Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΓΑΛΑΤΑΣ 4:9

Ανόμοιος: Πού έχει γραφτεί περί φύσεως αναφορικά με τον Θεό; Ορθόδοξος: Στον Απόστολο: «Αλλά τότε μεν, επειδή δεν γνωρίζατε τον Θεό, δουλωθήκατε σε εκείνους που εκ φύσεως δεν είναι θεοί· τώρα όμως, που γνωρίσατε τον Θεό, ή μάλλον που γνωριστήκατε από τον Θεό», τον προφανώς εκ φύσεως Θεό. Και στις Καθολικές Επιστολές έχει γραφτεί: «Δια των οποίων μας έχουν δωρηθεί οι μέγιστες και πολύτιμες υποσχέσεις, για να γίνετε κοινωνοί της θείας φύσεως». Γινόμαστε δε κοινωνοί της θείας φύσεως μέσω της κοινωνίας του Αγίου Πνεύματος. Ανόμοιος: Επομένως και το Πνεύμα είναι θείας φύσεως; Ορθόδοξος: Εάν εμείς μέσω της κοινωνίας του Αγίου Πνεύματος μετέχουμε στη θεία φύση, πώς να μην είναι θείας φύσεως το Πνεύμα που μας παρέχει αυτή την κοινωνία;

Δεν ισχύει ότι, μολονότι γνώρισαν τον Θεό, δεν τον εδόξασαν ως Θεό; Ή γιατί οι ανόητοι Γαλάτες επιπλήττονται από τον Παύλο, ο οποίος λέει: «Τώρα όμως που γνωρίσατε τον Θεό, ή μάλλον που γνωρισθήκατε από τον Θεό, πώς επιστρέφετε πάλι στα ασθενή και πτωχά στοιχεία;» Και πώς ήταν γνωστός ο Θεός στην Ιουδαία; Άραγε επειδή στην Ιουδαία έγινε γνωστή η ουσία Του, όποια και αν ήταν αυτή τότε; «Γνώρισε», λέει, «το βόδι εκείνον που το απέκτησε». Προφανώς, σύμφωνα με εσάς, το βόδι γνώρισε την ουσία του κυρίου του.

Γιατί λοιπόν υπερηφανεύεσαι, πες μου, σαν να πρόκειται για δικά σου κατορθώματα, αντί να ομολογείς την ευγνωμοσύνη σου για τα δώρα προς τον Δωρητή; Διότι, τι έχεις που δεν το έλαβες; Και αν πράγματι το έλαβες, γιατί καυχάσαι σαν να μην το έλαβες; Δεν γνώρισες εσύ τον Θεό διά της δικαιοσύνης σου, αλλά ο Θεός σε γνώρισε διά της αγαθότητάς Του. «Αφού γνωρίσατε», λέει, «τον Θεό, ή μάλλον αφού γνωριστήκατε από τον Θεό». Δεν κατέλαβες εσύ τον Χριστό διά της αρετής σου, αλλά ο Χριστός σε κατέλαβε διά της παρουσίας Του.

Ότι πιστεύοντας στον Χριστό, πλησιάζουμε έτσι τον κατά φύση και αληθινό Θεό, και έχουμε απαλλαγεί από την πολυθεϊστική πλάνη, έχοντας εγκαταλείψει τη λατρεία της κτίσης, και καθιστώντας την προσκύνηση ελεύθερη από την καταδίκη γι' αυτό. Και βέβαια, προς εκείνους που έχουν κληθεί μέσω της πίστης στην επίγνωση της αλήθειας, ο σοφός Παύλος γράφει αφενός ότι: «Γι' αυτό να θυμάστε εσείς, τα έθνη κατά σάρκα, οι οποίοι αποκαλείστε ακροβυστία από τη λεγόμενη περιτομή που γίνεται χειροποίητα στη σάρκα, ότι ήσασταν εκείνον τον καιρό χωρίς Χριστό, αποξενωμένοι από την ελπίδα του Ισραήλ και ξένοι ως προς τις διαθήκες της επαγγελίας, μη έχοντας ελπίδα και όντας άθεοι μέσα στον κόσμο». Και αλλού πάλι λέει: «Αλλά τότε μεν, επειδή δεν γνωρίζατε τον Θεό, υποδουλωθήκατε σε εκείνους που εκ φύσεως δεν είναι θεοί, τώρα όμως που γνωρίσατε τον Θεό, ή μάλλον που γνωριστήκατε από τον Θεό, πώς επιστρέφετε πάλι στα ασθενικά και φτωχά στοιχεία, στα οποία θέλετε και πάλι από την αρχή να υποδουλωθείτε;» Εάν λοιπόν ήταν άθεοι όσοι ζούσαν χωρίς τον Χριστό, και πλέον γνώρισαν τον Θεό με το να αποδεχθούν την πίστη και να συγκατανεύσουν στα λόγια του Υιού: «Εκείνος που πιστεύει στον Υιό δεν κρίνεται, διότι έχει πιστέψει στο όνομα του μονογενούς Υιού του Θεού», πώς δεν θα νοούνταν ως Θεός; Και μάλιστα Θεός που δεν τιμάται με πλαστές και εξωτερικές ευφημίες από εμάς τους ίδιους και τους αγίους αγγέλους, αλλά για τον οποίο πιστεύεται ότι είναι ουσιωδώς αυτό ακριβώς που είναι, δηλαδή αληθινά Θεός και εκ Θεού κατά φύση;

Διότι, σαν να έχουμε εκτραπεί από την ομαλή οδό, έχουμε πλανηθεί όχι λιγότερο από ό,τι παλαιότερα, και μας έχει εξαπατήσει, όπως φαίνεται, ο Παύλος λέγοντας τα εξής: «Αλλά τότε βέβαια, επειδή δεν γνωρίζατε τον Θεό, υποδουλωθήκατε σε εκείνους που εκ φύσεως δεν είναι θεοί. Τώρα όμως που γνωρίσατε τον Θεό, ή μάλλον που γνωριστήκατε από τον Θεό, πώς επιστρέφετε πάλι στα ασθενή και πτωχά στοιχεία, στα οποία θέλετε να υποδουλωθείτε πάλι από την αρχή;» Διότι πού ακριβώς γνωρίσαμε τον αληθινό και ουσιώδη Θεό, εάν δεν θεολογείται μαζί με τον Θεό και Πατέρα το Πνεύμα Του; Β. Ναι, λέει, ως Θεό γνωρίσαμε τον Πατέρα και τον Υιό, όχι όμως και το Πνεύμα. Α. Αλλά εμείς δεν θα χρησιμοποιήσουμε ως μυσταγωγούς εκείνους που έχουν διεφθαρμένο τον ίδιο τους τον νου, ούτε θα δώσουμε προσοχή σε πνεύματα πλάνης, σύμφωνα με τις Γραφές. Αντιθέτως, θα πιστεύουμε ότι το Πνεύμα Του είναι μέσα και ενυπάρχει ουσιωδώς στον Θεό, όπως ακριβώς και στον άνθρωπο το ανθρώπινο πνεύμα. Και όπως, εάν κάποιος μας ονομάσει τυχόν τον Πέτρο ή τον Ιωάννη, συμπεριέλαβε οπωσδήποτε μαζί τους και το δικό τους πνεύμα που είναι μέσα τους, και κάνει δήλωση ολόκληρου του ζωντανού όντος, με τον ίδιο τρόπο, νομίζω, συμβαίνει και για τον Πατέρα και για τον Υιό. Διότι το Πνεύμα συνδηλώνεται με τον καθένα από τους δύο, και όχι βέβαια ως μέρος Του, όπως κατανοούμε και στην περίπτωση των ανθρώπων. Διότι έχει δική Του ιδιαίτερη υπόσταση, και ο Πατέρας το προβάλλει από την ίδια Του τη φύση, ενώ και ο ίδιος ο Υιός το χορηγεί στους αξίους.

Το ότι πάλι μας φαίνεται αληθινό αυτό που ειπώθηκε, δεν είναι καθόλου δύσκολο να το βεβαιώσουμε από τα ίδια τα θεία γράμματα. Διότι ο θεσπέσιος Παύλος γράφει σε αυτούς που πίστεψαν προερχόμενοι από τους Ιουδαίους, όταν, έχοντας παραμελήσει τα ευαγγελικά δόγματα, επέστρεφαν πάλι πίσω τιμώντας τις σκιές του νόμου: «Αποξενωθήκατε από τον Χριστό όσοι ζητάτε να δικαιωθείτε μέσω του νόμου, εκπέσατε από τη χάρη», και πάλι: «Σας λέω ότι, εάν περιτέμνεστε, ο Χριστός δεν θα σας ωφελήσει σε τίποτα». Εάν λοιπόν η επιθυμία να δικαιωθούν σύμφωνα με τον νόμο τους καθιστά ξένους προς τον Χριστό, πώς δεν είναι εντελώς αναμφισβήτητο ότι η αποβολή του κατά νόμον τρόπου ζωής προξενεί τη δύναμη της ενώσεως με τον Χριστό; Έτσι λοιπόν περιτέμνεται ο Ισραήλ, και εξαγνίζεται ακόμη περισσότερο εκείνος που κάποτε λάτρευε την κτίση αντί για τον Κτίστη, αποβάλλοντας την αρχαία νόσο. Διότι τι λέει σε αυτούς ο Παύλος; «Εάν δηλαδή, ενώ ήμασταν εχθροί, συμφιλιωθήκαμε με τον Θεό διά του θανάτου του Υιού του, πολύ περισσότερο τώρα που συμφιλιωθήκαμε, θα σωθούμε διά της ζωής του»· τους επικρίνει δε και λέει σε άλλο σημείο: «Τώρα όμως που γνωρίσατε τον Θεό, ή μάλλον που γνωριστήκατε από τον Θεό, πώς επιστρέφετε πάλι στα ασθενή και πτωχά στοιχεία του κόσμου, στα οποία θέλετε και πάλι από την αρχή να υποδουλωθείτε;»

Επομένως, είναι πρόξενος ολέθρου για τον καθένα πλέον το να καταφρονήσει τον Θεό και να αδιαφορήσει για τα δεσποτικά θελήματα, για εκείνους που Τον έχουν γνωρίσει ή έχουν γνωριστεί από Αυτόν, σύμφωνα με τον τρόπο της πνευματικής οικειώσεως. Γι' αυτό και ο σοφότατος Παύλος, σε εκείνους από τα έθνη που κλήθηκαν μέσω της πίστεως, αλλά έπειτα νοσούν από πνευματική δειλία και προθυμοποιούνται σαν να επιστρέψουν προς τα πίσω, γράφει στην επιστολή του λέγοντας: «Τώρα όμως που γνωρίσατε τον Θεό, ή μάλλον που γνωριστήκατε από τον Θεό, πώς επιστρέφετε στα ασθενή και πτωχά στοιχεία του κόσμου, στα οποία θέλετε πάλι από την αρχή να δουλεύετε;» Διότι ο Δημιουργός τους γνώριζε βεβαίως και πριν από την πίστη· επειδή δεν αγνοεί απολύτως τίποτα από όσα υπάρχουν· αλλά σε αυτές τις περιπτώσεις, όπως είπα, η γνώση θα μπορούσε κάλλιστα να υποδηλώνει την πνευματική οικειότητα. «Θα πορευθούν άραγε δύο μαζί στο ίδιο μέρος ποτέ, εάν δεν γνωριστούν μεταξύ τους;» Βαθύ μεν το αίνιγμα και δυσνόητος ο λόγος· πλην όμως θα τον ερμηνεύσουμε όσο είναι δυνατόν. Κατηγορούσε, λοιπόν, τον Ισραήλ ότι «έδιναν εντολή στους προφήτες λέγοντας: Μην προφητεύετε». Και είναι αναγκαίο να πούμε για ποια αιτία επέκριναν απερίσκεπτα τις φωνές των αγίων. Επειδή, δηλαδή, εκείνοι ανήγγειλαν τα σκυθρωπά δεινά που επρόκειτο να συμβούν εξαιτίας της οργής, και όσα μέσω των οποίων ήταν πιθανό οι αμαρτήσαντες να γίνουν καλύτεροι φοβούμενοι ίσως την έκβαση των όσων είχαν ειπωθεί, μελετούσαν την αντίσταση και ενεργούσαν εναντίον τους εκείνοι που συνήθιζαν να απομακρύνουν τον νου του πλήθους σε πράγματα που δεν έπρεπε, πλανώντας τους υφισταμένους τους.

Διότι προς τους φαύλους έλεγε ο Σωτήρας: «Αποχωρήστε από εμένα, εργάτες της ανομίας, ποτέ δεν σας γνώρισα.» Και ο λαός από τα έθνη, λοιπόν, που παλαιότερα ειδωλολατρούσε και αμάρτανε, και για αυτόν τον λόγο δεν τον γνώριζε ο Σωτήρας, καθώς μεταβαίνει μέσω της μετάνοιας, λέγεται ότι είναι δούλος του. Γι' αυτό δεν είπε: Αυτόν που δεν γνωρίζω (διότι εκείνος που ακόμη πράττει τα έργα της κακίας, δεν αναγνωρίζεται), αλλά αυτόν που δεν γνώριζε παλαιότερα, είναι όμως φανερό ότι τον γνωρίζει τώρα. Παρόμοιο με το αποστολικό χωρίο: «Αλλά τότε μεν, επειδή δεν γνωρίζατε τον Θεό, γίνατε δούλοι σε εκείνους που εκ φύσεως δεν είναι θεοί· τώρα όμως που γνωρίσατε τον Θεό, ή μάλλον που γνωριστήκατε από αυτόν.» Διότι, όταν αγνοούσαν, αγνοούνταν· όταν όμως γνώρισαν, αναγνωρίστηκαν. <Υιοί αλλότριοι.> (D f. 67, L f. 67.) Ο Ισραήλ, που ονομάστηκε πρωτότοκος γιος, ονομάστηκε αλλότριος γιος εξαιτίας της απιστίας του. <Πάλιωσαν και χώλαναν από τις τρίβους του.> (L f. 67.) Αντί δε του, Πάλιωσαν και χώλαναν, ο Σύμμαχος έχει πει: Θα ατιμαστούν και θα ντραπούν. <Ζει ο Κύριος.> (C f. 37.) Το «Ζει ο Κύριος», αντί του, Μα τον ζώντα Κύριο, το αναφέρει η Γραφή· όπως λέει και ο Ιώβ: «Ζει ο Κύριος που με έκρινε έτσι, και αυτός που πίκρανε την ψυχή μου· όσο ακόμη υπάρχει η πνοή μου, και το θείο πνεύμα που παραμένει στα ρουθούνια μου».

Πολύ σαφής προτύπωση θα μπορούσε να είναι ότι το μεν φιλί αποτελεί δείγμα αγάπης, το δε αγκάλιασμα ή η περιπλοκή αποτελεί δείγμα ενώσεως. Γι' αυτόν τον λόγο και ο σοφότατος Παύλος γράφει σε αυτούς που πίστεψαν στον Χριστό, άλλοτε μεν ότι «Τώρα όμως εσείς, που κάποτε ήσασταν μακριά, βρεθήκατε κοντά», επειδή προφανώς ο Χριστός τους έφερε κοντά, και άλλοτε πάλι ότι «Τώρα όμως, αφού γνωρίσατε τον Θεό, ή μάλλον αφού γνωριστήκατε από τον Θεό». Διότι ο Θεός και Πατέρας κρίνει άξιους της εποπτείας Του και αναγνωρίζει μόνο εκείνους που έχουν πνευματική οικειότητα με τον Υιό και έχουν πλουτίσει με την μέσω του Πνεύματος αναγέννηση υπό την εξουσία Του και δι' Αυτού. Όπως ακριβώς, βέβαια, και στην Αίγυπτο αναγνώριζε ως δικούς Του αυτούς που είχαν χριστεί με το αίμα του αμνού, λέγοντας: «Και θα δω το αίμα και θα σας προστατεύσω, και δεν θα πέσει επάνω σας πληγή για να σας εξολοθρεύσει, όταν θα πλήξω τη γη της Αιγύπτου». Και ο Ιακώβ, όντας σε μεγάλη ευθυμία προς τον γιο του, δηλαδή τον Ιωσήφ, είπε: «Ιδού, δεν στερήθηκα το πρόσωπό σου, και ιδού, ο Θεός μού έδειξε και τους απογόνους σου». Διότι, σε ό,τι αφορούσε τους Ιουδαίους, ο Πατέρας είχε στερηθεί τον Υιό. Επειδή νόμισαν ότι θα κρατηθεί από τις πύλες του άδη και ότι θα κείτεται νεκρός μαζί με τους άλλους, Τον παρέδωσαν στον θάνατο. Αλλά δεν ήταν δυνατόν να υποκύψει στον θάνατο ο αρχηγός της ζωής.

ΑΛΛΟ. Έχει γραφτεί πάλι: «Διότι από τα έργα του νόμου δεν θα δικαιωθεί καμία σάρκα ενώπιόν του. Διότι μέσω του νόμου έρχεται η επίγνωση της αμαρτίας, ενώ τώρα, χωρίς τον νόμο, έχει φανερωθεί η δικαιοσύνη του Θεού, για την οποία δίνουν μαρτυρία ο νόμος και οι προφήτες. Δικαιοσύνη του Θεού, η οποία παρέχεται μέσω της πίστεως στον Ιησού Χριστό προς όλους όσοι πιστεύουν.» Εφόσον, λοιπόν, πιστεύοντας στον Χριστό δικαιωνόμαστε, επειδή επιγνώσαμε αυτόν που είναι εκ φύσεως και αληθινά Θεός (διότι αυτό το επισφραγίζει και ο ίδιος ο Παύλος όταν γράφει προς τους εθνικούς: «Τώρα όμως που γνωρίσατε τον Θεό, ή μάλλον που γνωριστήκατε από τον Θεό»), πώς είναι δυνατόν να είναι ποίημα ή κτίσμα ο Υιός, και όχι μάλλον Θεός, σύμφωνα με τις φωνές των αγίων;

ΑΛΛΟ. «Ας ευχαριστήσουμε δε τον Θεό», λέει, «ο οποίος πάντοτε μας κάνει να θριαμβεύουμε εν Χριστώ και φανερώνει δι' ημών την οσμή της γνώσεώς του σε κάθε τόπο, διότι είμαστε ευωδία Χριστού στον Θεό, ανάμεσα σε αυτούς που σώζονται και σε αυτούς που χάνονται». Επομένως, εάν μέσω των αγίων αποστόλων ο Θεός και Πατέρας καθιστά φανερή στον κόσμο την οσμή της γνώσεως του Χριστού, δηλαδή τον λόγο περί της επιγνώσεώς του, και όσοι τον αποδέχονται δεν πλανώνται πλέον, ούτε βέβαια θα συγκαταλεχθούν ανάμεσα στους άθεους και σε αυτούς που δεν έχουν ελπίδα, αλλά γνώρισαν τον Θεό, όπως λέει ο Παύλος, ή μάλλον γνωρίστηκαν από τον Θεό· άρα ο Χριστός είναι αληθινά Θεός, αυτός που απομάκρυνε τα έθνη από τους ψευδώνυμους θεούς, και αφού γνωρίστηκε από αυτά ως προς αυτό, τα αναγνώρισε πάλι ο ίδιος μέσω της πίστεως σε αυτόν. Και αυτός που υπάρχει αληθινά ως Θεός, πώς θα μπορούσε να είναι κτίσμα ή δημιούργημα;

ΑΛΛΟ. «Αλλά τότε μεν, αγνοώντας τον Θεό, υποδουλωθήκατε σε αυτούς που εκ φύσεως δεν είναι θεοί· τώρα όμως που γνωρίσατε τον Θεό, ή μάλλον που αναγνωριστήκατε από τον Θεό, πώς επιστρέφετε πάλι στα ασθενή και πτωχά στοιχεία του κόσμου, στα οποία θέλετε και πάλι από την αρχή να γίνετε δούλοι;» Εάν ο Χριστός αντιπαραβάλλεται προς τα στοιχεία του κόσμου, τα οποία έχουν γενητή φύση, επειδή δεν είναι αυτό που είναι εκείνα, άρα δεν είναι και αυτός ένας από τους γενητούς, αυτός που διαφέρει τόσο πολύ, ώστε τα μεν να μην είναι εκ φύσεως θεοί, ενώ αυτός να είναι αληθινά. Διότι αυτήν τη διαφορά εισάγει ο Παύλος μέσω του προαναφερθέντος χωρίου.

Επειδή δε το επί της γης γένος ασθένησε από την εκτροπή, έδωσε αμέσως νόμο για βοήθεια, σύμφωνα με τα γεγραμμένα. Είναι λοιπόν σφαλερό για οποιονδήποτε έχει πλέον δεχθεί την πίστη στον Χριστό, και έχει αποδιώξει εκείνη την αρχαία πλάνη, το να παρασύρεται από γραώδεις μύθους προς όσα δεν πρέπει, και να απομακρύνεται από την υγιή πίστη, με το να νομίζει ότι αυτό εδώ το σύμπαν, ήτοι τον άνθρωπο, τον κατευθύνουν η Τύχη και η Ειμαρμένη, οι οποίες δεν υφίστανται καθόλου. ΠΑΛΛ. Σφαλερότατο. Διότι ένας τέτοιος άνθρωπος θα εξοργίσει οπωσδήποτε εναντίον του τον Κριτή. ΚΥΡ. Τι δε; Δεν θεωρείς ότι είναι παναισχρό και πραγματικά συγγενές με τέτοια κακά το να παρατηρεί κανείς ημέρες, και ώρες, και καιρούς, και έτη, καθώς και την αύξηση και τη φθίση του σεληνιακού κύκλου; ΠΑΛΛ. Και βέβαια. Διότι σαφέστατα καταλογίζει ως κατηγορία αυτό το πράγμα σε όσους έχουν σωθεί από τα έθνη, λέγοντας ο θεσπέσιος Παύλος: «Αλλά τότε μεν, επειδή δεν γνωρίζατε τον Θεό, δουλεύσατε σε εκείνους που εκ φύσεως δεν είναι θεοί· τώρα όμως που γνωρίσατε τον Θεό, ή μάλλον που γνωριστήκατε από τον Θεό, πώς επιστρέφετε πάλι στα ασθενή και πτωχά στοιχεία, στα οποία πάλι από την αρχή θέλετε να δουλεύετε; Παρατηρείτε ημέρες, και μήνες, και έτη, και καιρούς· σας φοβάμαι, μήπως μάταια έχω κοπιάσει για σας.» ΚΥΡ.

Επομένως, η παρατήρηση των ωρών και των ημερών, και θα προσέθετα και των καιρών, είναι εντελώς ασυμβίβαστη με εκείνους που δεν αγνοούν τον έναν και κατά φύσιν Θεό, ή μάλλον με εκείνους που έχουν γνωριστεί από Αυτόν μέσω της πίστεως και έχουν κληθεί σε οικειότητα μέσω της χάριτος. Διότι όποιος επιλέγει να το πράττει αυτό, οπισθοδρομεί, εγκαταλείποντας την καύχηση εν Χριστώ. Και δεν διατηρεί πλέον ελεύθερο τον νου του, αλλά μάλλον υποτάσσεται απερίσκεπτα στον ζυγό της αρχαίας πλάνης, αποδίδοντας στα στοιχεία του κόσμου την τιμή που ανήκει στον Θεό, και στεφανώνοντας με τις ύψιστες δόξες τα κτίσματα που ήλθαν στην ύπαρξη με τα προστάγματα του Δημιουργού. Ως «στοιχεία του κόσμου» ονομάζει τα οιονεί μέρη του σύμπαντος, τους καιρούς και τους μήνες, και τις μετρήσεις αυτών που πραγματοποιούνται μέσω των ωρών και των ημερών.

Ή μήπως δεν θα γίνουμε κι εμείς οι ίδιοι συνεργοί και ομόφρονες με αυτούς που μνημονεύτηκαν, μεταλλάσσοντας τη δόξα του Θεού με το ψεύδος στο ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου, εάν προσφέρουμε την προσκύνηση στον Εμμανουήλ ως σε ψιλό άνθρωπο και σε έναν από εμάς; Β— Βεβαιότατα. Α— Και τι άλλο; Δεν θα συνταχθεί και η ίδια η άνω πληθύς των αγγέλων με εκείνους που έχουν φτάσει σε αυτό το σημείο μανίας; Β— Αναγκαστικά. Α— Και ανεξίτηλη, νομίζω, θα επιθέσουμε την κατηγορία της πλάνης και στο πλήθος των εθνών, και η βλάβη των αρχαίων κατηγοριών θα είναι δυσέκνιπτη. Διότι πλανάται, νομίζω, και τώρα, ουδόλως λιγότερο από ό,τι στο παρελθόν, και έχει αγνοήσει την ευθεία οδό. Και περιττός, όπως φαίνεται, είναι ο μακάριος Παύλος όταν τους απευθύνεται λέγοντας: «Αλλά τότε μεν, μη γνωρίζοντας τον Θεό, δουλέψατε σε αυτούς που εκ φύσεως δεν είναι θεοί. Τώρα όμως που γνωρίσατε τον Θεό, ή μάλλον που γνωριστήκατε από τον Θεό, πώς επιστρέφετε πάλι στα ασθενικά και πτωχά στοιχεία, στα οποία θέλετε και πάλι από την αρχή να δουλέψετε;» Διότι ποιον Θεό γνώρισαν πλέον, εάν δεν είναι εκ φύσεως Θεός ο Χριστός στον οποίο έχουν πιστέψει; Και αν έχουν λατρεύσει άνθρωπο, τότε εμπλέκονται στα δεσμά της αρχαίας πλάνης. Ή δεν είναι αλήθεια αυτό που λέω; Β— Απολύτως.

Αλλά σε εμάς, που εκλαμβάνουμε αυτή την προφητεία και τη θεωρούμε ολοφάνερα εκπληρωμένη, δεν θα προκαλέσει κανένα απολύτως πρόσκομμα τίποτα από όσα λέγονται στον ψαλμό από το πρόσωπο του Χριστού, ο οποίος κατέστη κεφαλή της Εκκλησίας των εθνών· διότι ήμασταν, ήμασταν πράγματι αποξενωμένοι από την πολιτεία του Ισραήλ και ξένοι προς τις διαθήκες της επαγγελίας, και γι' αυτόν τον λόγο ανάξιοι της γνώσης του λόγου του Θεού. Αλλά τώρα, αφού γνωρίσαμε τον Θεό, ή μάλλον αφού γνωριστήκαμε από Αυτόν, εμείς που κάποτε βρισκόμασταν μακριά ήρθαμε κοντά, και γίναμε δούλοι σε Εκείνον που παλαιότερα δεν μας γνώριζε, και στο άκουσμα του ωτός Τον υπακούσαμε, αποδεχόμενοι τον λόγο της Καινής Διαθήκης Του, την οποία σύναψε με εμάς.

Εφόσον λοιπόν, σύμφωνα με τις μαρτυρίες των προφητών, βρέθηκε το μέγα και τίμιο λύτρο Ιουδαίων και Ελλήνων, το καθάρσιο όλου του κόσμου, το αντίψυχο όλων των ανθρώπων, το καθαρό από κάθε κηλίδα και αμαρτία ιερείο, ο αμνός του Θεού, το θεοφιλές και αγνό πρόβατο, το προφητευόμενο αρνίο, μέσω της ένθεης και μυστικής διδασκαλίας του οποίου όλοι εμείς που προερχόμαστε από τα έθνη βρήκαμε την άφεση των προηγούμενων αμαρτημάτων —για τον οποίο άλλωστε και όσοι από τους Ιουδαίους ήλπισαν σε αυτόν αφήνονται ελεύθεροι από την κατάρα του Μωυσή— εύλογα, τελώντας καθημερινά τη μνήμη του και την ανάμνηση του σώματος και του αίματός του, και έχοντας αξιωθεί ανώτερης θυσίας και ιερουργίας από εκείνη των παλαιών, δεν θεωρούμε πλέον όσιο να ξεπέφτουμε στα πρώτα, στα «ασθενή στοιχεία», τα οποία περιέχουν σύμβολα και εικόνες και όχι την ίδια την αλήθεια. Εύλογα δε, και από τους ίδιους τους Ιουδαίους όσοι έχουν καταφύγει στον Χριστό του Θεού, εφόσον δεν επιστρέφουν πλέον στα παραγγέλματα του Μωυσή, ζώντας σύμφωνα με την Καινή Διαθήκη, θα βρίσκονταν εκτός της κατάρας που ορίστηκε από τον Μωυσή, δεδομένου ότι ο αμνός του Θεού έχει αναλάβει πάνω του όχι μόνο την αμαρτία του κόσμου, αλλά και την κατάρα για την παράβαση των εντολών του Μωυσή.

Για να απαλλαγούμε από την κατάρα του νόμου και να οδηγηθούμε στην υιοθεσία. Διότι, λέει, «για να εξαγοράσει εκείνους που ήταν υπό τον νόμο, και για να λάβουμε την υιοθεσία». Ορθά είπε «να λάβουμε», δείχνοντας ότι αυτή μας οφειλόταν. Διότι την είχε υποσχεθεί εξαρχής, όπως και ο ίδιος κατέδειξε με πολλά επιχειρήματα ότι δόθηκαν τέτοιες υποσχέσεις στον Αβραάμ. Και από πού καθίσταται φανερό ότι έχουμε γίνει υιοί, λέει; Ανέφερε πρώτα έναν τρόπο: ότι ντυθήκαμε τον Χριστό, ο οποίος είναι Υιός. Αναφέρει και δεύτερον: ότι λάβαμε το Πνεύμα της υιοθεσίας. «Και επειδή είστε υιοί, εξαπέστειλε ο Θεός το Πνεύμα του Υιού του στις καρδιές σας, το οποίο κράζει: Αββά, ο Πατήρ. Ώστε δεν είσαι πλέον δούλος, αλλά υιός· και αν είσαι υιός, είσαι και κληρονόμος του Θεού διά του Χριστού». Διότι δεν θα μπορούσαμε να τον αποκαλέσουμε Πατέρα, εάν προηγουμένως δεν καθιστάμεθα υιοί. Εάν, λοιπόν, αντί για δούλους μας έκανε ελεύθερους η χάρη, αντί για νήπια τέλειους, αντί για ξένους κληρονόμους και υιούς, πώς δεν είναι άτοπο και δείγμα έσχατης αγνωμοσύνης να την εγκαταλείπουμε και να γυρίζουμε προς τα πίσω; «Αλλά τότε μεν, επειδή δεν γνωρίζατε τον Θεό, δουλεύσατε σε αυτούς που εκ φύσεως δεν είναι θεοί· τώρα όμως, που γνωρίσατε τον Θεό, ή μάλλον που γίνατε γνωστοί από τον Θεό, πώς επιστρέφετε πάλι στα ασθενή και πτωχά στοιχεία, στα οποία θέλετε πάλι από την αρχή να γίνετε δούλοι;» Εδώ, απευθυνόμενος σε όσους προέρχονταν από τα έθνη και πίστεψαν, αναφέρει ότι και τούτο αποτελεί ειδωλολατρία, δηλαδή η αυστηρή τήρηση της παρατηρήσεως των ημερών, και ότι τώρα αυτό επιφέρει μεγαλύτερη τιμωρία.

Γι' αυτό και ονόμασε τα στοιχεία θεούς όχι εκ φύσεως, θέλοντας να καταδείξει αυτά ακριβώς και να τους περιαγάγει σε μεγαλύτερη αγωνία. Αυτό δε που λέει, έχει την εξής έννοια: Τότε μεν, όντας σκοτισμένοι και ζώντας μέσα στην πλάνη, σερνόσασταν κατάχαμα· τώρα όμως, που γνωρίσατε τον Θεό, ή μάλλον που γνωριστήκατε από Αυτόν, πώς δεν θα επισύρετε μεγαλύτερη και βαρύτερη τιμωρία, όταν μετά από τόση φροντίδα πάσχετε πάλι από την ίδια νόσο; Διότι δεν βρήκατε εσείς τον Θεό με τον δικό σας κόπο, αλλά εσείς μεν παραμένατε στην πλάνη, Εκείνος όμως σας είλκυσε κοντά Του.

Αρχικά, προχωρώντας στον έλεγχο, θίγει την παρατήρηση των ημερών, αποκαλώντας τον ήλιο και τη σελήνη «στοιχεία του κόσμου», ακριβώς όπως έλεγε και στην προς Γαλάτας επιστολή: «Πώς επιστρέφετε πάλι στα ασθενή και φτωχά στοιχεία;». Και δεν είπε «παρατηρήσεις ημερών», αλλά αναφέρθηκε σε ολόκληρο τον παρόντα κόσμο, για να δείξει την ευτέλειά τους· διότι, αν ο κόσμος δεν είναι τίποτα, πολύ περισσότερο δεν είναι τα στοιχεία του. Αφού, λοιπόν, έδειξε πρώτα πόσο ευεργετήθηκαν και πόσα καλά δέχθηκαν, τότε επιφέρει την κατηγορία, ώστε να την παρουσιάσει βαρύτερη και να κερδίσει τους ακροατές. Αυτό κάνουν πάντοτε και οι προφήτες: πρώτα φανερώνουν τις ευεργεσίες και έπειτα επαυξάνουν τις κατηγορίες, όπως λέει ο Ησαΐας: «Υιούς γέννησα και ύψωσα, αυτοί όμως με αθέτησαν»· και πάλι: «Λαέ μου, τι σου έκανα ή σε τι σε λύπησα ή σε τι σε ενόχλησα;». Το ίδιο και ο Δαβίδ, όπως όταν λέει: «Σε εισάκουσα μέσα σε απόκρυφο τόπο καταιγίδας»· και πάλι: «Άνοιξε το στόμα σου, και θα το γεμίσω». Και παντού έτσι θα βρεις να συμβαίνει. Επομένως, ακόμη και αν έλεγαν κάτι (οι ψευδοδιδάσκαλοι), δεν έπρεπε να πειστούν· τώρα όμως, ακόμη και ανεξάρτητα από τις ευεργεσίες, πρέπει να αποφεύγουν εκείνα. «Και όχι κατά Χριστόν», λέει. Διότι, βεβαίως, ακόμη κι αν η κατάσταση ήταν μοιρασμένη, ώστε να μπορούν να είναι δούλοι και στον ένα και στον άλλο, ούτε και έτσι θα έπρεπε· τώρα όμως (αυτά) δεν σας αφήνουν να ζείτε κατά Χριστόν. Από εκεί τα φέρνουν αυτά. Και αφού προηγουμένως κλόνισε τις ελληνικές (ειδωλολατρικές) παρατηρήσεις, τότε αναιρεί και τις ιουδαϊκές.

Διότι εξ αρχής το είχε υποσχεθεί στον Αβραάμ: «Επειδή δε είστε υιοί, απέστειλε το Πνεύμα του Υιού του στις καρδιές σας, το οποίο κράζει, Αββά, ο Πατήρ. Ώστε δεν είσαι πλέον δούλος, αλλά υιός. Εάν δε είσαι υιός, είσαι και κληρονόμος του Θεού δια του Χριστού». Συνεχώς τους προβάλλει τον λόγο περί της υιοθεσίας. Και ήδη το απέδειξε στα προηγούμενα με το να πει: «ενδυθήκατε τον Χριστό»· τώρα όμως το αποδεικνύει και με ένα άλλο επιχείρημα, με το να πει ότι δεν θα μπορούσαμε να αποκαλούμε Πατέρα τον Θεό, ούτε να λάβουμε το Πνεύμα του, εάν δεν είχαμε γίνει υιοί του. «Αλλά τότε μεν, επειδή δεν γνωρίζατε τον Θεό, γίνατε δούλοι σε εκείνους που από τη φύση τους δεν είναι θεοί. Τώρα όμως, αφού γνωρίσατε τον Θεό, ή μάλλον αφού γνωριστήκατε από τον Θεό, πώς επιστρέφετε πάλι στα ασθενή και πτωχά στοιχεία, στα οποία θέλετε και πάλι εξ αρχής να γίνετε δούλοι;» Εδώ απευθύνεται προς αυτούς που πίστεψαν προερχόμενοι από τα έθνη· τονίζοντας ότι και η σχολαστική τήρηση των ημερών αποτελεί ένα είδος ειδωλολατρίας. «Παρατηρείτε ημέρες, και μήνες, και εποχές, και έτη». Από αυτά είναι φανερό, ότι εκείνοι δεν κήρυτταν μόνο την περιτομή, αλλά και την τήρηση των εορτών και των Νουμηνιών. «Σας φοβάμαι, μήπως μάταια έχω κοπιάσει για εσάς.» Φοβάμαι, λέει, αλλά όμως δεν έχω απελπιστεί. Διότι εσείς έχετε την εξουσία να τα διορθώσετε όλα. «Γίνετε όπως εγώ, διότι και εγώ έγινα όπως εσείς, αδελφοί, σας παρακαλώ. Σε τίποτα δεν με αδικήσατε.» Αυτά τα λέει προς εκείνους που προέρχονται από τους Ιουδαίους.

Καλός είναι ο νόμος, σαν λυχνάρι που φέγγει σε σκοτεινό τόπο, αλλά μέχρι να ξημερώσει η ημέρα· ήδη όμως ανέτειλε ο αυγερινός στις καρδιές μας και το ζωντανό νερό της θεογνωσίας σκέπασε τις θάλασσες των εθνών και όλοι γνωρίσαμε τον Κύριο. «Τα παλαιά παρήλθαν, ιδού τα πάντα έγιναν καινούργια.» Λέει λοιπόν ο θείος απόστολος προς τον Πέτρο, την ύψιστη κορυφή των αποστόλων: «Εάν εσύ, που είσαι Ιουδαίος, ζεις σαν εθνικός και όχι σαν Ιουδαίος, πώς αναγκάζεις τα έθνη να ιουδαΐζουν;», και προς τους Γαλάτες γράφει: «Διαμαρτύρομαι σε κάθε άνθρωπο που περιτέμνεται, ότι είναι οφειλέτης να τηρήσει ολόκληρο τον νόμο.» Παλαιότερα, λοιπόν, όταν δεν γνωρίζαμε τον Θεό, ήμασταν δούλοι σε εκείνους που εκ φύσεως δεν είναι θεοί, τώρα όμως που γνωρίσαμε τον Θεό, ή μάλλον που γνωριστήκαμε από τον Θεό, πώς επιστρέφουμε και πάλι στα ασθενή και φτωχά στοιχεία; Είδα την ανθρώπινη μορφή του Θεού, «και σώθηκε η ψυχή μου.» Αντικρίζω την εικόνα του Θεού, όπως την είδε ο Ιακώβ, έστω και με διαφορετικό τρόπο· διότι εκείνος μεν είδε την άυλη, που προμήνυε αυτό που επρόκειτο να γίνει με τα άυλα μάτια του νου, εγώ όμως έχω την αναζωπύρωση της μνήμης Εκείνου που φανερώθηκε με σάρκα. Η σκιά των αποστόλων, καθώς και τα σουδάρια και τα σιμικίνθια απομάκρυναν ασθένειες, εκδίωκαν δαίμονες· και πώς η σκιά και η εικόνα των αγίων δεν θα δοξαστεί; Ή κατάργησε την προσκύνηση κάθε ύλης ή μην καινοτομείς «ούτε να μετακινείς τα αιώνια όρια, τα οποία έθεσαν οι πατέρες σου.» Δεν παρέδωσαν την εκκλησιαστική θεσμοθεσία μόνο με γραπτά κείμενα, αλλά και με ορισμένες άγραφες παραδόσεις.

Για ποιο λόγο δίνονται ονόματα στους βαπτιζομένους. Ίσως εξαιτίας αυτών η σωτήρια ημέρα του βαπτίσματος είναι και ημέρα ονοματοδοσίας για τους χριστιανούς· διότι τότε πλαθόμαστε και διαμορφωνόμαστε, και η άμορφη και ακαθόριστη ζωή μας λαμβάνει μορφή και όριο. Άλλωστε, επειδή τότε γινόμαστε για πρώτη φορά γνωστοί σε Εκείνον που γνωρίζει τα δικά Του, και, όπως λέει ο Παύλος, «αφού γνωρίσατε τον Θεό, ή μάλλον αφού γίνατε γνωστοί από τον Θεό», ακούμε τη σημαίνουσα φωνή, το όνομα κατά την ημέρα αυτή, σαν να γινόμαστε τότε καθαρά γνωστοί· διότι το να γίνει κάποιος γνωστός στον Θεό, αυτό σημαίνει το να είναι αληθινά γνωστός.

Διότι, ακούγοντας εσύ ότι ο Πέτρος του έκανε νόημα να ρωτήσει, για να μην νομίσεις ότι του έκανε νόημα ως προς ανώτερό του, ο ευαγγελιστής λέει για τον εαυτό του, ότι ο Πέτρος δεν του έκανε νόημα επειδή ήταν ανώτερος, αλλά ως προς κάποιον που αγαπιόταν από τον Χριστό. Επομένως, αυτό είναι δείγμα μάλλον ταπεινού και όχι επιδεικτικού φρονήματος. Διότι μήπως λέει ότι «Εγώ αγαπούσα τον Ιησού», πράγμα που επιμαρτυρεί για τον Πέτρο; Αλλά τι λέει; «Εκείνος», λέει, «αγαπούσε εμένα, προσλαμβάνοντάς με από έλεος και ευσπλαχνία»· το ίδιο που λέει και ο Απόστολος: «Τρέχω μήπως και καταλάβω, επειδή και καταλήφθηκα από τον Θεό»· και πάλι: «Αφού γνωρίσατε τον Θεό, ή μάλλον, αφού γνωριστήκατε από τον Θεό.» Έτσι λοιπόν και το «τον οποίο αγαπούσε ο Ιησούς» δεν αποτελεί καύχημα, αλλά ένδειξη ταπεινοφροσύνης. Γιατί όμως δεν ρωτά ο ίδιος ο Πέτρος τον Κύριο, αλλά έκανε νόημα στον Ιωάννη; Επειδή εξαιτίας της μεγάλης του θέρμης βρίσκεται πολλές φορές να αντιδρά παρορμητικά και να επιτιμάται, γι' αυτό τον λόγο τώρα φοβάται να ρωτήσει, για να μην τον επιπλήξει και πάλι ο Κύριος ως προπετή. Για ποιον λόγο όμως ο Ιωάννης γέρνει πάνω στο στήθος του Ιησού με τόση έλλειψη τυπικής ευλάβειας και χωρίς δισταγμό; Διότι δεν είχε αντιληφθεί ακόμη το μεγαλείο του Χριστού, ούτε ήταν μαθημένοι να αποδίδουν την πρέπουσα τιμή στα σεβάσμια πρόσωπα· επειδή οι άνθρωποι αυτοί ήταν ψαράδες και αγνοούσαν την πρέπουσα συμπεριφορά. Ο Κύριος όμως του επιτρέπει να γείρει στο στήθος Του, διαλύοντας την αθυμία του, πραΰνοντας την ταραχή της διάνοιάς του και γενικότερα αποκοιμίζοντας τη λύπη του.