Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΓΑΛΑΤΑΣ 4:7

Ορθ. Πάλι κάνεις λόγο για διακονία, αποφεύγοντας να ονομάσεις το Πνεύμα συνεργό του Θεού; Μακεδ. Ποτέ δεν πρόκειται να με πείσεις να ονομάσω το Πνεύμα συνεργό του Θεού. Ορθ. Ο απόστολος Παύλος ονομάζει τους αποστόλους συνεργούς του Θεού, και εσύ φοβάσαι να αποκαλέσεις το Πνεύμα Του συνεργό; Σου αξίζει να ακούσεις το εξής: «Εκεί κυριεύθηκαν από φόβο, όπου δεν υπήρχε λόγος φόβου.» Μακεδ. Ακόμη κι αν ονομάσω το Πνεύμα συνεργό του Θεού, πάντως δεν το συνδοξάζω με τον Θεό. Ορθ. Εάν λοιπόν λέει ο Παύλος για όσους πίστεψαν ότι «Δεν είσαι πλέον δούλος, αλλά υιός· και εάν είσαι υιός, είσαι και κληρονόμος του Θεού, και συγκληρονόμος του Χριστού», άραγε θεωρείς τον εαυτό σου άξιο της συγκληρονομίας, το δε Πνεύμα όχι; Και εσύ μεν ακούς το «Εφόσον συμπάσχουμε, για να συνδοξαστούμε επίσης», ενώ το Πνεύμα όχι; Ή το «Εάν συναποθάναμε, θα συμβασιλεύσουμε κιόλας», το δε Πνεύμα όχι; Μακεδ. Και το Πνεύμα το αποκαλείς βασιλιά; Ορθ. «Εάν ο θάνατος βασίλευσε από τον Αδάμ μέχρι τον Μωυσή, ακόμη και σε αυτούς που δεν αμάρτησαν», πώς δεν βασιλεύει σε εμάς το Πνεύμα της ζωής; Μακεδ. Εμείς λέμε ότι ο Πατέρας είναι βασιλιάς, καθώς και ο Υιός· το δε Πνεύμα είναι υπηρέτης.

Δες δε πώς γράφει και στους Γαλάτες, λέγοντας: «Για να έλθει η ευλογία του Αβραάμ εν Χριστώ Ιησού, ώστε να λάβουμε την επαγγελία του Πνεύματος δια της πίστεως»· και πάλι: «Επειδή δε είστε υιοί, εξαπέστειλε ο Θεός το Πνεύμα του Υιού του στις καρδιές σας, το οποίο κράζει: Αββά, ο Πατήρ. Ώστε δεν είσαι πλέον δούλος, αλλά υιός. Και αν είσαι υιός, είσαι και κληρονόμος του Θεού δια του Χριστού». Στους δε Εφεσίους έλεγε τα εξής: «Και μην λυπείτε το Πνεύμα το άγιο του Θεού, με το οποίο σφραγισθήκατε για την ημέρα της απολυτρώσεως»· και πάλι: «Φροντίζοντας να τηρείτε την ενότητα του Πνεύματος μέσω του συνδέσμου της ειρήνης». Προς δε τους Φιλιππησίους έγραφε με παρρησία: «Τι σημασία έχει λοιπόν; Πλην του ότι με κάθε τρόπο, είτε με πρόφαση είτε με αλήθεια, ο Χριστός κηρύττεται, και σε αυτό χαίρομαι, αλλά και θα χαρώ. Διότι γνωρίζω ότι αυτό θα μου αποβεί σε σωτηρία, δια της δικής σας δεήσεως και της επιχορηγίας του Πνεύματος του Ιησού Χριστού, σύμφωνα με την έντονη προσδοκία και την ελπίδα μου, ότι σε τίποτα δεν θα ντροπιαστώ»· και πάλι: «Διότι εμείς είμαστε η περιτομή, εμείς που λατρεύουμε με το Πνεύμα του Θεού και καυχόμαστε εν Χριστώ Ιησού».

Πρόσεξε δε πώς γράφει και στους Γαλάτες λέγοντας: «Για να έλθει η ευλογία του Αβραάμ εν Χριστώ Ιησού, ώστε να λάβουμε την επαγγελία του Πνεύματος δια της πίστεως»· και πάλι: «Επειδή δε είστε υιοί, εξαπέστειλε ο Θεός το Πνεύμα του Υιού του στις καρδιές σας, το οποίο κράζει· Αββά, ο Πατήρ. Ώστε δεν είσαι πλέον δούλος, αλλά υιός. Και εάν είσαι υιός, είσαι και κληρονόμος του Θεού δια του Χριστού». Στους δε Εφεσίους έλεγε τα εξής: «Και μη λυπείτε το άγιο Πνεύμα του Θεού, με το οποίο σφραγιστήκατε για την ημέρα της απολυτρώσεως»· και πάλι: «Να φροντίζετε να τηρείτε την ενότητα του Πνεύματος δια του συνδέσμου της ειρήνης». Προς δε τους Φιλιππησίους έγραφε με παρρησία: «Τι σημασία έχει; Αρκεί ότι με κάθε τρόπο, είτε με πρόφαση είτε με αλήθεια, κηρύττεται ο Χριστός, και για αυτό χαίρομαι, αλλά και θα χαρώ. Διότι γνωρίζω ότι αυτό θα αποβεί προς σωτηρία μου, δια της δικής σας δεήσεως και της επιχορηγίας του Πνεύματος του Ιησού Χριστού, σύμφωνα με τη θερμή προσδοκία και την ελπίδα μου, ότι σε τίποτα δεν θα ντροπιαστώ»· και πάλι: «Διότι εμείς είμαστε η περιτομή, εμείς που λατρεύουμε με το Πνεύμα του Θεού και καυχόμαστε εν Χριστώ Ιησού».

Προς εκείνους που ισχυρίζονται ότι το «εξ ου» και το «δι' ου» διαφέρουν, και αποδίδουν το μεν «εξ ου» στον Πατέρα, το δε «δι' ου» στον Υιό, ως κατώτερο. Βρίσκουμε όμως από τις Γραφές ότι και για τον Πατέρα λέγεται το «δι' ου», και για τον Υιό το «εξ ου», και ομοίως για το Πνεύμα. Σχετικά με τον Πατέρα ο Απόστολος λέει: «Πιστός είναι ο Θεός, δι' ου κληθήκατε σε κοινωνία με τον Υιό του». Αλλού: «Παύλος, απόστολος του Ιησού Χριστού διά θελήματος Θεού»· και πάλι: «Ώστε δεν είσαι πλέον δούλος, αλλά υιός· και αν είσαι υιός, είσαι και κληρονόμος διά του Θεού». Καθώς και το: «Όπως ακριβώς αναστήθηκε ο Χριστός διά της δόξης του Πατρός». Και πάλι, όταν γεννήθηκε ο Κάιν, η Εύα είπε: «Απέκτησα άνθρωπο διά του Θεού». Και πάλι, στον Ιωσήφ μέσα στη φυλακή, δεν δόθηκε η εξήγηση διά του Θεού; Σχετικά με τον Υιό, από την προφητεία του Ησαΐα, ο Παύλος είπε: «Διότι εξ αυτού, και δι' αυτού, και εις αυτόν είναι τα πάντα». Εάν δε ο αιρετικός φέρει αντίρρηση στο γεγονός ότι η έκφραση «δι' ου» έχει λεχθεί για τον Θεό Πατέρα, οφείλει να αποδώσει την ίδια αξία και στον Υιό· και πάλι προς τους Εφεσίους ο Απόστολος αναφέρει: «Αληθεύοντες δε με αγάπη, ας αυξηθούμε σε όλα προς αυτόν, εξ ου όλο το σώμα συναρμολογείται», και τα εξής.

Κάθε κτίσμα είναι δούλος του Δημιουργού, σύμφωνα με τον Προφήτη που λέει προς τον Θεό: «Τα σύμπαντα είναι δούλα σου»· εκείνο όμως που είναι δούλο δεν δύναται να παράσχει ελευθερία και υιοθεσία σε άλλον, την οποία το ίδιο δεν κατέχει κατ' ουσίαν. Το Πνεύμα όμως παρέχει ελευθερία και υιοθεσία· διότι το Πνεύμα κράζει στις καρδιές μας: «Αββά, ο Πατήρ»· ώστε δεν είσαι πλέον δούλος, αλλά υιός· άρα δεν είναι κτίσμα. Κανένα κτίσμα δεν είναι μεθεκτό από τη λογική ψυχή, ώστε να ενοικεί σε αυτήν ουσιωδώς. Το δε Άγιο Πνεύμα ενοικεί σε αυτήν σύμφωνα με εκείνον που λέει: «Είμαστε ναός του Θεού, και το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα μας». Άρα δεν είναι κτίσμα. Κάθε λογικό κτίσμα είναι δεκτικό αρετής και κακίας. Το Πνεύμα όμως δεν είναι δεκτικό κανενός από αυτά. Άρα το Πνεύμα δεν είναι κτίσμα. Και όσα δεικνύουν τη μία και την αυτή ενέργεια της αγίας και μακαρίας Τριάδος.

Και πάλι: «Ώστε δεν είσαι πλέον δούλος, αλλά υιός· και εάν είσαι υιός, είσαι και κληρονόμος διά του Θεού». Και το εξής: «Όπως ακριβώς αναστήθηκε ο Χριστός εκ νεκρών διά της δόξας του Πατρός». Και ο Ησαΐας: «Αλίμονο», λέει, «σε εκείνους που καταστρώνουν βαθιά σχέδια, και όχι διά του Κυρίου». Πολλές μαρτυρίες της λέξης αυτής είναι δυνατόν να παραθέσουμε και για το Πνεύμα. «Σε εμάς δε», λέει, «ο Θεός τα απεκάλυψε διά του Πνεύματος». Και αλλού: «Την καλή παρακαταθήκη φύλαξε διά του Αγίου Πνεύματος». Και πάλι: «Διότι σε άλλον μεν δίνεται διά του Πνεύματος λόγος σοφίας». Τα ίδια ακριβώς έχουμε να πούμε και για τη συλλαβή «εν», ότι δηλαδή η Γραφή έχει αποδεχθεί τη χρήση της και για τον Θεό και Πατέρα, όπως για παράδειγμα στην Παλαιά Διαθήκη: «Εν τω Θεώ», λέει, «θα επιτελέσουμε δύναμη». Και: «Εν σοι θα είναι ο ύμνος μου διαπαντός». Και πάλι: «Εν τω ονόματί σου θα αγαλλιάσω». Στον δε Παύλο: «Εν τω Θεώ», λέει, «ο οποίος έκτισε τα πάντα». Και: «Ο Παύλος και ο Σιλουανός και ο Τιμόθεος προς την εκκλησία των Θεσσαλονικέων εν Θεώ Πατρί». Και: «Εάν κάποτε κατευοδωθώ εν τω θελήματι του Θεού, ώστε να έλθω προς εσάς». Και: «Καυχάσαι», λέει, «εν Θεώ». Και τόσα άλλα που δεν είναι εύκολο ούτε να τα απαριθμήσουμε. Σκοπός μας, όμως, δεν είναι η επίδειξη πλήθους μαρτυριών, αλλά η απόδειξη ότι οι παρατηρήσεις τους δεν είναι ορθές. Το να αποδείξω, δηλαδή, ότι η χρήση αυτή είναι καθιερωμένη για τον Κύριο ή το Άγιο Πνεύμα, θα το παραλείψω ως κάτι το ήδη γνωστό.

Διότι «πιστός είναι», λέει, «ο Θεός, μέσω του οποίου κληθήκατε σε κοινωνία με τον Υιό του», και «Ο Παύλος, απόστολος του Ιησού Χριστού διά θελήματος Θεού»· και πάλι προς κάποιους ο Παύλος γράφει: «Ώστε δεν είσαι πλέον δούλος, αλλά υιός· και αν είσαι υιός, είσαι και κληρονόμος διά του Θεού». Όλα αυτά βεβαίως αναφέρονται στο πρόσωπο του Θεού και Πατέρα, και ασφαλώς κανείς δεν θα έφτανε σε τέτοιο βαθμό παραφροσύνης, εκτός αν συμμεριζόταν τα φρονήματα των προαναφερθέντων, ώστε να ισχυριστεί ευλόγως ότι η έννοια και η πράξη της υπηρεσίας αποδίδονται και στην ίδια τη δόξα του Πατέρα, επειδή χρησιμοποιήθηκε και για αυτόν η έκφραση «διά του οποίου» (δι' ου). Διότι η Αγία Γραφή ενίοτε δεν στέκεται με αυστηρότητα στις λέξεις, χωρίς να αδικεί καθόλου το υποκείμενο, αλλά αποδίδει με κάπως καταχρηστικό τρόπο τα ρήματα και τις εκφράσεις στα νοήματα, με σκοπό να τα καταστήσει σαφή όπως θεωρεί σωστό. Πλην όμως είναι ωφέλιμο να προσθέσουμε σε αυτά και το εξής: «Η δόξα του Κυρίου κρύβει τον λόγο»· διότι κάθε δύναμη των λόγων είναι ανεπαρκής για την ακριβή εξήγηση της άρρητης και θεοπρεπούς δόξας. Γι' αυτό δεν πρέπει να σκανδαλιζόμαστε από την ταπεινότητα των εκφράσεων, αλλά μάλλον πρέπει να ομολογούμε ότι η θεία και ανέκφραστη φύση υπερβαίνει και τη δύναμη της γλώσσας και την οξύτητα κάθε νου· διότι με αυτόν ακριβώς τον τρόπο θα επιδείξουμε μεγάλη ευσέβεια.

Διότι υπάρχουν τρεις διαθέσεις, όπως λέει ο άγιος Βασίλειος, μέσω των οποίων μπορούμε να ευαρεστήσουμε τον Θεό. Είτε Τον ευαρεστούμε επειδή φοβόμαστε την κόλαση και βρισκόμαστε στην κατάσταση του δούλου· είτε επιδιώκοντας τα κέρδη του μισθού, για το δικό μας όφελος εκπληρώνουμε τις εντολές και ως προς αυτό μοιάζουμε με τους μισθωτούς· είτε για το ίδιο το αγαθό και βρισκόμαστε στην κατάσταση του υιού. Διότι ο υιός, όταν αποκτήσει σύνεση, κάνει το θέλημα του πατέρα του, όχι επειδή φοβάται μήπως τιμωρηθεί, ούτε για να λάβει μισθό από αυτόν, αλλά επειδή τον αγαπά, διατηρώντας γι' αυτόν ειδικά αυτή την αγάπη και την πατρική τιμή, και είναι πεπεισμένος ότι όλα τα υπάρχοντα του πατέρα είναι δικά του. Ένας τέτοιος άνθρωπος αξιώνεται να ακούσει: «Δεν είσαι πλέον δούλος, αλλά υιός και κληρονόμος Θεού διά του Χριστού»· αυτός δεν φοβάται πλέον, όπως είπαμε, τον Θεό με εκείνον προφανώς τον εισαγωγικό φόβο, αλλά Τον αγαπά, όπως λέει ο άγιος Αντώνιος: «Εγώ δεν φοβάμαι πλέον τον Θεό, αλλά Τον αγαπώ». Και ο Κύριος, όταν λέει στον Αβραάμ μετά την προσφορά του υιού του, το «Τώρα γνώρισα ότι εσύ φοβάσαι τον Θεό», εννοεί εκείνον τον τέλειο φόβο που γεννιέται από την αγάπη. Διότι πώς αλλιώς θα μπορούσε να πει το «Τώρα γνώρισα»;

Για να απαλλαγούμε από την κατάρα του νόμου και να οδηγηθούμε στην υιοθεσία. Διότι, λέει, «για να εξαγοράσει εκείνους που ήταν υπό τον νόμο, και για να λάβουμε την υιοθεσία». Ορθά είπε «να λάβουμε», δείχνοντας ότι αυτή μας οφειλόταν. Διότι την είχε υποσχεθεί εξαρχής, όπως και ο ίδιος κατέδειξε με πολλά επιχειρήματα ότι δόθηκαν τέτοιες υποσχέσεις στον Αβραάμ. Και από πού καθίσταται φανερό ότι έχουμε γίνει υιοί, λέει; Ανέφερε πρώτα έναν τρόπο: ότι ντυθήκαμε τον Χριστό, ο οποίος είναι Υιός. Αναφέρει και δεύτερον: ότι λάβαμε το Πνεύμα της υιοθεσίας. «Και επειδή είστε υιοί, εξαπέστειλε ο Θεός το Πνεύμα του Υιού του στις καρδιές σας, το οποίο κράζει: Αββά, ο Πατήρ. Ώστε δεν είσαι πλέον δούλος, αλλά υιός· και αν είσαι υιός, είσαι και κληρονόμος του Θεού διά του Χριστού». Διότι δεν θα μπορούσαμε να τον αποκαλέσουμε Πατέρα, εάν προηγουμένως δεν καθιστάμεθα υιοί. Εάν, λοιπόν, αντί για δούλους μας έκανε ελεύθερους η χάρη, αντί για νήπια τέλειους, αντί για ξένους κληρονόμους και υιούς, πώς δεν είναι άτοπο και δείγμα έσχατης αγνωμοσύνης να την εγκαταλείπουμε και να γυρίζουμε προς τα πίσω; «Αλλά τότε μεν, επειδή δεν γνωρίζατε τον Θεό, δουλεύσατε σε αυτούς που εκ φύσεως δεν είναι θεοί· τώρα όμως, που γνωρίσατε τον Θεό, ή μάλλον που γίνατε γνωστοί από τον Θεό, πώς επιστρέφετε πάλι στα ασθενή και πτωχά στοιχεία, στα οποία θέλετε πάλι από την αρχή να γίνετε δούλοι;» Εδώ, απευθυνόμενος σε όσους προέρχονταν από τα έθνη και πίστεψαν, αναφέρει ότι και τούτο αποτελεί ειδωλολατρία, δηλαδή η αυστηρή τήρηση της παρατηρήσεως των ημερών, και ότι τώρα αυτό επιφέρει μεγαλύτερη τιμωρία.

Γι' αυτόν τον λόγο, από αυτό το Πάσχα ο «αλλογενής» δεν θα φάει, διότι δεν ρίχνω «τα μαργαριτάρια στους χοίρους», ούτε δίνω «το άγιο στους σκύλους». Αντίθετα, εκείνος που παλαιότερα ήταν δούλος στις αμαρτίες θα περιτμηθεί στην καρδιά και, έχοντας απαλλαγεί από την πικρή δουλεία, θα προσέλθει έτσι με ευγένεια στο μυστήριο, και τότε με ελευθερία θα φάει το Πάσχα ελεύθερα. Διότι «ο Χριστός μάς εξαγόρασε από την» δουλεία και την «κατάρα, γινόμενος κατάρα για χάρη μας». «Σε ένα μόνο σπίτι θα φαγωθεί και δεν θα βγάλετε έξω από τα κρέατα», διότι μία είναι η σύναξη και μία είναι η οικία, δηλαδή η μία Εκκλησία, στην οποία τρώγεται το ιερό σώμα του Χριστού. Και γι' αυτόν τον λόγο, έξω από τη μία οικία —την Εκκλησία— τα κρέατα δεν θα βγουν, ενώ εκείνος που τρώει αλλού θα τιμωρηθεί ως ασεβής και κλέφτης. «Ένας νόμος θα υπάρχει» για τον ελεύθερο και «τον προσήλυτο»· όπου είναι ο Χριστός, υπάρχει ελευθερία, ισηγορία, ισονομία και ισοτιμία για όλους· με «τίμιο αίμα» εξαγοράστηκαν όλοι. Γι' αυτόν τον λόγο «δεν είσαι πλέον δούλος», ούτε πλέον Ιουδαίος, αλλά ελεύθερος· διότι όλοι γίναμε ελεύθεροι εν Χριστώ.

Διότι εξ αρχής το είχε υποσχεθεί στον Αβραάμ: «Επειδή δε είστε υιοί, απέστειλε το Πνεύμα του Υιού του στις καρδιές σας, το οποίο κράζει, Αββά, ο Πατήρ. Ώστε δεν είσαι πλέον δούλος, αλλά υιός. Εάν δε είσαι υιός, είσαι και κληρονόμος του Θεού δια του Χριστού». Συνεχώς τους προβάλλει τον λόγο περί της υιοθεσίας. Και ήδη το απέδειξε στα προηγούμενα με το να πει: «ενδυθήκατε τον Χριστό»· τώρα όμως το αποδεικνύει και με ένα άλλο επιχείρημα, με το να πει ότι δεν θα μπορούσαμε να αποκαλούμε Πατέρα τον Θεό, ούτε να λάβουμε το Πνεύμα του, εάν δεν είχαμε γίνει υιοί του. «Αλλά τότε μεν, επειδή δεν γνωρίζατε τον Θεό, γίνατε δούλοι σε εκείνους που από τη φύση τους δεν είναι θεοί. Τώρα όμως, αφού γνωρίσατε τον Θεό, ή μάλλον αφού γνωριστήκατε από τον Θεό, πώς επιστρέφετε πάλι στα ασθενή και πτωχά στοιχεία, στα οποία θέλετε και πάλι εξ αρχής να γίνετε δούλοι;» Εδώ απευθύνεται προς αυτούς που πίστεψαν προερχόμενοι από τα έθνη· τονίζοντας ότι και η σχολαστική τήρηση των ημερών αποτελεί ένα είδος ειδωλολατρίας. «Παρατηρείτε ημέρες, και μήνες, και εποχές, και έτη». Από αυτά είναι φανερό, ότι εκείνοι δεν κήρυτταν μόνο την περιτομή, αλλά και την τήρηση των εορτών και των Νουμηνιών. «Σας φοβάμαι, μήπως μάταια έχω κοπιάσει για εσάς.» Φοβάμαι, λέει, αλλά όμως δεν έχω απελπιστεί. Διότι εσείς έχετε την εξουσία να τα διορθώσετε όλα. «Γίνετε όπως εγώ, διότι και εγώ έγινα όπως εσείς, αδελφοί, σας παρακαλώ. Σε τίποτα δεν με αδικήσατε.» Αυτά τα λέει προς εκείνους που προέρχονται από τους Ιουδαίους.

Εφόσον όμως ενώθηκε καθ' υπόστασιν, πώς θα είναι δούλη; Διότι, εφόσον ο Χριστός είναι ένας, δεν μπορεί να είναι δούλος του εαυτού του, αφού είναι Κύριος· διότι αυτοί οι προσδιορισμοί δεν ανήκουν σε εκείνους που λέγονται απόλυτα, αλλά σε σχέση με κάποιον άλλον. Τίνος λοιπόν θα είναι δούλος; Του Πατέρα; Συνεπώς, δεν ανήκουν στον Υιό όλα όσα έχει ο Πατέρας, εάν βέβαια είναι δούλος του Πατέρα και καθόλου του εαυτού του. Και πώς λέει ο Απόστολος για εμάς: «Ώστε δεν είσαι πλέον δούλος, αλλά υιός», εφόσον εμείς υιοθετηθήκαμε μέσω αυτού, εάν ο ίδιος είναι δούλος; Ονομάζεται λοιπόν δούλος κατ' όνομα, όχι επειδή είναι ο ίδιος τέτοιος, αλλά επειδή πήρε για εμάς μορφή δούλου και ονομάστηκε δούλος μαζί με εμάς. Διότι, αν και απαθής, υποδουλώθηκε για εμάς στα πάθη και έγινε διάκονος της σωτηρίας μας. Εκείνοι όμως που τον ονομάζουν δούλο διαιρούν τον έναν Χριστό σε δύο, όπως ακριβώς ο Νεστόριος. Εμείς αντίθετα τον ομολογούμε Δεσπότη και Κύριο όλης της κτίσης, τον έναν Χριστό, τον ίδιο ταυτόχρονα Θεό και άνθρωπο, και ότι γνωρίζει τα πάντα· διότι «σε αυτόν είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσης».

Περί των αγίων και της τιμής των λειψάνων τους Πρέπει να τιμούμε τους αγίους ως φίλους του Χριστού, ως τέκνα και κληρονόμους του Θεού, όπως λέει ο θεολόγος ευαγγελιστής: «Σε όσους όμως τον δέχθηκαν, έδωσε την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού». «Ώστε δεν είναι πλέον δούλοι, αλλά υιοί· και εφόσον είναι υιοί, είναι και κληρονόμοι, κληρονόμοι μεν του Θεού, συγκληρονόμοι δε του Χριστού». Και ο Κύριος στα ιερά Ευαγγέλια λέει στους αποστόλους: «Εσείς είστε φίλοι μου. Δεν σας ονομάζω πλέον δούλους· διότι ο δούλος δεν γνωρίζει τι κάνει ο κύριός του». Αν λοιπόν ο Δημιουργός των πάντων και Κύριος ονομάζεται «βασιλεύς βασιλευόντων και κύριος κυριευόντων» και «Θεός θεών», τότε ασφαλώς και οι άγιοι είναι θεοί και κύριοι και βασιλείς. Αυτών Θεός και Κύριος και Βασιλεύς είναι και ονομάζεται ο Θεός. «Διότι εγώ είμαι», λέει στον Μωυσή, «ο Θεός του Αβραάμ και ο Θεός του Ισαάκ και ο Θεός του Ιακώβ». Και ο Θεός κατέστησε τον Μωυσή θεό του Φαραώ. Τους ονομάζω δε θεούς και βασιλείς και κυρίους όχι κατά φύση, αλλά επειδή βασίλευσαν και κυριάρχησαν επί των παθών, και επειδή διαφύλαξαν απαραχάρακτη την ομοίωση της θείας εικόνας, σύμφωνα με την οποία και δημιουργήθηκαν (διότι βασιλιάς ονομάζεται και η εικόνα του βασιλιά), και επειδή ενώθηκαν με τον Θεό με τη δική τους προαίρεση, δεχόμενοι Αυτόν να κατοικήσει μέσα τους, και μέσω της μετοχής τους σε Αυτόν έγιναν κατά χάριν αυτό ακριβώς που Εκείνος είναι κατά φύση. Πώς, λοιπόν, να μην τιμήσουμε αυτούς που αναδείχθηκαν θεράποντες και φίλοι και υιοί του Θεού;

Αλλά ναι, λέγει: Κατασκεύαζε την εικόνα του Χριστού και αρκέσου σε αυτήν, ή και της μητέρας Του, της Θεοτόκου. Ώ της ατοπίας! Ομολόγησες ρητώς τον εαυτό σου εχθρό των αγίων· διότι εάν μεν κατασκευάζεις εικόνα του Χριστού, των δε αγίων καθόλου, είναι φανερό ότι δεν απαγορεύεις την εικόνα, αλλά την τιμή προς τους αγίους, πράγμα που κανείς ανά τους αιώνες δεν τόλμησε να πράξει ή να επιχειρήσει ένα τέτοιο τόλμημα. Διότι, κατασκευάζοντας εικόνα του Χριστού ως δεδοξασμένου, απορρίπτεις μετά βδελυγμίας την απεικόνιση των αγίων θεωρώντας τους προφανώς αδόξαστους, και επιχειρείς να παρουσιάσεις την αλήθεια ως ψεύδος. «Διότι ζω εγώ», λέγει ο Κύριος, «και θα δοξάσω εκείνους που με δοξάζουν», και ο θείος απόστολος λέγει: «Ώστε δεν είσαι πλέον δούλος, αλλά υιός· εάν δε είσαι υιός, είσαι και κληρονόμος του Θεού δια του Χριστού.» και «εάν βεβαίως συμπάσχουμε, για να συνδοξαστούμε». Δεν κήρυξες τον πόλεμο εναντίον των εικόνων, αλλά πράγματι εναντίον των αγίων. Λέγει βεβαίως ο Ιωάννης, ο Θεολόγος και επιστήθιος, «ότι θα γίνουμε όμοιοι με Αυτόν.» Διότι, όπως ακριβώς ο σίδηρος όταν ενώνεται με το πυρ γίνεται πυρ όχι κατά τη φύση του, αλλά με την ένωση και την πύρωση και τη μέθεξη, έτσι και εκείνος που θεώνεται γίνεται Θεός όχι κατά τη φύση, αλλά κατά τη μέθεξη. Δεν εννοώ τη σάρκα του σαρκωθέντος Υιού του Θεού· διότι εκείνη, με την καθ' υπόστασιν ένωση και μέθεξη της θείας φύσεως, έγινε ατρέπτως Θεός, μη έχοντας χρισθεί με την ενέργεια του Θεού όπως ο καθένας από τους προφήτες, αλλά με την παρουσία ολόκληρου Εκείνου που χρίει.

Είπε δε προς αυτόν ο Βαρλαάμ: Ευλογητός ο Θεός και Πατέρας του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, ο οποίος, σύμφωνα με το πολύ του έλεος, σε αναγέννησε σε ελπίδα ζωντανή, σε κληρονομιά άφθαρτη και αμίαντη και αμάραντη, που φυλάσσεται στους ουρανούς, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω μας διά του Αγίου Πνεύματος. Διότι σήμερα, αφού ελευθερώθηκες από την αμαρτία, υποτάχθηκες ως δούλος στον Θεό, λαμβάνοντας τον αρραβώνα της αιώνιας ζωής, και, εγκαταλείποντας το σκοτάδι, ντύθηκες το φως, αφού κατατάχθηκες στην ελευθερία της δόξας των τέκνων του Θεού. Διότι, «σε όσους», λέει, «τον δέχτηκαν, έδωσε την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού, σε αυτούς που πιστεύουν στο όνομά του»· ώστε δεν είσαι πλέον δούλος, αλλά υιός και κληρονόμος του Θεού διά του Ιησού Χριστού εν Αγίω Πνεύματι. Γι' αυτό, αγαπητέ, φρόντισε να βρεθείς ενώπιόν του άσπιλος και αμώμητος, εργαζόμενος το αγαθό πάνω στο θεμέλιο της πίστεως· διότι η πίστη χωρίς έργα είναι νεκρή, όπως ακριβώς και τα έργα χωρίς πίστη, καθώς θυμάμαι ότι σου έχω μιλήσει γι' αυτό και πρωτύτερα.

Και έπειτα: Διότι δεν λάβατε πνεύμα δουλείας ώστε να πέσετε πάλι στον φόβο, αλλά λάβατε πνεύμα υιοθεσίας, με το οποίο κράζουμε: Αββά, ο Πατέρας. Το ίδιο το Πνεύμα συμμαρτυρεί μαζί με το πνεύμα μας ότι είμαστε τέκνα του Θεού· και αν είμαστε τέκνα, είμαστε και κληρονόμοι, κληρονόμοι μεν του Θεού, συγκληρονόμοι δε του Χριστού. Και έπειτα: Ώστε δεν είσαι πλέον δούλος, αλλά υιός και κληρονόμος του Θεού δια του Χριστού. Με αυτά συμφωνεί και ένας άλλος από τους θεολόγους λέγοντας: Έδωσε σε αυτούς την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού, σε αυτούς που πιστεύουν στο όνομά του. Θα μπορούσε δε να προσθέσει και ο ιερουργός του Ευαγγελίου:

να'. Όσο βρισκόμαστε υπό τα στοιχεία της άσκησης, προσέχοντας τι φαγητά αγγίζουμε, ή με τι ερχόμαστε σε επαφή, ή μην ατενίσουμε ωραιότητες, ή μην ακούσουμε μελωδίες, ή μην οσφρανθούμε μύρα, βρισκόμαστε υπό την εξουσία επιτρόπων και οικονόμων, σαν να είμαστε ακόμη νήπια, έστω και αν τυγχάνουμε κληρονόμοι και κύριοι όλων όσα ανήκουν στον Πατέρα. Όταν όμως έλθει το πλήρωμα του χρόνου της και ολοκληρωθεί μέσω της απαθείας, τότε γεννιέται ο λόγος μέσα μας από καθαρή διάνοια, και τίθεται υπό τον νόμο του Πνεύματος, για να εξαγοράσει εμάς που βρισκόμαστε υπό τον νόμο του σαρκικού φρονήματος και να μας αποδώσει την υιοθεσία. Όταν δε συμβεί αυτό, τότε κράζει το Πνεύμα στις καρδιές μας, Αββά ο Πατήρ, φανερώνοντας και γνωρίζοντάς μας την υιότητα και την παρρησία προς τον Πατέρα και Θεό. Και επειδή είμαστε υιοί και κληρονόμοι του Θεού μέσω του Χριστού, παραμένει μαζί μας και συνομιλεί με εμάς, εφόσον δεν κυριευόμαστε πλέον από τη δουλεία των αισθήσεων.