Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΓΑΛΑΤΑΣ 4:30

«Διότι δεν πρόκειται να κληρονομήσει ο γιος της δούλης μαζί με τον γιο της ελεύθερης». Ο Ιουδαίος, ως αρχειοφύλακας, φύλαξε τις διαθήκες και ο Χριστιανός, ως γιος, κληρονόμησε. Σε εκείνον ο νόμος έδωσε σφραγισμένο το γράμμα, ενώ σε εμένα η χάρη έχει δωρίσει τα όσα είναι γεγραμμένα μέσα. Επειδή, λοιπόν, ο νυμφίος Χριστός, έχοντας κάποτε ως γυναίκα τη συναγωγή των Ιουδαίων, την κατέστησε κληρονόμο και την εισήγαγε στις νομές της κληρονομιάς —μάρτυρας είναι ο προφήτης που λέει: «Σε Αυτόν που πάταξε βασιλιάδες μεγάλους και σκότωσε βασιλιάδες ισχυρούς και έδωσε τη γη τους ως κληρονομιά στον Ισραήλ, τον λαό του»— αλλά η άθλια, αφού έλαβε από τον νυμφίο τις νομές της κληρονομιάς, ακολούθησε τον μοιχό που ερίζει και πρόσφερε τα αγαθά του νυμφίου στον δαίμονα, ο ίδιος ο νυμφίος, ο Χριστός, λέει μέσω του Ωσηέ: «Και εγώ της έδωσα το σιτάρι και το κρασί και το λάδι, και πλήθυνα σε αυτήν το ασήμι και το χρυσάφι· αυτή όμως έφτιαξε ασημένια και χρυσά είδωλα για τον Βάαλ». Επειδή, λοιπόν, παρέδωσε τα αγαθά του συζύγου στον μοιχό και, ακολουθώντας τον εραστή, φόνευσε τον σύζυγο και, υπερασπιζόμενη τον Βαραββά σαν σε εικόνα, σταύρωσε τον νυμφίο, νόμισε η συναγωγή ότι, με τον θάνατο του Χριστού, αυτή θα γίνει κληρονόμος, εφόσον ήδη κατείχε τις νομές, και δεν γνώριζε ότι ο νυμφίος, πεθαίνοντας, έγραψε νέα διαθήκη, στην οποία κατέστησε κληρονόμο την Εκκλησία των εθνών.

Αλλά τι λέει η Γραφή; Δίωξε τη δούλη και τον γιο της· διότι δεν πρόκειται να κληρονομήσει ο γιος της δούλης μαζί με τον γιο της ελεύθερης. Εμείς όμως, αδελφοί, δεν είμαστε τέκνα της δούλης, αλλά της ελεύθερης, χάρη στην ελευθερία με την οποία μας ελευθέρωσε ο Χριστός.

Καθώς δε πολλοί μακάριοι φόβοι φανερώνονται από την Αγία Γραφή, θα μπορούσε να υπάρχει και ως προς αυτούς, κατ' αναλογίαν προς τις έξι εντολές, η δεκαπλάσια αύξηση. Έτσι, εκείνος που διδάχθηκε από την ψαλμωδία πώς κατορθώνεται ο φόβος του Κυρίου –με το να απομακρυνθεί από το κακό και να πράξει το αγαθό– μπορεί να δεκαπλασιάσει μέσω της εργασίας του το κεφάλαιο του φόβου, σαν κάποια μνα ή τάλαντο. Και με τον τρόπο αυτό, η ψυχή που έρχεται δεύτερη μετά τη βασίλισσα, η οποία κατεργάζεται το καλό με τον φόβο και όχι με την αγάπη, να πλατυνθεί φθάνοντας στον αριθμό των ογδόντα, φανερώνοντας στον βίο της κάθε είδος των όσων κατορθώνονται μέσω του φόβου ασυγχύτως και διακεκριμένως. Ώστε και σε αυτήν τον λόγο της όγδοης να συμπεριληφθεί στην πλατύτητα της δεκαπλάσιας αύξησης και με αυτόν τον τρόπο να γίνει –καθώς προσεγγίζει το αγαθό με δουλικό φόβο και όχι με νυμφικό έρωτα– παλλακίδα αντί για βασίλισσα, εξαιτίας του φόβου της όγδοης τον οποίο αύξησε δεκαπλασίως στα κατορθώματά της, συμπληρώνοντας τον αριθμό των ογδόντα. Σε αυτήν παραγγέλλει και ο λόγος της ιστορίας, επειδή υπηρέτησε προσωρινά έναν νόθο και όχι ευγενή τόκο, να μην συγκατοικεί μέχρι τέλους με τη βασίλισσα, διότι η βασιλική κληρονομία δεν ανήκει εξίσου στη δουλική γενιά και στο ελεύθερο τέκνο: «Δίωξε», λέει, «την παιδίσκη και τον υιό της· διότι σε καμία περίπτωση δεν πρόκειται να κληρονομήσει ο υιός της παιδίσκης μαζί με τον υιό της ελεύθερης».

Και για τον λόγο αυτόν, είναι ανάγκη σε εκείνον μεν που εκπαιδεύεται να μοχθεί, σε εκείνον δε που εκπαιδεύει να χρησιμοποιεί και το χτύπημα και την αυστηρότητα. Και στον μεν Μωσαϊκό νόμο οι σαράντα νόμιμες μαστιγώσεις παραμένουν μέχρι σήμερα, όχι όμως στον ευαγγελικό βίο· επειδή ο λόγος αποτελεί τα πάντα: και έλεος, και ράβδο, και παρηγοριά, και χτύπημα. Διότι δεν σε χτυπάμε ως δούλο, αλλά σε διαπαιδαγωγούμε ως ελεύθερο· επειδή η καταγωγή σου προέρχεται από την ελεύθερη Σάρρα, όχι από τη δούλη Άγαρ. Σε σεβόμαστε ως υιό της ελεύθερης, δεν σε ατιμάζουμε ως γέννημα της δούλης. Γι' αυτόν τον λόγο, όταν σφάλλεις, σε λυπούμε με επιπλήξεις που αρμόζουν σε ελεύθερους, χωρίς να καταξεσκίζουμε το σώμα, αλλά προκαλώντας πόνο στην ψυχή. Εάν όμως φειδωθούμε και αυτού, πώς θα σε διαπαιδαγωγήσουμε; Είναι δυσχερής στον χειρισμό του ο διδασκαλικός λόγος, καθώς και η αγωγή της αρετής, και απαιτεί ποικίλη τη μέθοδο της καθοδήγησης, προσαρμόζοντας τον εαυτό της στους χαρακτήρες των καθοδηγουμένων. Είναι κάποιος υπάκουος και με φρόνημα δεκτικό στην αγωγή; Σε αυτόν αρμόζει ο πράος και ήπιος λόγος. Είναι άλλος σκληρός και απείθαρχος; Αυτός έχει ανάγκη από μαστιγώσεις. Τι θα πράξουμε λοιπόν, εφόσον δεν μεταχειριζόμαστε ράβδους; Θα τον εγκαταλείψουμε χωρίς πρόνοια; Ασφαλώς όχι.

Διότι όχι μόνο ήταν στείρα η Εκκλησία, όπως η Σάρρα, ούτε έγινε μόνο πολύτεκνη, όπως εκείνη, αλλά και γέννησε με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, όπως η Σάρρα. Διότι όπως εκείνη δεν την έκανε μητέρα η φύση, αλλά η υπόσχεση του Θεού (επειδή εκείνος που είπε: «Κατά τον καιρό αυτό θα έλθω, και η Σάρρα θα αποκτήσει υιό», αυτός, αφού εισήλθε στη μήτρα, διέπλασε το βρέφος)· έτσι λοιπόν και στην περίπτωση της δικής μας αναγεννήσεως, δεν ενεργεί απολύτως καμία φύση, αλλά τα λόγια του Θεού που λέγονται μέσω του ιερέα, τα οποία γνωρίζουν οι πιστοί, αυτά μέσα στην κολυμβήθρα των υδάτων, σαν σε κάποια μήτρα, διαπλάθουν και αναγεννούν τον βαπτιζόμενο. Επομένως, αφού είμαστε παιδιά της στείρας, είμαστε και ελεύθεροι. «Και ποια είναι αυτή η ελευθερία», θα μπορούσε να πει κάποιος, «όταν οι μεν Ιουδαίοι καταδυναστεύουν και μαστιγώνουν όσους πίστεψαν, ενώ εκείνοι που θεωρούνται ελεύθεροι διώκονται;» Διότι αυτά συνέβαιναν τότε, όταν οι πιστοί υφίσταντο διωγμούς. Αλλά ούτε και αυτό να σας θορυβεί, λέγει· διότι και αυτό προηγήθηκε ως προτύπωση· επειδή ο Ισαάκ, αν και ελεύθερος, διωκόταν από τον δούλο Ισμαήλ. Γι' αυτό και προσθέτει λέγοντας: «Αλλά όπως τότε αυτός που γεννήθηκε κατά σάρκα δίωκε αυτόν που γεννήθηκε κατά πνεύμα, έτσι συμβαίνει και τώρα». Αλλά τι λέγει η Γραφή; «Διώξε τον υιό της δούλης· διότι δεν πρόκειται να κληρονομήσει ο υιός της δούλης μαζί με τον υιό της ελεύθερης». Τι σημαίνει λοιπόν; Όλη αυτή η παρηγοριά συνίσταται στο να αποδειχθεί ότι οι ελεύθεροι διώκονται από τους δούλους;

«Όχι», λέει· «διότι δεν σταματώ εδώ, αλλά άκουσε και τα επόμενα, και τότε θα λάβεις ικανή παρηγοριά, ώστε να μη μικροψυχείς στους διωγμούς». Ποια είναι λοιπόν τα επόμενα; «Δίωξε τον υιό της δούλης· διότι δεν πρόκειται να κληρονομήσει μαζί με τον υιό της ελεύθερης». Είδες τις συνέπειες της προσωρινής τυραννίας και της άκαιρης αυθάδειας; Εκπίπτει ο γιος από την πατρική κληρονομιά και γίνεται φυγάς και περιπλανώμενος μαζί με τη μητέρα του. Εσύ, όμως, παρατήρησέ μου τη σοφία των όσων ειπώθηκαν. Διότι δεν είπε μόνο ότι επειδή τον καταδίωκε, γι’ αυτό εκδιώχθηκε, αλλά, «για να μην κληρονομήσει». Διότι δεν του επέβαλε αυτή την τιμωρία εξαιτίας του προσωρινού διωγμού (καθώς αυτό είναι κάτι μικρό, και μηδαμινό σε σύγκριση με το άλλο)· αλλά δεν τον άφησε να γίνει μέτοχος των όσων είχαν ετοιμαστεί για το παιδί, δείχνοντας ότι, ακόμη και χωρίς τον διωγμό, αυτό ήταν άνωθεν προκαθορισμένο, λαμβάνοντας την αρχή του όχι από τον διωγμό, αλλά από το θέλημα του Θεού. Και δεν είπε: «Δεν πρόκειται να κληρονομήσει ο υιός του Αβραάμ», αλλά, «Ο υιός της δούλης», αποκαλώντας τον έτσι με βάση την κατώτερη καταγωγή του. Όμως η Σάρρα ήταν στείρα· διότι τέτοια ήταν και η εξ εθνών Εκκλησία. Βλέπεις να τηρείται ο τύπος σε όλα; Διότι, όπως ακριβώς εκείνη, η οποία δεν γεννούσε σε όλα τα προηγούμενα χρόνια, γίνεται μητέρα στα έσχατα γηρατειά της, έτσι και αυτή, όταν ήλθε το πλήρωμα, γεννά.

Επομένως, αφού είμαστε τέκνα της στείρας, είμαστε ελεύθεροι. «Αλλά όπως τότε εκείνος που γεννήθηκε κατά σάρκα καταδίωκε εκείνον που γεννήθηκε κατά πνεύμα, έτσι συμβαίνει και τώρα». Για να μην πουν: «Και ποια είναι αυτή η ελευθερία, όταν οι Ιουδαίοι εξουσιάζουν και μαστιγώνουν τους πιστούς;», αποδεικνύει ότι και αυτού του γεγονότος ο τύπος υπάρχει από την αρχαιότητα. Αλλά τι λέει η Γραφή; «Δίωξε τη δούλη και τον γιο της. Διότι δεν πρόκειται να κληρονομήσει ο γιος της δούλης μαζί με τον γιο της ελεύθερης. Εμείς όμως, αδελφοί, δεν είμαστε». Αφού υπέδειξε από τα παλαιά τον τύπο του διωγμού, δεν τους επιτρέπει να περιπέσουν σε ακηδία, διδάσκοντάς τους πάλι μέσα από την ιστορία ποιο θα είναι το τέλος των διωκτών, το ότι δηλαδή όχι μόνο θα εκδιωχθούν από τον οίκο, αλλά και θα υποστούν την έκπτωση από την κληρονομιά. Πολύ εύστοχα δε τον ονόμασε γιο της δούλης και όχι του Αβραάμ, προκειμένου να τους προσδιορίσει από το πιο ευτελές.