στον ανθό της ηλικίας του, όπως ο Αβραάμ; Ποιος θα έστηνε ένα τέτοιο τρόπαιο ενάντια στη φύση; Ποιος είναι τόσο φιλόξενος, ώστε, ενώ περιστοιχίζεται από πολλούς υπηρέτες, να θελήσει να εκτελέσει ο ίδιος τις δουλειές των υπηρετών μαζί με τη σύζυγό του;

Γι’ αυτό, λέγει: «Πείτε μου, εσείς που θέλετε να είστε υπό τον νόμο, δεν ακούτε τον νόμο; Ότι ο Αβραάμ απέκτησε δύο υιούς, έναν από τη δούλη και έναν από την ελεύθερη· τα οποία έχουν αλληγορική σημασία». Είδες προφητεία μέσα από τα ίδια τα γεγονότα; Διότι το να έχει γυναίκες δεν είναι απλός λόγος, αλλά πραγματικό γεγονός· και ότι έχει δούλη και ελεύθερη σου το απέδειξα μέσω των λόγων, ότι δηλαδή των δύο διαθηκών ένας είναι ο νομοθέτης· μάθε αυτό ακριβώς το ίδιο και μέσω των τύπων. Ο Αβραάμ είχε δύο γυναίκες· αυτές λοιπόν είναι δύο διαθήκες, και ένας ο νομοθέτης· όπως ακριβώς εκεί υπάρχει πρόβατο και πρόβατο, το μεν στον λόγο, το δε στην πράξη, και είναι μεγάλη η συμφωνία και των έργων και των λόγων, έτσι και εδώ υπάρχουν δύο διαθήκες, και αυτές αφενός τις προείπε ο Ιερεμίας δια του λόγου, αφετέρου ο Αβραάμ τις προτύπωσε δια των έργων με το να έχει δύο γυναίκες. Διότι, όπως ακριβώς υπάρχει ένας άνδρας και δύο γυναίκες, έτσι υπάρχει ένας νομοθέτης και δύο διαθήκες. Αλλά ας επανέλθω σε αυτό που έλεγα, και εξαιτίας του οποίου ανακινήθηκαν όλα αυτά —διότι δεν πρέπει να απομακρυνθούμε από το θέμα μας—: «Εκείνος που βλέπει γυναίκα με σκοπό να την επιθυμήσει, έχει ήδη διαπράξει μοιχεία μαζί της μέσα στην καρδιά του».

Στην περίπτωση του δούλου, όμως, δεν συμβαίνει έτσι, αλλά εκείνος γεννιέται με τους δεσμούς της φύσης και με τη συνήθεια του γάμου. Αλλά παρ' όλα αυτά, εκείνος που δεν γεννήθηκε κατά σάρκα ήταν πιο αξιότιμος από εκείνον που γεννήθηκε κατά σάρκα. Ας μην σας θορυβεί, λοιπόν, το ότι δεν γεννηθήκατε κατά σάρκα· διότι γι' αυτό ακριβώς είστε κατεξοχήν συγγενείς του, επειδή δεν γεννηθήκατε κατά σάρκα. Διότι αυτό το «κατά σάρκα» δεν καθιστά τους ανθρώπους πιο αξιότιμους, αλλά και πιο άτιμους· επειδή η γέννηση που δεν γίνεται κατά σάρκα είναι πιο θαυμαστή και πιο πνευματική· και τούτο είναι φανερό από εκείνους που γεννήθηκαν παλαιότερα. Διότι ο Ισμαήλ γεννήθηκε μεν κατά σάρκα, αλλά ήταν δούλος, και όχι μόνο αυτό, αλλά και εκδιώχθηκε από την πατρική οικία· ο Ισαάκ, όμως, που γεννήθηκε σύμφωνα με την υπόσχεση, επειδή ακριβώς ήταν υιός και ελεύθερος, ήταν κύριος των πάντων. «Τα οποία είναι αλληγορούμενα». Καταχρηστικά ονόμασε τον τύπο αλληγορία. Αυτό δε που εννοεί, είναι το εξής: Η ιστορία αυτή δεν υποδηλώνει μόνο αυτό το οποίο φαίνεται, αλλά αναγγέλλει και κάποια άλλα· γι' αυτό και ονομάστηκε αλληγορία. Και τι ανήγγειλε; Τίποτε άλλο, παρά όλα τα παρόντα. «Διότι αυτές», λέει, «είναι οι δύο διαθήκες, η μία μεν από το όρος Σινά, η οποία γεννά για τη δουλεία, που είναι η Άγαρ». Αυτές· ποιες;

Ο Αβραάμ απέκτησε δύο υιούς, έναν από τη δούλη και έναν από την ελεύθερη· αυτά δε, λέγει, ερμηνεύονται αλληγορικά.

Τι σημαίνει όμως «αλληγορούμενα»; Όσα συνέβαιναν στην Παλαιά Διαθήκη αποτελούσαν τύπους εκείνων που πραγματοποιήθηκαν στην εποχή της χάριτος. Διότι, όπως ακριβώς εκεί υπήρχαν δύο γυναίκες, έτσι και εδώ υπάρχουν δύο Διαθήκες. Πρώτον, με αυτό αποδεικνύει τη συγγένεια της Καινής με την Παλαιά, εφόσον εκείνα αποτελούν τύπο αυτών. Διότι ο τύπος δεν είναι κάτι αντίθετο προς την αλήθεια, αλλά συγγενικό. Εάν δε ο Θεός της Παλαιάς ήταν αντίθετος με τον Θεό της Καινής, δεν θα επρόκειτο μέσω των γυναικών να προτυπώσει την υπεροχή της Καινής Διαθήκης. Αλλά και αν ακόμη εκείνος τα προτύπωσε, ο Παύλος δεν θα έπρεπε να κάνει χρήση αυτού του τύπου. Εάν πάλι ισχυριστούν ότι το έπραξε αυτό συγκαταβαίνοντας στην ιουδαϊκή αδυναμία, τότε θα έπρεπε, όταν κήρυττε στους Έλληνες, να εισαγάγει ελληνικούς τύπους και να μνημονεύει ιστορίες από τα γεγονότα που είχαν συμβεί στους Έλληνες. Αλλά δεν έπραξε κάτι τέτοιο· και πολύ εύλογα. Διότι εκείνα μεν δεν είχαν κανένα κοινό στοιχείο με την αλήθεια, ενώ αυτά αποτελούν χρησμούς και νόμους του Θεού· γι' αυτό και τα παλαιά έχουν μεγάλη συγγένεια με την Καινή Διαθήκη.

Επομένως, όταν λέγει: «Διότι αυτές είναι δύο διαθήκες», δεν λέγει τίποτε άλλο, παρά μόνο ότι έχουν έναν νομοθέτη, όπως ακριβώς εκείνες είχαν έναν άνδρα, τον Αβραάμ. Αλλά, λέγει, η μεν ήταν δούλη, η δε ήταν ελεύθερη. Και τι σημασία έχει αυτό; Διότι έως τώρα το ζητούμενο ήταν εάν ο νομοθέτης και των δύο είναι ένας.

Για να μη σας θορυβεί, όμως, ούτε αυτό, ας προσέξουμε με ακρίβεια τη φράση. Διότι δεν είπε: «Η μία μεν δούλη, η άλλη δε ελεύθερη»· αλλά, «Η μία μεν γεννά για δουλεία»· δεν είναι όμως εξάπαντος δούλη εκείνη που γέννησε για δουλεία· και το ίδιο το γεγονός ότι γεννήθηκαν για δουλεία δεν είναι σφάλμα εκείνης που τα γέννησε, αλλά των παιδιών που γεννήθηκαν. Επειδή, δηλαδή, εξαιτίας της κακίας τους στέρησαν από τον εαυτό τους την ελευθερία και εξέπεσαν από την ευγένειά τους, ο Θεός τους παιδαγώγησε ως αγνώμονες δούλους με συνεχή φόβο, τιμωρώντας τους με ποινές και απειλές. Πολλοί πατέρες, εξάλλου, και τώρα, ανατρέφουν τους γιους τους όχι ως γιους, αλλά με τον φόβο που αρμόζει στους υπηρέτες· και το σφάλμα δεν είναι των πατέρων, αλλά των παιδιών, τα οποία εξανάγκασαν τους πατέρες να συμπεριφέρονται στους ελεύθερους ως δούλους. Έτσι και ο Θεός εκείνον τότε τον λαό τον καθοδηγούσε με τόσο μεγάλο φόβο και τόση τιμωρία, με όση ήταν φυσικό για έναν αγνώμονα υπηρέτη· αλλά αυτό που συνέβαινε δεν αποτελεί κατηγορία εναντίον του Θεού, ούτε σφάλμα του νόμου, αλλά των Ιουδαίων που αφηνίαζαν, οι οποίοι είχαν ανάγκη από ισχυρότερο χαλινάρι. Στην ίδια την Παλαιά Διαθήκη, άλλωστε, θα βρεθούν πολλοί που δεν καθοδηγήθηκαν κατ' αυτόν τον τρόπο, όπως ο Άβελ, ο Νώε, ο Αβραάμ, ο Ισαάκ, ο Ιακώβ, ο Ιωσήφ, ο Μωυσής, ο Ηλίας, ο Ελισσαίος, και όλοι οι άλλοι, όσοι ζήλωσαν τον πνευματικό βίο της Καινής Διαθήκης.

Ζ΄. Βλέπεις πώς οι εντολές αυτές δεν χαρακτηρίζονται από ωμότητα, αλλά από πολλή φιλανθρωπία; Εάν, εξαιτίας αυτών, αποκαλείς τον νομοθέτη σκληρό και φορτικό, πες μου, ποιο είναι πιο κοπιαστικό και βαρύτερο; Το να μη φονεύεις, ή το να μην οργίζεσαι καν; Ποιος είναι αυστηρότερος, αυτός που απαιτεί την τιμωρία για τον φόνο ή αυτός που την απαιτεί και για την οργή; Αυτός που υποβάλλει σε τιμωρία τον μοιχό μετά την πράξη ή αυτός που προστάζει να δώσει κανείς λόγο ακόμη και για την ίδια την επιθυμία, και μάλιστα να υποστεί αιώνια τιμωρία; Βλέπετε πώς το επιχείρημά τους ανατράπηκε στο αντίθετο; Και ο μεν Θεός της Παλαιάς Διαθήκης, τον οποίο λένε ότι είναι σκληρός, θα βρεθεί ήμερος και πράος· ο δε Θεός της Καινής, τον οποίο ομολογούν ως αγαθό, θα φανεί φορτικός και βαρύς, σύμφωνα με τη δική τους ανοησία. Διότι εμείς ομολογούμε ότι ένας και ο αυτός είναι ο νομοθέτης και των δύο Διαθηκών, ο οποίος οικονόμησε τα πάντα προς το ορθό, και προσάρμοσε τη διαφορά της καθεμίας νομοθεσίας στη διαφορά των καιρών. Επομένως, ούτε εκείνα τα προστάγματα είναι σκληρά, ούτε αυτά είναι επαχθή και φορτικά, αλλά όλα προέρχονται από μία και την αυτή στοργική πρόνοια. Διότι, για να καταλάβεις ότι και την Παλαιά Διαθήκη ο ίδιος την έδωσε, άκουσε τι λέει ο Προφήτης· ή μάλλον, τι χρειάζεται να λέμε ο ένας και ο άλλος: «Θα συνάψω μαζί σας διαθήκη, όχι σαν τη διαθήκη που σύναψα με τους πατέρες σας». Εάν όμως αυτός που πάσχει από την πλάνη των Μανιχαίων δεν τα δέχεται αυτά, ας ακούσει τον Παύλο που λέει πάλι ακριβώς το ίδιο: «Διότι ο Αβραάμ απέκτησε δύο υιούς, έναν από τη δούλη και έναν από την ελεύθερη. Αυτές δε είναι δύο διαθήκες».

Αν λοιπόν μία απλή και σύντομη λέξη φανέρωσε τόσο μεγάλη την πρόνοια του Θεού, τι θα γινόταν αν σας διαβάζαμε ολόκληρη αυτή τη δίκη και αναπτύσσαμε ολόκληρα τα υπομνήματα; Βλέπεις πώς όλη η Γραφή είναι παρηγοριά και παραμυθία; Αλλά αυτά θα τα πούμε στον κατάλληλο καιρό· πριν από αυτά όμως, είναι αναγκαίο να πούμε πότε δόθηκε αυτό το βιβλίο. Διότι βέβαια αυτά δεν γράφτηκαν στην αρχή, ούτε αμέσως μόλις δημιουργήθηκε ο Αδάμ, αλλά αργότερα, έπειτα από πολλές γενιές. Και αξίζει να ερευνήσουμε για ποιον λόγο δόθηκαν έπειτα από πολλές γενιές, και γιατί άραγε μόνο στους Ιουδαίους και όχι σε όλους τους ανθρώπους, και γιατί στην εβραϊκή γλώσσα, και για ποιον λόγο στην έρημο του Σινά; Διότι ο Απόστολος δεν προσπερνά τον τόπο έτσι απλά, αλλά και από αυτό μας παρουσιάζει μια μεγάλη θεωρία, λέγοντας τα εξής: «Διότι αυτές είναι δύο διαθήκες, η μία από το όρος Σινά, που γεννά παιδιά για δουλεία».

Εάν λοιπόν η άνω Ιερουσαλήμ είναι η Εκκλησία, και τύπος της άνω Ιερουσαλήμ είναι η Σάρρα, καθώς είπε, ότι δύο υπάρχουν, η μεν μία που γεννά για τη δουλεία, η οποία είναι η Άγαρ· η δε άνω Ιερουσαλήμ είναι ελεύθερη, η οποία είναι μητέρα μας, είναι ολοφάνερο ότι η Σάρρα αποτελεί τύπο της άνω Ιερουσαλήμ ως προς τη γέννηση και τη στειρότητα.

Ο Ισμαήλ γεννήθηκε κατά σάρκα, αλλά ήταν δούλος, και όχι μόνο αυτό, αλλά και εκδιώχθηκε από την πατρική οικία. Ο δε Ισαάκ, ο οποίος γεννήθηκε σύμφωνα με την επαγγελία, επειδή ήταν γνήσιος και ελεύθερος υιός, ήταν κύριος των πάντων. «Τα οποία λέγονται αλληγορικά.» Αυτή η ιστορία, λέει, δεν φανερώνει μόνο αυτό που φαίνεται, αλλά εκφράζει και κάποια άλλα πράγματα· γι' αυτό και ονομάζεται αλληγορία. «Διότι αυτές είναι δύο διαθήκες.» Οι δύο νόμοι, ο νομικός και ο ευαγγελικός. «Η μία μεν από το όρος Σινά, η οποία γεννά για τη δουλεία, και αυτή είναι η Άγαρ. Διότι το όρος Σινά βρίσκεται στην Αραβία.» Άγαρ ονομαζόταν η δούλη. Το δε όρος Σινά, έτσι μεταφράζεται στην τοπική τους διάλεκτο· ώστε είναι ανάγκη όλοι όσοι γεννιούνται από την παλαιά διαθήκη να είναι δούλοι. «Αντιστοιχεί δε στη σημερινή Ιερουσαλήμ· διότι είναι δούλη μαζί με τα τέκνα της.» Όχι μόνο, λέει, εκείνη ήταν δούλη, αλλά και δούλους γέννησε. Αλλά και αυτή η ίδια η διαθήκη, δηλαδή της οποίας τύπος είναι η δούλη. Διότι και η Ιερουσαλήμ γειτονεύει με το όρος που είναι ομώνυμο της δούλης· και σε αυτό το όρος έχει δοθεί η διαθήκη. «Η δε άνω Ιερουσαλήμ είναι ελεύθερη, η οποία είναι μητέρα όλων μας. Διότι είναι γραμμένο: Ευφράνσου, στείρα, εσύ που δεν γεννάς· ξέσπασε και φώναξε, εσύ που δεν δοκιμάζεις ωδίνες τοκετού.» Της μεν κάτω Ιερουσαλήμ τύπος είναι η Άγαρ· και αυτό είναι φανερό από το όρος που ονομάζεται έτσι· της δε άνω, η Σάρρα. Η δε άνω Ιερουσαλήμ είναι καλή· διότι και αυτή ήταν παλαιότερα στείρα, όπως ακριβώς και η Σάρρα.