Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΓΑΛΑΤΑΣ 4:8

Διότι, εφόσον ο ίδιος ο Υιός του Θεού είναι Λόγος, είναι Κύριος των πάντων· εμείς δε, προηγουμένως ήμασταν από την αρχή υπόχρεοι στη δουλεία της φθοράς και στην κατάρα του νόμου, και έπειτα, επινοώντας σιγά-σιγά για τους εαυτούς μας τα μη όντα, γίναμε δούλοι, όπως είπε ο μακάριος Απόστολος, σε εκείνους που εκ φύσεως δεν είναι θεοί. Και τον μεν αληθινό Θεό αγνοούσαμε, τα δε μη όντα τα προτιμούσαμε από την αλήθεια. Αλλά αργότερα, όπως ακριβώς ο παλαιός λαός στην Αίγυπτο καταπιεζόταν και στέναξε, έτσι και εμείς, έχοντας τον έμφυτο νόμο και παρακαλώντας σύμφωνα με τους αλάλητους στεναγμούς του Πνεύματος και λέγοντας: «Κύριε, ο Θεός ημών, κάνε μας κτήμα Σου», έγινε για εμάς σαν οίκος καταφυγής και Θεός υπερασπιστής, και έτσι έγινε και Κύριός μας. Και δεν απέκτησε Αυτός τότε την αρχή της υπάρξεώς Του· αλλά εμείς κάναμε την αρχή στο να είναι Αυτός Κύριός μας. Επειδή, λοιπόν, ο Θεός είναι αγαθός και Πατέρας του Κυρίου, δείχνοντας το έλεός Του και θέλοντας να γίνει γνωστός σε όλους, ενεργεί ώστε ο Υιός Του να ενδυθεί ανθρώπινο σώμα, να γίνει άνθρωπος, και να ονομαστεί Ιησούς, προκειμένου, αφού προσφέρει μέσα από αυτό τον Εαυτό Του υπέρ όλων, να ελευθερώσει τους πάντες από τη θεοπλανησία και τη φθορά, και να γίνει Αυτός Κύριος και Βασιλιάς των πάντων.

Διότι, επειδή είναι ο Λόγος, ο ίδιος ο Υιός του Θεού είναι Κύριος των πάντων· εμείς όμως προηγουμένως ήμασταν υποχείριοι, αφενός από την αρχή «στη δουλεία της φθοράς» και «στην κατάρα του νόμου», αφετέρου δε, πλάθοντας λίγο λίγο για τους εαυτούς μας τα ανύπαρκτα, «δουλεύαμε», όπως είπε ο μακάριος απόστολος, «σε εκείνους που εκ φύσεως δεν είναι θεοί», και ενώ αγνοούσαμε τον αληθινό Θεό, προτιμούσαμε τα ανύπαρκτα αντί της αλήθειας. Όμως αργότερα, όπως ακριβώς ο παλαιός λαός που καταπιεζόταν στην Αίγυπτο «στέναξε», έτσι και εμείς, έχοντας τον έμφυτο νόμο και παρακαλώντας σύμφωνα με τους «αλάλητους στεναγμούς του Πνεύματος» και λέγοντας: «Κύριε, ο Θεός ημών, κάνε μας κτήμα σου», έγινε για εμάς σαν οίκος καταφυγής και σαν Θεός υπερασπιστής, και έτσι έγινε και Κύριός μας. Και δεν απέκτησε Εκείνος τότε την αρχή της υπάρξεώς Του, αλλά εμείς κάναμε την αρχή στο να είναι Εκείνος Κύριός μας. Επομένως, επειδή ο Θεός και Πατέρας του Κυρίου είναι αγαθός, αφού μας σπλαχνίστηκε και θέλησε να γίνει γνωστός σε όλους, ενήργησε ώστε ο δικός Του Υιός να ενδυθεί ανθρώπινο σώμα, να γίνει άνθρωπος και να ονομαστεί Ιησούς, έτσι ώστε, προσφέροντας μέσω αυτού τον εαυτό Του υπέρ πάντων, να ελευθερώσει τους πάντες τόσο από τη θεοπλανησία όσο και από τη φθορά, και να γίνει ο Ίδιος Κύριος και Βασιλιάς των πάντων.

Ανόμοιος: Πού έχει γραφτεί περί φύσεως αναφορικά με τον Θεό; Ορθόδοξος: Στον Απόστολο: «Αλλά τότε μεν, επειδή δεν γνωρίζατε τον Θεό, δουλωθήκατε σε εκείνους που εκ φύσεως δεν είναι θεοί· τώρα όμως, που γνωρίσατε τον Θεό, ή μάλλον που γνωριστήκατε από τον Θεό», τον προφανώς εκ φύσεως Θεό. Και στις Καθολικές Επιστολές έχει γραφτεί: «Δια των οποίων μας έχουν δωρηθεί οι μέγιστες και πολύτιμες υποσχέσεις, για να γίνετε κοινωνοί της θείας φύσεως». Γινόμαστε δε κοινωνοί της θείας φύσεως μέσω της κοινωνίας του Αγίου Πνεύματος. Ανόμοιος: Επομένως και το Πνεύμα είναι θείας φύσεως; Ορθόδοξος: Εάν εμείς μέσω της κοινωνίας του Αγίου Πνεύματος μετέχουμε στη θεία φύση, πώς να μην είναι θείας φύσεως το Πνεύμα που μας παρέχει αυτή την κοινωνία;

Έπειτα, τη φράση που διατύπωσε ο Παύλος για τα είδωλα, λέγοντας: «Υποδουλωθήκατε σε αυτούς που εκ φύσεως δεν είναι θεοί»· και ο Ιερεμίας: «Και ορκίζονταν σε αυτούς που δεν είναι θεοί»· και η σοφότατη Εσθήρ: «Μην παραδώσεις, Κύριε, το σκήπτρο σου σε εκείνους που δεν υπάρχουν»· αφού αυτοί απέδωσαν αυτή τη φράση στον αληθινό Θεό, πώς θα μπορούσαν δικαίως να αξιώνουν πλέον την ονομασία των Χριστιανών;

Διότι ή από αδυναμία δεν δημιουργεί κάτι άλλο, ή από φθόνο και κακοβουλία. Εάν η δύναμη του Πατρός δημιούργησε μέσω του Υιού, δημιουργός είναι ο Πατέρας και όχι ο Υιός, όπως ακριβώς δημιουργός είναι ο τεχνίτης και όχι το εργαλείο του. Επομένως, η δημιουργία όσων έγιναν από τον Υιό δεν είναι έργο κατώτερο σε σχέση με του Πατρός. Εάν ο Θεός ντράπηκε να δημιουργήσει ο ίδιος την υπάρχουσα κτίση, τότε δεν αποδέχεται ούτε τη δοξολογία της. Διότι, για όσα ντράπηκε να δημιουργήσει, δεν θα θελήσει, αφού έγιναν, να θεωρηθούν δικά του. Εάν για τον Θεό είναι το ίδιο να κτίζει και να γεννά, επειδή είναι απλός, τότε είναι το ίδιο γι' αυτόν και το να σώζει και να καταστρέφει, και το να δίνει ζωή και να θανατώνει. Εάν όμως συμβαίνει αυτό, τότε είναι το ίδιο η σωτηρία και η απώλεια, η ζωή και ο θάνατος. Εάν ο Χριστός είναι δύναμη και σοφία του Θεού, και αυτά είναι άκτιστα και συναΐδια με τον Θεό (διότι ποτέ δεν υπήρξε άσοφος και αδύναμος), τότε ο Χριστός είναι άκτιστος και συναΐδιος με τον Θεό. Εάν όμως, υπό την έννοια της ενέργειας, ονομάζεται δύναμη και σοφία του Θεού, τότε και εμείς θα μπορούσαμε να ονομαστούμε δύναμη και σοφία του Κυρίου, όπως αυτός του Θεού. Αλλά αυτό είναι άτοπο. Εάν ο Υιός δεν είναι αιώνιος Θεός, εξ ανάγκης είναι πρόσφατος· εάν δεν είναι αληθινός, είναι ψευδής· εάν δεν είναι εκ φύσεως, είναι θέσει. Αποτελεί δε γνώρισμα των ασεβών να λατρεύουν αυτούς που είναι πρόσφατοι, ψευδείς και όχι εκ φύσεως. Διότι λέγει η Γραφή: «Δεν θα υπάρχει για σένα πρόσφατος Θεός»· και ο Παύλος: «Αλλά τότε βέβαια, μη γνωρίζοντας τον Θεό, δουλώσατε σε εκείνους που εκ φύσεως δεν είναι θεοί». Άρα, ή είναι ασεβείς όσοι λατρεύουν με αυτόν τον τρόπο τον Χριστό, ή αυτός είναι εκ φύσεως και αληθινός Θεός, και αυτοί είναι ευσεβείς.

Ότι πιστεύοντας στον Χριστό, πλησιάζουμε έτσι τον κατά φύση και αληθινό Θεό, και έχουμε απαλλαγεί από την πολυθεϊστική πλάνη, έχοντας εγκαταλείψει τη λατρεία της κτίσης, και καθιστώντας την προσκύνηση ελεύθερη από την καταδίκη γι' αυτό. Και βέβαια, προς εκείνους που έχουν κληθεί μέσω της πίστης στην επίγνωση της αλήθειας, ο σοφός Παύλος γράφει αφενός ότι: «Γι' αυτό να θυμάστε εσείς, τα έθνη κατά σάρκα, οι οποίοι αποκαλείστε ακροβυστία από τη λεγόμενη περιτομή που γίνεται χειροποίητα στη σάρκα, ότι ήσασταν εκείνον τον καιρό χωρίς Χριστό, αποξενωμένοι από την ελπίδα του Ισραήλ και ξένοι ως προς τις διαθήκες της επαγγελίας, μη έχοντας ελπίδα και όντας άθεοι μέσα στον κόσμο». Και αλλού πάλι λέει: «Αλλά τότε μεν, επειδή δεν γνωρίζατε τον Θεό, υποδουλωθήκατε σε εκείνους που εκ φύσεως δεν είναι θεοί, τώρα όμως που γνωρίσατε τον Θεό, ή μάλλον που γνωριστήκατε από τον Θεό, πώς επιστρέφετε πάλι στα ασθενικά και φτωχά στοιχεία, στα οποία θέλετε και πάλι από την αρχή να υποδουλωθείτε;» Εάν λοιπόν ήταν άθεοι όσοι ζούσαν χωρίς τον Χριστό, και πλέον γνώρισαν τον Θεό με το να αποδεχθούν την πίστη και να συγκατανεύσουν στα λόγια του Υιού: «Εκείνος που πιστεύει στον Υιό δεν κρίνεται, διότι έχει πιστέψει στο όνομα του μονογενούς Υιού του Θεού», πώς δεν θα νοούνταν ως Θεός; Και μάλιστα Θεός που δεν τιμάται με πλαστές και εξωτερικές ευφημίες από εμάς τους ίδιους και τους αγίους αγγέλους, αλλά για τον οποίο πιστεύεται ότι είναι ουσιωδώς αυτό ακριβώς που είναι, δηλαδή αληθινά Θεός και εκ Θεού κατά φύση;

Διότι, σαν να έχουμε εκτραπεί από την ομαλή οδό, έχουμε πλανηθεί όχι λιγότερο από ό,τι παλαιότερα, και μας έχει εξαπατήσει, όπως φαίνεται, ο Παύλος λέγοντας τα εξής: «Αλλά τότε βέβαια, επειδή δεν γνωρίζατε τον Θεό, υποδουλωθήκατε σε εκείνους που εκ φύσεως δεν είναι θεοί. Τώρα όμως που γνωρίσατε τον Θεό, ή μάλλον που γνωριστήκατε από τον Θεό, πώς επιστρέφετε πάλι στα ασθενή και πτωχά στοιχεία, στα οποία θέλετε να υποδουλωθείτε πάλι από την αρχή;» Διότι πού ακριβώς γνωρίσαμε τον αληθινό και ουσιώδη Θεό, εάν δεν θεολογείται μαζί με τον Θεό και Πατέρα το Πνεύμα Του; Β. Ναι, λέει, ως Θεό γνωρίσαμε τον Πατέρα και τον Υιό, όχι όμως και το Πνεύμα. Α. Αλλά εμείς δεν θα χρησιμοποιήσουμε ως μυσταγωγούς εκείνους που έχουν διεφθαρμένο τον ίδιο τους τον νου, ούτε θα δώσουμε προσοχή σε πνεύματα πλάνης, σύμφωνα με τις Γραφές. Αντιθέτως, θα πιστεύουμε ότι το Πνεύμα Του είναι μέσα και ενυπάρχει ουσιωδώς στον Θεό, όπως ακριβώς και στον άνθρωπο το ανθρώπινο πνεύμα. Και όπως, εάν κάποιος μας ονομάσει τυχόν τον Πέτρο ή τον Ιωάννη, συμπεριέλαβε οπωσδήποτε μαζί τους και το δικό τους πνεύμα που είναι μέσα τους, και κάνει δήλωση ολόκληρου του ζωντανού όντος, με τον ίδιο τρόπο, νομίζω, συμβαίνει και για τον Πατέρα και για τον Υιό. Διότι το Πνεύμα συνδηλώνεται με τον καθένα από τους δύο, και όχι βέβαια ως μέρος Του, όπως κατανοούμε και στην περίπτωση των ανθρώπων. Διότι έχει δική Του ιδιαίτερη υπόσταση, και ο Πατέρας το προβάλλει από την ίδια Του τη φύση, ενώ και ο ίδιος ο Υιός το χορηγεί στους αξίους.

Διότι προς τους φαύλους έλεγε ο Σωτήρας: «Αποχωρήστε από εμένα, εργάτες της ανομίας, ποτέ δεν σας γνώρισα.» Και ο λαός από τα έθνη, λοιπόν, που παλαιότερα ειδωλολατρούσε και αμάρτανε, και για αυτόν τον λόγο δεν τον γνώριζε ο Σωτήρας, καθώς μεταβαίνει μέσω της μετάνοιας, λέγεται ότι είναι δούλος του. Γι' αυτό δεν είπε: Αυτόν που δεν γνωρίζω (διότι εκείνος που ακόμη πράττει τα έργα της κακίας, δεν αναγνωρίζεται), αλλά αυτόν που δεν γνώριζε παλαιότερα, είναι όμως φανερό ότι τον γνωρίζει τώρα. Παρόμοιο με το αποστολικό χωρίο: «Αλλά τότε μεν, επειδή δεν γνωρίζατε τον Θεό, γίνατε δούλοι σε εκείνους που εκ φύσεως δεν είναι θεοί· τώρα όμως που γνωρίσατε τον Θεό, ή μάλλον που γνωριστήκατε από αυτόν.» Διότι, όταν αγνοούσαν, αγνοούνταν· όταν όμως γνώρισαν, αναγνωρίστηκαν. <Υιοί αλλότριοι.> (D f. 67, L f. 67.) Ο Ισραήλ, που ονομάστηκε πρωτότοκος γιος, ονομάστηκε αλλότριος γιος εξαιτίας της απιστίας του. <Πάλιωσαν και χώλαναν από τις τρίβους του.> (L f. 67.) Αντί δε του, Πάλιωσαν και χώλαναν, ο Σύμμαχος έχει πει: Θα ατιμαστούν και θα ντραπούν. <Ζει ο Κύριος.> (C f. 37.) Το «Ζει ο Κύριος», αντί του, Μα τον ζώντα Κύριο, το αναφέρει η Γραφή· όπως λέει και ο Ιώβ: «Ζει ο Κύριος που με έκρινε έτσι, και αυτός που πίκρανε την ψυχή μου· όσο ακόμη υπάρχει η πνοή μου, και το θείο πνεύμα που παραμένει στα ρουθούνια μου».

4. Δέξου λοιπόν από εμένα τον Αβραάμ ως τον αρχαίο αιώνα και, ας το πω έτσι, ως τον γέροντα χρόνο, ως την φύση της ανθρωπότητας· η οποία μέσω μεν του θήλεος υποδηλώνει τη γονιμότητα, μέσω δε του γήρατος την αρχαιότητα. Διότι αρχαιοτάτη και γονιμοτάτη είναι η φύση των ανθρώπων, η οποία έζησε παράλληλα με τον μακρύ αιώνα· και έχει κλειστεί κάτω από αυτό το στερέωμα σαν σε έναν νυμφικό θάλαμο. Διότι αυτή η ελεύθερη φύση της ανθρωπότητας, επειδή έτσι έχει δημιουργηθεί από τον Θεό, λαμβάνοντας ως κλήρο την εξουσία των πάντων, συμπορευόμενη σχεδόν σώμα με σώμα με τον χρόνο που προελαύνει, και μην έχοντας τέκνο γνήσιο και θεόδοτο, αγαλλόταν με ξένα και θα λέγαμε νόθα παιδιά, με αυτά εννοώ που γεννήθηκαν από την Αιγυπτία, δηλαδή, τη σκοτισμένη· διότι η Αίγυπτος ερμηνεύεται ως σκοτασμός. Και ποια θα θεωρήσουμε ότι είναι η σκοτισμένη; Προφανώς, την ψευδώνυμη σοφία του κόσμου, από την οποία γεννήθηκαν μεν, για να το πούμε έτσι, οι παλαιοί σοφοί, σαν να γεννιόντουσαν από τα σπλάχνα της πλάνης που τους κυοφορούσε, και ήταν υιοί του αιώνα τούτου· διότι έτσι τους αποκαλούσε και ο Σωτήρας· νόθοι όμως παρ' όλα αυτά, και ανατρεφόμενοι για δουλεία· διότι δούλευαν σε αυτούς που δεν ήταν εκ φύσεως θεοί.

ΑΛΛΟ. «Αλλά τότε μεν, αγνοώντας τον Θεό, υποδουλωθήκατε σε αυτούς που εκ φύσεως δεν είναι θεοί· τώρα όμως που γνωρίσατε τον Θεό, ή μάλλον που αναγνωριστήκατε από τον Θεό, πώς επιστρέφετε πάλι στα ασθενή και πτωχά στοιχεία του κόσμου, στα οποία θέλετε και πάλι από την αρχή να γίνετε δούλοι;» Εάν ο Χριστός αντιπαραβάλλεται προς τα στοιχεία του κόσμου, τα οποία έχουν γενητή φύση, επειδή δεν είναι αυτό που είναι εκείνα, άρα δεν είναι και αυτός ένας από τους γενητούς, αυτός που διαφέρει τόσο πολύ, ώστε τα μεν να μην είναι εκ φύσεως θεοί, ενώ αυτός να είναι αληθινά. Διότι αυτήν τη διαφορά εισάγει ο Παύλος μέσω του προαναφερθέντος χωρίου.

Επειδή δε το επί της γης γένος ασθένησε από την εκτροπή, έδωσε αμέσως νόμο για βοήθεια, σύμφωνα με τα γεγραμμένα. Είναι λοιπόν σφαλερό για οποιονδήποτε έχει πλέον δεχθεί την πίστη στον Χριστό, και έχει αποδιώξει εκείνη την αρχαία πλάνη, το να παρασύρεται από γραώδεις μύθους προς όσα δεν πρέπει, και να απομακρύνεται από την υγιή πίστη, με το να νομίζει ότι αυτό εδώ το σύμπαν, ήτοι τον άνθρωπο, τον κατευθύνουν η Τύχη και η Ειμαρμένη, οι οποίες δεν υφίστανται καθόλου. ΠΑΛΛ. Σφαλερότατο. Διότι ένας τέτοιος άνθρωπος θα εξοργίσει οπωσδήποτε εναντίον του τον Κριτή. ΚΥΡ. Τι δε; Δεν θεωρείς ότι είναι παναισχρό και πραγματικά συγγενές με τέτοια κακά το να παρατηρεί κανείς ημέρες, και ώρες, και καιρούς, και έτη, καθώς και την αύξηση και τη φθίση του σεληνιακού κύκλου; ΠΑΛΛ. Και βέβαια. Διότι σαφέστατα καταλογίζει ως κατηγορία αυτό το πράγμα σε όσους έχουν σωθεί από τα έθνη, λέγοντας ο θεσπέσιος Παύλος: «Αλλά τότε μεν, επειδή δεν γνωρίζατε τον Θεό, δουλεύσατε σε εκείνους που εκ φύσεως δεν είναι θεοί· τώρα όμως που γνωρίσατε τον Θεό, ή μάλλον που γνωριστήκατε από τον Θεό, πώς επιστρέφετε πάλι στα ασθενή και πτωχά στοιχεία, στα οποία πάλι από την αρχή θέλετε να δουλεύετε; Παρατηρείτε ημέρες, και μήνες, και έτη, και καιρούς· σας φοβάμαι, μήπως μάταια έχω κοπιάσει για σας.» ΚΥΡ.

Ή μήπως δεν θα γίνουμε κι εμείς οι ίδιοι συνεργοί και ομόφρονες με αυτούς που μνημονεύτηκαν, μεταλλάσσοντας τη δόξα του Θεού με το ψεύδος στο ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου, εάν προσφέρουμε την προσκύνηση στον Εμμανουήλ ως σε ψιλό άνθρωπο και σε έναν από εμάς; Β— Βεβαιότατα. Α— Και τι άλλο; Δεν θα συνταχθεί και η ίδια η άνω πληθύς των αγγέλων με εκείνους που έχουν φτάσει σε αυτό το σημείο μανίας; Β— Αναγκαστικά. Α— Και ανεξίτηλη, νομίζω, θα επιθέσουμε την κατηγορία της πλάνης και στο πλήθος των εθνών, και η βλάβη των αρχαίων κατηγοριών θα είναι δυσέκνιπτη. Διότι πλανάται, νομίζω, και τώρα, ουδόλως λιγότερο από ό,τι στο παρελθόν, και έχει αγνοήσει την ευθεία οδό. Και περιττός, όπως φαίνεται, είναι ο μακάριος Παύλος όταν τους απευθύνεται λέγοντας: «Αλλά τότε μεν, μη γνωρίζοντας τον Θεό, δουλέψατε σε αυτούς που εκ φύσεως δεν είναι θεοί. Τώρα όμως που γνωρίσατε τον Θεό, ή μάλλον που γνωριστήκατε από τον Θεό, πώς επιστρέφετε πάλι στα ασθενικά και πτωχά στοιχεία, στα οποία θέλετε και πάλι από την αρχή να δουλέψετε;» Διότι ποιον Θεό γνώρισαν πλέον, εάν δεν είναι εκ φύσεως Θεός ο Χριστός στον οποίο έχουν πιστέψει; Και αν έχουν λατρεύσει άνθρωπο, τότε εμπλέκονται στα δεσμά της αρχαίας πλάνης. Ή δεν είναι αλήθεια αυτό που λέω; Β— Απολύτως.

Πραγματικά υπάρχον είναι το καθένα από τα όντα κατά το μέτρο που υπάρχει. Εκείνο όμως που στα όρια κάποιας φαντασίας και υπόνοιας φαίνεται μεν ότι υπάρχει, αλλά δεν υπάρχει, αυτό δεν υπάρχει πραγματικά, όπως το φάντασμα ενός ονείρου ή ο άνθρωπος σε μία εικόνα· διότι αυτά και τα παρόμοια, εφόσον υπάρχουν μόνο στη φαντασία, δεν κατέχουν την πραγματική ύπαρξη (το όντως είναι). Αν λοιπόν, σύμφωνα με την ιουδαϊκή αντίληψη, υποστηρίζουν ότι ο Μονογενής Θεός δεν υπάρχει καθόλου, τότε ορθώς αποδίδουν την πραγματική ύπαρξη μόνο στον Πατέρα. Αν όμως δεν αρνούνται ότι ο Ποιητής των πάντων υπάρχει, ας πειστούν να μην αποστερούν αυτόν που όντως υπάρχει από το να υπάρχει πραγματικά, ο οποίος κατά τη θεοφάνεια που έγινε στον Μωυσή ονόμασε τον εαυτό του «Όντα», λέγοντας «Εγώ ειμι ο Ων», όπως ακριβώς συμφωνεί με αυτό και ο Ευνόμιος στα όσα λέει στη συνέχεια, αναφέροντας ότι αυτός είναι εκείνος που φανερώθηκε στον Μωυσή. Έπειτα, λέει, «ένας είναι ο Θεός κατά τη φύση και τη δόξα». Αν λοιπόν υπάρχει ο Θεός χωρίς να είναι εκ φύσεως Θεός, αυτό θα το γνώριζε ο ίδιος που τα λέει αυτά· αν όμως δεν είναι Θεός εκείνος που δεν είναι εκ φύσεως Θεός, ας μάθουν από τον μέγα Παύλο ότι εκείνοι που δουλεύουν σε αυτούς που δεν είναι εκ φύσεως θεοί, δεν δουλεύουν στον Θεό. Εμείς όμως δουλεύουμε σε Θεό ζωντανό και αληθινό, όπως λέει ο απόστολος, και αυτός στον οποίο δουλεύουμε είναι ο Ιησούς Χριστός. Διότι σε αυτόν καυχάται ότι δουλεύει και ο απόστολος Παύλος λέγοντας: «Παύλος, δούλος Ιησού Χριστού».

Όπως ακριβώς, λοιπόν, μετέχοντας στην αναγέννηση δια του λουτρού γίνεται πρωτότοκος αδελφών, και πάλι, καθιστώντας τον εαυτό του απαρχή της αναστάσεως ονομάζεται πρωτότοκος εκ των νεκρών, έτσι, έχοντας τα πρωτεία σε όλα μετά την παρέλευση όλων των παλαιών, καθώς λέει ο Απόστολος, γίνεται πρωτότοκος της νέας εν Χριστώ κτίσεως των ανθρώπων, δια της διπλής παλιγγενεσίας, τόσο εκείνης του αγίου βαπτίσματος όσο και της εκ νεκρών αναστάσεως, αφού έγινε για εμάς αρχηγός της ζωής, απαρχή και πρωτότοκος και στις δύο περιπτώσεις. Αυτός, λοιπόν, ο πρωτότοκος έχει και αδελφούς, για τους οποίους λέει στη Μαρία: «Πήγαινε και πες στους αδελφούς μου, πηγαίνω προς τον Πατέρα μου και Πατέρα σας, και Θεό μου και Θεό σας». Διότι με τα λόγια αυτά ανακεφαλαιώνει ολόκληρο τον σκοπό της κατά άνθρωπον οικονομίας. Επειδή οι άνθρωποι, έχοντας αποστατήσει από τον Θεό, υποδουλώθηκαν σε εκείνους που εκ φύσεως δεν είναι θεοί, και, ενώ ήταν τέκνα Θεού, προσκολλήθηκαν στον πονηρό και ψευδώνυμο πατέρα.

Εκείνος που για χάρη μας έγινε όμοιος με εμάς, προκειμένου, με το να γίνει ομογενής μας, να μας κάνει αδελφούς του, προσάγει τη δική του ανθρώπινη φύση στον αληθινό Πατέρα, ώστε μέσω αυτής να ελκύσει κοντά του όλο το ομογενές ανθρώπινο γένος, για να μην υπάρχει πλέον όνειδος σε αυτούς που υποδουλώθηκαν σε εκείνους που εκ φύσεως δεν είναι θεοί. Μέσω της προσαγωγής τους και πάλι στον ζώντα και αληθινό Θεό, και προκειμένου να μη γίνουν απόβλητοι και αποκηρυγμένοι από την πατρική κληρονομιά όσοι ακολούθησαν τον Υιό μέσω της υιοθεσίας, Εκείνος που έκανε τον εαυτό του μέσω της σάρκας πρωτότοκο της αγαθής κτίσεως ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς, είλκυσε μαζί του ολόκληρη τη φύση με την οποία κοινώνησε, μέσω της σάρκας που ενώθηκε μαζί του. Αλλά επειδή ο άζυμος άρτος πριν από το Πάσχα έχει ως συνοδευτικό τα πικρά χόρτα, ας δούμε με ποιο γλύκισμα ηδύνεται ο άρτος μετά την ανάσταση. Βλέπεις, καθώς ο Πέτρος αλιεύει, στα χέρια του Κυρίου άρτο και κηρήθρα μελιού· κατανόησε σε τι μεταβάλλεται για σένα η πικρία του βίου. Επομένως, ας εγερθούμε και εμείς από την αλιεία των λόγων και ας προστρέξουμε πλέον στον άρτο, τον οποίο καταγλυκαίνει η κηρήθρα της αγαθής ελπίδας εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων, αμήν.

Και αυτό το ίδιο το όνομα της θεότητας, είτε σημαίνει την εποπτική είτε την προνοητική εξουσία, έχει οικεία σχέση με την ανθρώπινη φύση. Διότι Εκείνος που παρέσχε στα όντα τη δύναμη να υπάρχουν, είναι Θεός και επόπτης εκείνων που δημιουργήθηκαν από Αυτόν. Αλλά, επειδή εξαιτίας της επιβουλής εκείνου που έσπειρε μέσα μας το ζιζάνιο της απείθειας, η φύση μας δεν διέσωσε πλέον στον εαυτό της την εικόνα του πατρικού χαρακτήρα, αλλά παραμορφώθηκε προς το αίσχος της αμαρτίας, γι' αυτόν τον λόγο, μέσω της ομοιότητας ως προς την προαίρεση, υιοθετήθηκε στην πονηρή συγγένεια του πατέρα της αμαρτίας. Έτσι ώστε, για εκείνον που αποκηρύχθηκε εξαιτίας της δικής του κακίας, ο αγαθός και αληθινός να μην είναι πλέον Πατέρας και Θεός, αλλά αντί για τον εκ φύσεως αληθινό Θεό να τιμηθούν εκείνοι που εκ φύσεως δεν είναι θεοί, όπως λέει ο Απόστολος, και αντί για τον αληθινό Πατέρα να θεωρηθεί πατέρας ο ψευδώνυμος, όπως κάπου αινιγματικά αναφέρει ο προφήτης Ιερεμίας λέγοντας: «Έκραξε η πέρδικα, συνάχθηκε γύρω της πλήθος που δεν το γέννησε η ίδια». Επειδή, λοιπόν, το αποκορύφωμα της συμφοράς μας ήταν αυτό, δηλαδή το να αποξενωθεί η ανθρώπινη φύση από τον αγαθό Πατέρα και να βρεθεί έξω από τη θεία εποπτεία και κηδεμονία, γι' αυτόν τον λόγο Εκείνος που ποιμαίνει ολόκληρη τη λογική κτίση, αφού άφησε στα ύψη το απλανές και υπερκόσμιο ποίμνιο, αναζητά από φιλανθρωπία το πλανημένο πρόβατο, εννοώ τη δική μας φύση.

Για να απαλλαγούμε από την κατάρα του νόμου και να οδηγηθούμε στην υιοθεσία. Διότι, λέει, «για να εξαγοράσει εκείνους που ήταν υπό τον νόμο, και για να λάβουμε την υιοθεσία». Ορθά είπε «να λάβουμε», δείχνοντας ότι αυτή μας οφειλόταν. Διότι την είχε υποσχεθεί εξαρχής, όπως και ο ίδιος κατέδειξε με πολλά επιχειρήματα ότι δόθηκαν τέτοιες υποσχέσεις στον Αβραάμ. Και από πού καθίσταται φανερό ότι έχουμε γίνει υιοί, λέει; Ανέφερε πρώτα έναν τρόπο: ότι ντυθήκαμε τον Χριστό, ο οποίος είναι Υιός. Αναφέρει και δεύτερον: ότι λάβαμε το Πνεύμα της υιοθεσίας. «Και επειδή είστε υιοί, εξαπέστειλε ο Θεός το Πνεύμα του Υιού του στις καρδιές σας, το οποίο κράζει: Αββά, ο Πατήρ. Ώστε δεν είσαι πλέον δούλος, αλλά υιός· και αν είσαι υιός, είσαι και κληρονόμος του Θεού διά του Χριστού». Διότι δεν θα μπορούσαμε να τον αποκαλέσουμε Πατέρα, εάν προηγουμένως δεν καθιστάμεθα υιοί. Εάν, λοιπόν, αντί για δούλους μας έκανε ελεύθερους η χάρη, αντί για νήπια τέλειους, αντί για ξένους κληρονόμους και υιούς, πώς δεν είναι άτοπο και δείγμα έσχατης αγνωμοσύνης να την εγκαταλείπουμε και να γυρίζουμε προς τα πίσω; «Αλλά τότε μεν, επειδή δεν γνωρίζατε τον Θεό, δουλεύσατε σε αυτούς που εκ φύσεως δεν είναι θεοί· τώρα όμως, που γνωρίσατε τον Θεό, ή μάλλον που γίνατε γνωστοί από τον Θεό, πώς επιστρέφετε πάλι στα ασθενή και πτωχά στοιχεία, στα οποία θέλετε πάλι από την αρχή να γίνετε δούλοι;» Εδώ, απευθυνόμενος σε όσους προέρχονταν από τα έθνη και πίστεψαν, αναφέρει ότι και τούτο αποτελεί ειδωλολατρία, δηλαδή η αυστηρή τήρηση της παρατηρήσεως των ημερών, και ότι τώρα αυτό επιφέρει μεγαλύτερη τιμωρία.

Διότι εξ αρχής το είχε υποσχεθεί στον Αβραάμ: «Επειδή δε είστε υιοί, απέστειλε το Πνεύμα του Υιού του στις καρδιές σας, το οποίο κράζει, Αββά, ο Πατήρ. Ώστε δεν είσαι πλέον δούλος, αλλά υιός. Εάν δε είσαι υιός, είσαι και κληρονόμος του Θεού δια του Χριστού». Συνεχώς τους προβάλλει τον λόγο περί της υιοθεσίας. Και ήδη το απέδειξε στα προηγούμενα με το να πει: «ενδυθήκατε τον Χριστό»· τώρα όμως το αποδεικνύει και με ένα άλλο επιχείρημα, με το να πει ότι δεν θα μπορούσαμε να αποκαλούμε Πατέρα τον Θεό, ούτε να λάβουμε το Πνεύμα του, εάν δεν είχαμε γίνει υιοί του. «Αλλά τότε μεν, επειδή δεν γνωρίζατε τον Θεό, γίνατε δούλοι σε εκείνους που από τη φύση τους δεν είναι θεοί. Τώρα όμως, αφού γνωρίσατε τον Θεό, ή μάλλον αφού γνωριστήκατε από τον Θεό, πώς επιστρέφετε πάλι στα ασθενή και πτωχά στοιχεία, στα οποία θέλετε και πάλι εξ αρχής να γίνετε δούλοι;» Εδώ απευθύνεται προς αυτούς που πίστεψαν προερχόμενοι από τα έθνη· τονίζοντας ότι και η σχολαστική τήρηση των ημερών αποτελεί ένα είδος ειδωλολατρίας. «Παρατηρείτε ημέρες, και μήνες, και εποχές, και έτη». Από αυτά είναι φανερό, ότι εκείνοι δεν κήρυτταν μόνο την περιτομή, αλλά και την τήρηση των εορτών και των Νουμηνιών. «Σας φοβάμαι, μήπως μάταια έχω κοπιάσει για εσάς.» Φοβάμαι, λέει, αλλά όμως δεν έχω απελπιστεί. Διότι εσείς έχετε την εξουσία να τα διορθώσετε όλα. «Γίνετε όπως εγώ, διότι και εγώ έγινα όπως εσείς, αδελφοί, σας παρακαλώ. Σε τίποτα δεν με αδικήσατε.» Αυτά τα λέει προς εκείνους που προέρχονται από τους Ιουδαίους.

Καλός είναι ο νόμος, σαν λυχνάρι που φέγγει σε σκοτεινό τόπο, αλλά μέχρι να ξημερώσει η ημέρα· ήδη όμως ανέτειλε ο αυγερινός στις καρδιές μας και το ζωντανό νερό της θεογνωσίας σκέπασε τις θάλασσες των εθνών και όλοι γνωρίσαμε τον Κύριο. «Τα παλαιά παρήλθαν, ιδού τα πάντα έγιναν καινούργια.» Λέει λοιπόν ο θείος απόστολος προς τον Πέτρο, την ύψιστη κορυφή των αποστόλων: «Εάν εσύ, που είσαι Ιουδαίος, ζεις σαν εθνικός και όχι σαν Ιουδαίος, πώς αναγκάζεις τα έθνη να ιουδαΐζουν;», και προς τους Γαλάτες γράφει: «Διαμαρτύρομαι σε κάθε άνθρωπο που περιτέμνεται, ότι είναι οφειλέτης να τηρήσει ολόκληρο τον νόμο.» Παλαιότερα, λοιπόν, όταν δεν γνωρίζαμε τον Θεό, ήμασταν δούλοι σε εκείνους που εκ φύσεως δεν είναι θεοί, τώρα όμως που γνωρίσαμε τον Θεό, ή μάλλον που γνωριστήκαμε από τον Θεό, πώς επιστρέφουμε και πάλι στα ασθενή και φτωχά στοιχεία; Είδα την ανθρώπινη μορφή του Θεού, «και σώθηκε η ψυχή μου.» Αντικρίζω την εικόνα του Θεού, όπως την είδε ο Ιακώβ, έστω και με διαφορετικό τρόπο· διότι εκείνος μεν είδε την άυλη, που προμήνυε αυτό που επρόκειτο να γίνει με τα άυλα μάτια του νου, εγώ όμως έχω την αναζωπύρωση της μνήμης Εκείνου που φανερώθηκε με σάρκα. Η σκιά των αποστόλων, καθώς και τα σουδάρια και τα σιμικίνθια απομάκρυναν ασθένειες, εκδίωκαν δαίμονες· και πώς η σκιά και η εικόνα των αγίων δεν θα δοξαστεί; Ή κατάργησε την προσκύνηση κάθε ύλης ή μην καινοτομείς «ούτε να μετακινείς τα αιώνια όρια, τα οποία έθεσαν οι πατέρες σου.» Δεν παρέδωσαν την εκκλησιαστική θεσμοθεσία μόνο με γραπτά κείμενα, αλλά και με ορισμένες άγραφες παραδόσεις.

Τι θα πουν λοιπόν απέναντι σε αυτά οι εχθροί της ευσέβειας και κατήγοροι της αλήθειας; Διότι εμείς προσκυνούμε αυτό που γνωρίζουμε, ενώ αυτοί δεν γνωρίζουν αυτό που προσκυνούμε. «Οι Χριστιανοί προσκύνησαν είδωλα.» Ω, τι θράσος! Ω, τι μανία! Τι πιο άθεο ή πιο ασεβές υπάρχει από αυτά τα λόγια; Μπορεί κανείς να αντιληφθεί σε ποιο σημείο παραλογισμού φτάνει ο λόγος τους. Διότι πρέπει, διερευνώντας τη βλασφημία τους, να σκεφτούμε και να αποφανθούμε ως εξής: επειδή, αθετώντας τα του Θεού, λένε ότι οι Χριστιανοί αποδίδουν τον σεβασμό τους στα είδωλα, και όποιος προσκυνά είδωλα προσκυνά ανύπαρκτα όντα, σύμφωνα με το γραμμένο: «και υποδουλώθηκαν σε αυτούς που εκ φύσεως δεν είναι θεοί»· το επιχείρημά τους καταλήγει, εφόσον εμείς προσκυνούμε τον ζωντανό και αληθινό Θεό, στο να μην ομολογούν τίποτε άλλο, παρά ότι ο Θεός μας δεν είναι Θεός.