Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΓΑΛΑΤΑΣ 5:15

Διότι τα μεν θηρία, όταν γευθούν ανθρώπινη σάρκα, γρήγορα σταματούν, αισθανόμενα αποστροφή για την αηδιαστική τροφή. Οι πονηροί όμως και οι φθονεροί, καταβροχθίζοντας ολοκληρωτικά τον πιστό με τις λοιδορίες, δεν χορταίνουν. Ας προφυλαχθούμε, αδελφοί, μήπως, χλευάζοντας και συκοφαντώντας τους ομοπίστους μας, βρεθούμε μαζί με τους ανόμους. «Δεν θα λάβουν γνώση όλοι όσοι εργάζονται την ανομία;», είτε είναι αιρετικοί είτε ομόπιστοι, «οι οποίοι καταβροχθίζουν τον λαό μου». Και ότι ομόπιστοι καταβροχθίζουν ομοπίστους, το λέει ο απόστολος: «Εάν όμως δαγκώνετε και καταβροχθίζετε ο ένας τον άλλον, προσέχετε μήπως αφανιστείτε μεταξύ σας». Παρομοιάζοντας αυτούς που καταβροχθίζουν τον λαό με αλλόφυλα έθνη, τους Σύρους και τους Έλληνες, ο Ησαΐας έλεγε: «Θα φέρω τη Συρία από την ανατολή και τους Έλληνες από τη δύση του ηλίου, αυτούς που καταβροχθίζουν τον λαό μου με ορθάνοιχτο στόμα». Αλλά, ακόμη και αν εξαιτίας των αμαρτιών μας καταβροχθιζόμαστε από τους εχθρούς σαν από λιοντάρια, όμως χάρη στην ευσέβειά μας προς τον Θεό θα τύχουμε δικαιώσεως.

Διότι αυτό που συνυπάρχει δεν συνυπάρχει με τον εαυτό του, αλλά με κάποιο άλλο. Ή λοιπόν, εφόσον πείθονται από τον Αστέριο, ας μην ερωτούν πλέον: «Ένα είναι το αγένητο ή δύο;», για να μη μάχονται εναντίον του ωσάν να αμφιβάλλουν· ή, εάν εναντιώνονται και σε εκείνον, ας μη στηρίζονται στο συνταγμάτιό του, για να μην καταστραφούν ο ένας από τον άλλον δαγκώνοντας μεταξύ τους. Και αυτά μεν ας ειπωθούν εν συντομία απέναντι στην αμάθειά τους. Απέναντι όμως στην πανούργα προαίρεσή τους, τι επαρκές θα μπορούσε να πει κανείς; Ποιος δεν θα τους μισούσε δικαίως, βλέποντάς τους να μαίνονται με τέτοιον τρόπο;

Αλλά νομίζω ότι ούτε και οι ίδιοι θα ήθελαν πλέον να λένε τέτοια πράγματα, αν βέβαια πείθονται από τον Αστέριο τον σοφιστή. Διότι εκείνος, αν και προσπαθεί να συνηγορήσει υπέρ της αρειανής αιρέσεως, και ενώ λέει ότι το αγένητο είναι ένα, διακηρύττει τα αντίθετα από αυτά, λέγοντας ότι και η σοφία του Θεού είναι αγένητη και άναρχη· και μέρος από αυτά που έγραψε είναι τα εξής: «Και δεν είπε ο μακάριος Παύλος ότι κηρύττει τον Χριστό ως την δύναμη του Θεού ή την σοφία του Θεού, αλλά χωρίς την προσθήκη “δύναμη Θεού και Θεού σοφία”, διακηρύσσοντας ότι άλλη μεν είναι η ίδια η δύναμη του Θεού, η οποία είναι έμφυτη σε Αυτόν και συνυπάρχει με Αυτόν με τρόπο αγένητο». Και πάλι μετά από λίγο αναφέρει: «Αν και βέβαια “η αΐδια δύναμη και σοφία Του”, την οποία οι συλλογισμοί της αλήθειας αποφαίνονται ως άναρχη και αγένητη, θα ήταν και αυτή προφανώς μία». Διότι, έστω και αν δεν κατανόησε σωστά το ρητό του αποστόλου και νόμισε ότι υπάρχουν δύο σοφίες, εντούτοις, λέγοντας ότι μια αγένητη σοφία συνυπάρχει με Αυτόν, δεν μίλησε πλέον για ένα αγένητο, αλλά υποστήριξε ότι υπάρχει μαζί Του και κάτι άλλο που είναι αγένητο. Διότι αυτό που συνυπάρχει δεν συνυπάρχει με τον εαυτό του, αλλά με κάτι άλλο. Είτε, λοιπόν, πειθόμενοι στον Αστέριο, ας μην ερωτούν πλέον «ένα είναι το αγένητο ή δύο;», για να μην έρχονται σε σύγκρουση μαζί του ωσάν να αμφιβάλλουν· είτε, αν εναντιώνονται και σε εκείνον, ας μην στηρίζονται στο σύγγραμμά του, για να μην συμβεί ώστε «δαγκώνοντας ο ένας τον άλλον να καταναλωθούν αναμεταξύ τους». Και αυτά μεν ας έχουν λεχθεί με συντομία προς αντιμετώπιση της αμάθειάς τους.

Και δεν θα χορτάσει (λέει) ο άνθρωπος τρώγοντας τις σάρκες του βραχίονά του. Υποδηλώνει μια θηριώδη κατάσταση της ψυχής, περιγράφοντας την αλληλοφαγία των αδελφών, οι οποίοι επιτίθενται ωμά ο ένας στον άλλον. Διότι θα καταφάγει ο Μανασσής τον Εφραίμ, και ο Εφραίμ τον Μανασσή. Επειδή η κακία τούς εξαγριώνει και τους κάνει να παρομοιάζονται με ωμοβόρα θηρία, μη χορταίνοντας να τρώνε από τις σάρκες του βραχίονα του άλλου, των οποίων το τέλος είναι η παντελής απώλεια, σύμφωνα με αυτό που ειπώθηκε από τον Απόστολο, ότι: «Εάν δαγκώνετε και κατατρώγετε ο ένας τον άλλον, προσέξτε μήπως αφανιστείτε ο ένας από τον άλλον». —Και ενώ διάκεινται τόσο εχθρικά μεταξύ τους, εντούτοις θα συμφωνήσουν στην επιβουλή κατά του πλησίον. Διότι μαζί θα πολιορκήσουν τον Ιούδα (λέει), δηλαδή αυτούς που εξομολογούνται τον Θεό και παραμένουν σταθεροί στη λατρεία Του. Διότι το όνομα Ιούδας ερμηνεύεται ως εξομολόγηση.

Κεφάλαιο αʹ. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Κάθε βασιλεία, η οποία διαιρείται εναντίον του εαυτού της, ερημώνεται· και κάθε πόλη ή οικία, η οποία διαιρείται εναντίον του εαυτού της, δεν θα σταθεί. ΠΡΟΣ ΓΑΛΑΤΑΣ. Εάν όμως δαγκώνετε και κατασπαράζετε ο ένας τον άλλον, προσέχετε μήπως αφανιστείτε ο ένας από τον άλλον. ΙΩΑΝΝΗΣ.

Εάν όμως δαγκώνετε και κατατρώγετε ο ένας τον άλλον, προσέχετε μήπως αφανιστείτε ο ένας από τον άλλον· ούτε και ερημώνουμε τον τόπο του. Πώς άλλωστε, αφού καθένας τον θεωρεί κοινή πατρίδα αντί για την ιδιαίτερή του; Επομένως ο προφήτης δεν καταράστηκε εμάς, αλλά εκείνους που παρέμειναν στην άγνοια και δεν θέλησαν να αποκτήσουν το όνομα της βασιλείας του Θεού· γι' αυτό ας φοβηθούν εκείνοι την κατάρα. Μη θυμηθείς τις παλιές μας ανομίες. Διότι πώς θα μπορέσουμε να αντέξουμε τα παλαιά και τα νέα κακά; Ίσως πάλι ο προφήτης ονομάζει παλαιές ανομίες εκείνες που έγιναν στην έρημο· επειδή για αυτές ο Θεός έθεσε πολλές και διάφορες απειλές· γι' αυτό και φοβάται την υπενθύμισή τους. Ας μας προφθάσουν γρήγορα οι οικτιρμοί σου, Κύριε, διότι φτωχύναμε πάρα πολύ. Τίποτα δεν αποδεικνύει τον άνθρωπο τόσο φτωχό όσο η αμαρτία· και γίνεται φτωχότερος, όταν προστεθεί η ασέβεια στην αμαρτία. Γι' αυτό ικέτευσαν να έλθουν γρήγορα σε αυτούς οι οικτιρμοί του Θεού, μήπως και καταστραφούν πέφτοντας σε απόγνωση από τη σφοδρότερη φτώχεια. Βοήθησέ μας, ο Θεός ο σωτήρας μας· για τη δόξα του ονόματός σου, Κύριε, λύτρωσέ μας. Πολύ σωστά ο προφήτης κατέφυγε στη δόξα του Θεού, επειδή δεν μπόρεσε να προβάλει πράξεις δικαιοσύνης του λαού· και δόξα του ονόματος του Θεού είναι το να σπλαχνίζεται αυτούς που έχουν αμαρτήσει· επειδή ονομάζεται οικτίρμων και ελεήμων και μακρόθυμος.

Διότι εκείνος που εκστομίζει αισχρά λόγια δεν ντροπιάζει μόνο τον εαυτό του, αλλά και τους πλησίον του, και γεμίζει με μεγάλη φθορά εκείνους που τον συναναστρέφονται. Και όπως ακριβώς, εάν ανοίξουμε τους τάφους, θα γεμίσουμε τις πόλεις με λοιμό, έτσι και τα αισχρά στόματα, εάν ανοίγουν ασύδοτα, θα γεμίσουν όλους τους συναναστρεφόμενους με βαρύτατη ασθένεια. Γι' αυτόν τον λόγο πρέπει να τοποθετήσουμε θύρα, σύρτη και χαλινάρι στο στόμα. Το ότι λοιπόν υπήρχε τότε μία μόνο γλώσσα, μας έχει αποδειχθεί επαρκώς από τα προηγούμενα· απομένει πλέον ως αναγκαίο να πούμε για ποιον λόγο εισήχθησαν οι πολλές. Αλλά προς το παρόν ας ασκηθούμε περισσότερο στην ηθική διδασκαλία· ας εκπαιδεύσουμε τη γλώσσα μας να φέρει χαλινάρι, και να μην εκφέρει άκριτα όλα όσα προέρχονται από τη διάνοια· να μην κακολογούμε τους αδελφούς μας, να μην δαγκώνουμε και κατασπαράζουμε ο ένας τον άλλον. Διότι χειρότεροι από εκείνους που δαγκώνουν τα σώματα, είναι όσοι το πράττουν αυτό με τα λόγια.

Έπειτα, δείχνοντας το κατόρθωμά του, λέει: «Διότι όλος ο νόμος εκπληρώνεται με έναν λόγο, με το: Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου». Επειδή δηλαδή έστρεφαν τον νόμο άνω κάτω, εάν θέλεις, λέει, να τον εκπληρώσεις, μην περιτέμνεσαι· διότι δεν εκπληρώνεται με την περιτομή, αλλά με την αγάπη. Δες πώς δεν ξεχνά τη δική του οδύνη, αλλά κινεί συνεχώς το σημείο που πονάει, ακόμη και όταν έχει προχωρήσει σε διδασκαλία περί ήθους. «Εάν όμως δαγκώνετε και καταβροχθίζετε ο ένας τον άλλον, προσέξτε μήπως αφανιστείτε ο ένας από τον άλλον». Δεν το δηλώνει κατηγορηματικά, για να μην γίνει φορτικός, αλλά, μολονότι γνωρίζει ότι αυτό συμβαίνει, το διατυπώνει υποθετικά. Διότι δεν είπε: «Επειδή δαγκώνετε ο ένας τον άλλον»· και για τη συνέχεια ομοίως· διότι ούτε εκεί αποφάνθηκε πάλι: «Αφανιστήκατε ο ένας από τον άλλον»· πράγμα που αποτελεί γνώρισμα εκείνου που εκφοβίζει παιδαγωγικά και προφυλάσσει, όχι εκείνου που καταδικάζει. Αλλά και τις λέξεις τις χρησιμοποίησε με μεγάλη έμφαση. Διότι δεν είπε μόνο: «Δαγκώνετε», το οποίο χαρακτηρίζει εκείνον που κυριεύεται από θυμό, αλλά: «Και καταβροχθίζετε», το οποίο χαρακτηρίζει εκείνον που εμμένει στην κακία. Διότι εκείνος μεν που δαγκώνει ικανοποίησε το πάθος της οργής, ενώ εκείνος που καταβροχθίζει προσέφερε απόδειξη έσχατης θηριωδίας. Και όταν κάνει λόγο για δαγκώματα και καταβροχθίσεις, δεν εννοεί βεβαίως τα σωματικά, αλλά τα πολύ πιο φοβερά.

Διότι δεν προκαλεί τόση βλάβη εκείνος που γεύτηκε ανθρώπινη σάρκα, όση εκείνος που καταφέρει δαγκωματιές στην ψυχή· διότι, όσο πολυτιμότερη είναι η ψυχή από το σώμα, τόσο βαρύτερη είναι η δική της βλάβη. Προσέχετε μήπως καταναλωθείτε ο ένας από τον άλλον, λέει. Επειδή δηλαδή αυτοί που αδικούν και επιβουλεύονται, προβαίνουν σε αυτό με σκοπό να καταναλώσουν τους άλλους, για τον λόγο αυτόν λέει: Προσέξτε μήπως η κατάσταση στραφεί εναντίον σας. Διότι η διχόνοια και η διαμάχη έχουν ιδιότητα φθοροποιό και αναλωτική τόσο για εκείνους που την υφίστανται όσο και για εκείνους που την προκαλούν, και κατατρώγει τα πάντα χειρότερα από τον σκόρο. Λέω, λοιπόν, να πορεύεστε σύμφωνα με το Πνεύμα, και έτσι δεν πρόκειται να εκπληρώσετε την επιθυμία της σάρκας.

Ας νηστεύει και το στόμα από αισχρά λόγια και λοιδορίες. Διότι ποιο είναι το όφελος, όταν από τη μια απέχουμε από τα πουλερικά και τα ψάρια, αλλά από την άλλη δαγκώνουμε και καταβροχθίζουμε τους αδελφούς μας; Εκείνος που κατηγορεί τον αδελφό του έφαγε αδελφικό κρέας, δάγκωσε τη σάρκα του πλησίον του. Γι' αυτό και ο Παύλος προκάλεσε φόβο λέγοντας: «Εάν όμως δαγκώνετε και καταβροχθίζετε ο ένας τον άλλον, προσέξτε μήπως αφανιστείτε μεταξύ σας». Δεν έμπηξες τα δόντια σου στη σάρκα του, αλλά έμπηξες στην ψυχή του την κατηγορία, τον πλήγωσες δημιουργώντας κακή φήμη, και προξένησες μύρια κακά και στον εαυτό σου και σε εκείνον και σε πολλούς άλλους. Διότι και εκείνον που σε άκουσε τον έκανες χειρότερο, διαβάλλοντας τον πλησίον σου. Διότι, εάν μεν αυτός είναι αμαρτωλός, γίνεται ράθυμος, επειδή βρήκε συνένοχο στην αμαρτία· εάν δε είναι δίκαιος, κυριεύεται από αλαζονεία και υπερηφανεύεται εξαιτίας της αμαρτίας των άλλων, ωθούμενος στο να φαντάζεται σπουδαία πράγματα για τον εαυτό του. Μαζί με αυτά, έβλαψες και το σύνολο της Εκκλησίας· διότι όλοι όσοι ακούνε δεν κατακρίνουν μόνο αυτόν που αμάρτησε, αλλά οι ύβρεις προσάπτονται σε όλο το γένος των Χριστιανών. Ούτε ακούει κανείς τους απίστους να λένε ότι ο τάδε είναι πόρνος και ακόλαστος, αλλά αντί αυτού που έσφαλε, διαβάλλουν όλους ανεξαιρέτως τους Χριστιανούς. Επιπλέον, έγινες αιτία να βλασφημείται η δόξα του Θεού· διότι, όπως ακριβώς όταν εμείς πράττουμε το αγαθό δοξάζεται το όνομα του Θεού, έτσι και όταν αμαρτάνουμε, βλασφημείται και υβρίζεται.

Αυτό, λοιπόν, λέμε πρωτίστως προς αυτούς, ότι δεν υπάρχει τίποτα χειρότερο από τη φιλονικία και τη διαμάχη, και από το να διασπά κανείς την Εκκλησία, και τον χιτώνα, τον οποίο δεν τόλμησαν ούτε οι ληστές να σκίσουν, αυτόν να τον κατακομματιάζει σε πολλά μέρη. Δεν είναι αρκετές οι υπόλοιπες αιρέσεις, αλλά πρέπει να κατακομματίζουμε και εμείς οι ίδιοι τους εαυτούς μας; Δεν ακούς τον Παύλο που λέει: «Αν όμως δαγκώνετε και κατατρώγετε ο ένας τον άλλον, προσέξτε μήπως αφανιστείτε μεταξύ σας»;

Εάν το επιθυμούν, ας μην περιτέμνονται απλώς, αλλά ας αποκοπούν κιόλας. «Αρκεί να μη γίνει η ελευθερία αφορμή για τη σάρκα». Σας απάλλαξε, λέει, ο Χριστός από τον ζυγό της δουλείας, σας άφησε κυρίους να πράττετε ό,τι θέλετε, όχι για να χρησιμοποιήσουμε αυτή την εξουσία προς την κακία, αλλά για να βρούμε αφορμή για μεγαλύτερο μισθό, προχωρώντας σε ανώτερη φιλοσοφία (πνευματική ζωή). Επειδή, δηλαδή, αποκαλεί συνεχώς τον νόμο ζυγό δουλείας και όχι απαλλαγή από την κατάρα, για να μην υποπτευθεί κάποιος ότι γι' αυτόν τον λόγο προστάζει να απομακρυνθούν από τον νόμο, ώστε να είναι επιτρεπτό να ζουν παράνομα, διορθώνει αυτή την υπόνοια λέγοντας: Όχι για να γίνει παράνομος ο τρόπος ζωής μας, αλλά για να βρεθεί η φιλοσοφία πάνω από τον νόμο. Διότι λύθηκαν τα δεσμά του νόμου· και εγώ τα λέω αυτά, όχι για να γίνουμε κατώτεροι, αλλά για να γίνουμε ανώτεροι. «Αλλά μέσω της αγάπης να υπηρετείτε ως δούλοι ο ένας τον άλλον. Διότι ολόκληρος ο νόμος εκπληρώνεται σε έναν λόγο, στο εξής: Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου. Αν όμως δαγκώνετε και κατασπαράζετε ο ένας τον άλλον, προσέχετε μήπως αφανιστείτε ο ένας από τον άλλον. Λέω, λοιπόν: Να περιπατείτε σύμφωνα με το Πνεύμα, και δεν θα εκπληρώσετε ποτέ την επιθυμία της σάρκας». Δείχνει τον τρόπο με τον οποίο μπορούν εύκολα να εκπληρώσουν τον ευαγγελικό νόμο, και συγχρόνως από πού ξεκίνησε η υπόθεση της περιτομής. Επειδή, δηλαδή, θέλοντας να εξουσιάζετε ο ένας τον άλλον διχαστήκατε, λέει, να υπηρετείτε ο ένας τον άλλον. Διότι έτσι θα συγκεντρωθείτε και πάλι σε ενότητα. Και αυτό το λέει συγκεκαλυμμένα, και όχι φανερά. «Διότι η σάρκα επιθυμεί εναντίον του πνεύματος.

«Μην νικιέσαι από το κακό, αλλά να νικάς το κακό με το αγαθό.» «Αν δαγκώνετε και κατασπαράζετε ο ένας τον άλλον, προσέξτε μήπως αφανιστείτε ο ένας από τον άλλον.» «Να βαστάζετε τα βάρη ο ένας του άλλου, και έτσι να εκπληρώσετε τον νόμο του Χριστού. Όσο έχουμε καιρό, ας πράττουμε το αγαθό προς όλους, και προπάντων προς τους οικείους της πίστεως.» «Αποβάλλοντας το ψεύδος, να λέτε την αλήθεια ο καθένας στον πλησίον του, διότι είμαστε μέλη ο ένας του άλλου.»

Μέχρι πότε εμείς, που ανήκουμε στον ίδιο Χριστό και στην ίδια πίστη, θα χτυπάμε και θα κατακομματιάζουμε ο ένας τον άλλον; Μέχρι πότε εμείς οι προσκυνητές της ίδιας Τριάδας θα δαγκώνουμε και θα καταβροχθίζουμε ο ένας τον άλλον, έως ότου καταναλωθούμε μεταξύ μας και οδηγηθούμε στην ανυπαρξία από τους εξωτερικούς εχθρούς; Μη γένοιτο αυτό, Χριστέ Βασιλιά, και ας μη νικήσει την αγαθότητά σου το πλήθος των αμαρτιών μας. Αλλά, όπως ακριβώς στα παλαιότερα χρόνια, όταν είδες την κακία να υπερτερεί και να λαμβάνει μεγάλες διαστάσεις, την ανέστειλες από την περαιτέρω ορμή της μέσω του εαυτού σου και των Αποστόλων σου, και έστρεψες τους πάντες προς την επίγνωσή σου, έτσι και τώρα, μέσω αυτών εδώ των θεραπόντων σου, οι οποίοι δεν έθεσαν τίποτα πιο σπουδαίο από την αγάπη σου, ένωσέ μας μεταξύ μας και με τον εαυτό σου, και κάνε να εκπληρωθεί εκείνη η προσευχή, την οποία έλεγες προσευχόμενος όταν πορευόσουν προς το πάθος: «Δώσε τους να είναι ένα, όπως εμείς είμαστε ένα». Βλέπεις, Κύριε, πόσο ελεεινή είναι η διασπορά μας, και πώς άλλοι μεν από εμάς, έχοντας συνηθίσει στην αυτονομία και την αυθάδεια, καταχραστήκαμε την ελευθερία ως αφορμή για τις σαρκικές επιθυμίες και γίναμε δούλοι της αμαρτίας και ολοκληρωτικά σαρκικοί, ενώ άλλοι έχουμε παραδοθεί στους εχθρούς του σταυρού σου για λεηλασία και υποδούλωση και έχουμε θεωρηθεί ως πρόβατα προς σφαγή. Ιλάσθητι, Κύριε· δώσε προσοχή, Κύριε· βοήθησέ μας, Κύριε.

Μέχρι πότε εμείς, που είμαστε του ίδιου Χριστού και της ίδιας πίστεως, θα βάλλουμε και θα κατακομματιάζουμε ο ένας τον άλλον; Μέχρι πότε εμείς, οι προσκυνητές της ίδιας Τριάδας, θα δαγκώνουμε και θα κατασπαράζουμε ο ένας τον άλλον, έως ότου αφανιστούμε μεταξύ μας και οδηγηθούμε από τους εξωτερικούς εχθρούς στην ανυπαρξία;

Πώς πρέπει να κατανοηθεί το αποστολικό ρητό, «εάν όμως δαγκώνετε και καταβροχθίζετε ο ένας τον άλλον, προσέξτε μήπως αφανιστείτε ο ένας από τον άλλον» και όσα συνδέονται με αυτό; Υπάρχουν ιεροί άνδρες που έχουν το χάρισμα να ανακαλύπτουν το νόημα που είναι θησαυρισμένο στο βάθος των αποστολικών λόγων, από τους οποίους αναπτύσσεται το προκείμενο ρητό· η φιλοπονία σου για αυτά μας πείθει ότι και εσύ αποδέχεσαι τη θεωρία τους και την κατανοείς· και δεν θα παραμελήσουμε να αντλήσουμε ό,τι άλλο πηγάζει από τα ρητά του Παύλου.

Έπειτα προσθέτει ότι το κεφάλαιο του νόμου είναι το να αγαπά κανείς τον πλησίον του ως τον εαυτό του· και αφού τεκμηριώσει και αποδείξει το υψηλό και ωφέλιμο αυτής της αγάπης με ιερούς συλλογισμούς, και αφού το παρουσιάσει μέσα από τις ανθρώπινες καταστάσεις που συνοδεύουν τον βίο, στερεώνει και συγκροτεί τη διδασκαλία του. Επειδή, λοιπόν, ο πολύς κόσμος δεν θέλει να σωφρονίζεται τόσο με τους νόμους και τις απειλές που επιφέρουν τις κολάσεις στο απώτερο μέλλον, όσο από τα ορατά και πρόσκαιρα και από εκείνα που δείχνουν ότι η τιμωρία πλησιάζει, δεν παραβλέπει ούτε την παραίνεση που προέρχεται από αυτά. Γι' αυτό σχεδόν λέει: εάν ούτε ο πόθος της ελευθερίας σας συνετίζει ούτε το κέρδος από την αμοιβαία υποταγή σας προτρέπει, ούτε ότι το ένα είναι επιθυμία του πνεύματος ενώ το αντίθετο επιθυμία της σάρκας, ούτε ότι το κατόρθωμα της αγάπης αποτελεί πλήρωμα του νόμου, τουλάχιστον όμως φοβηθείτε τη φθορά και την απώλεια του ενός από τον άλλο. Διότι το να δαγκώνετε και να καταβροχθίζετε αλλήλους με τον φθόνο, τις διαβολές και τις συκοφαντίες, από τις οποίες συνηθίζει να λαμβάνει θάρρος και ο φόνος, πώς δεν θα ήταν βδελυρό, πώς δεν θα έπρεπε να αποφεύγεται, και πώς δεν θα ήταν αποτρόπαιο ακόμη και χωρίς καμία παραίνεση; Γι' αυτό πρέπει να προσέχετε ώστε να μην εκπέσετε από την αγάπη· διότι η απομάκρυνση από αυτήν σημαίνει το να καταποντιστείτε σε μάχες, διχοστασίες και έριδες, και σας προετοιμάζει να οπλιστείτε ο ένας εναντίον του άλλου, πράγματα τα οποία προκαλούν από κοινού τη φθορά και την απώλειά μας.

«Εάν όμως δαγκώνετε και καταβροχθίζετε ο ένας τον άλλον, προσέξτε μήπως αφανιστείτε μεταξύ σας». Έχοντας πει ο Παύλος, του οποίου η γλώσσα είναι όργανο του Παναγίου Πνεύματος, «διότι εσείς κληθήκατε για ελευθερία, αδελφοί», και αφού δίδαξε ότι δεν υπόκεινται στη δουλεία της περιτομής ούτε καταπονούνται από τον ζυγό του νόμου, για να μη νομίσουν ότι η ελευθερία τους επιτρέπει και όσα δεν πρέπει και μετατρέψουν την αφορμή της ελευθερίας σε ύβρη της ελευθερίας με το να υποταχθούν στη σάρκα, πρόσθεσε: «αλλά μέσω της αγάπης να υπηρετείτε ως δούλοι ο ένας τον άλλον». Κληθήκατε, λέει, προς την ελευθερία, αποφύγετε τη δουλεία της σάρκας· διότι η δουλεία της σάρκας είναι πρόξενος πολλών άλλων παθών και κακίας, αλλά βεβαίως απωθεί και την αγάπη. Για να αφήσω λοιπόν προς το παρόν τα άλλα, με κανέναν τρόπο μην ενδώσετε στο να δώσετε μέσα σας πρόφαση να περάσει αυτή η πληγή που έρχεται εναντίον μας από τη σάρκα, δηλαδή αυτή που νεκρώνει την αγάπη. Και πώς θα γίνει αυτό; Αν μέσω της αγάπης υπηρετείτε ως δούλοι ο ένας τον άλλον· διότι η μέσω της αγάπης δουλεία δίνει τον αρραβώνα της άνωθεν καθαρής ελευθερίας και εγκατοικίζει την ειρήνη στις καρδιές των ανθρώπων.

Έπειτα, δείχνοντας ότι η ανακεφαλαίωση του νόμου είναι το να αγαπά κανείς τον πλησίον του όπως τον εαυτό του, και αφού με αυτόν τον τρόπο παρουσίασε το υψηλό και ωφέλιμο της αγάπης μέσα από τις ανθρώπινες καταστάσεις που συνοδεύουν τον βίο, επισφραγίζει τη διδασκαλία του. Διότι, επειδή ο μέσος άνθρωπος δεν συνετίζεται τόσο από τους νόμους και τις παραγγελίες που απειλούν με τις έσχατες κολάσεις, όσο από τις πρόσκαιρες και άμεσες τιμωρίες, αντλεί την παραίνεση και από εκεί. Αν δηλαδή ούτε η ελευθερία σας συγκινεί, ούτε ότι αρμόζει να υπηρετείτε ο ένας τον άλλον με αγάπη, ούτε ότι το κατόρθωμα της αγάπης αποτελεί το πλήρωμα του νόμου, αλλά, θεωρώντας όλα αυτά ασήμαντα, «δαγκώνετε και καταβροχθίζετε ο ένας τον άλλον», τότε τουλάχιστον, αν μη τι άλλο, κατανοήστε αυτό: ότι μια τέτοια συμπεριφορά θα καταλήξει στη φθορά και τον αφανισμό σας. Φυλαχτείτε, επομένως, μήπως εκπέσετε από την αγάπη. Διότι η έκπτωση από αυτήν σας εξωθεί σε μάχες και έριδες και σας ωθεί να οπλίζεστε ο ένας εναντίον του άλλου· και αυτά με τη σειρά τους προετοιμάζουν τη φθορά και την απώλειά σας.

Όπως και αν έχουν τα πράγματα, αυτό το φαινόμενο μου φαίνεται εντελώς ξένο προς τις σημερινές ημέρες, κατά τις οποίες, επειδή έχει πληθυνθεί η ανομία και έχει ψυχρανθεί η αγάπη, δαγκώνουμε και κατασπαράζουμε ο ένας τον άλλον, και είναι πάρα πολύ δύσκολο να συναντήσει κανείς όχι μόνο κάποιον που να επαινεί, αλλά έστω και έναν μετριοπαθή επικριτή. Και καλός θεωρείται από εμάς όχι εκείνος που μας προσφέρει χάρες, αλλά εκείνος που απλώς δεν μας προξενεί κακό, και γενικά μακάριος θεωρείται όχι εκείνος που είναι θεϊκός ως προς την αρετή, αλλά εκείνος που δεν είναι δαιμονικός ως προς την κακία.