Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΓΑΛΑΤΑΣ 5:2

Απόκριση. Ο μεν Χριστός, όντας Υιός του Θεού, ήρθε για να εκπληρώσει τον νόμο, ώστε να μην θεωρηθεί ότι είναι αντίθεος και αντίδικος του Θεού που έδωσε τον νόμο. Διότι αυτό του καταλόγιζαν διαρκώς οι Ιουδαίοι. Εφόσον δε Αυτός εκπλήρωσε για χάρη μας τις διατάξεις του νόμου, εμείς δεν είμαστε πλέον υπό τον νόμο, αλλά υπό τη χάρη. Γι' αυτό ο Χριστός μάς λέει μέσω του Παύλου: «Εάν περιτέμνεστε, ο Χριστός δεν θα σας ωφελήσει σε τίποτα». Ώστε από αυτό γνωρίζουμε σαφώς ότι αποξενωμένοι από τον Χριστό είναι όλοι όσοι περιτέμνονται, είτε πιστοί είτε άπιστοι, είτε Ιουδαίοι είτε Έλληνες, εφόσον καυχώνται στον Μωσαϊκό νόμο και δεν ακολουθούν τον Χριστό.

Από εδώ νομίζω ότι πήρε τις αφορμές του λόγου του ο μακάριος Παύλος και έγραψε σε όσους, μετά την πίστη, επιστρέφουν στον νόμο: «Σας λέω ότι, εάν περιτέμνεσθε, ο Χριστός δεν θα σας ωφελήσει σε τίποτα», και πάλι: «Χωριστήκατε από τον Χριστό όσοι δικαιώνεστε με τον νόμο, εκπέσατε από τη χάρη». <Έλεγαν λοιπόν οι Ιουδαίοι στον θεραπευμένο: Είναι Σάββατο· και δεν σου επιτρέπεται να σηκώσεις το κρεβάτι σου.> Θεωρώ πολύ επίκαιρο να αναφωνήσουμε για όλα αυτά: «Ιδού λαός ανόητος και ασύνετος, έχουν μάτια και δεν βλέπουν». Διότι τι θα μπορούσε να είναι πιο απαίδευτο από τέτοιους ανθρώπους, ή τι μεγαλύτερο ως προς την αναισθησία; Το γεγονός δηλαδή ότι θα έπρεπε να θαυμάσουν τη δύναμη Εκείνου που τον θεράπευσε δεν το βάζουν στον νου τους· αντίθετα, όντας σκληροί επικριτές, και γνωρίζοντας καλά μόνο αυτό, κατηγορούν για παρανομία εκείνον που μόλις τώρα και με κόπο συνήλθε από τη μακρόχρονη ασθένεια, και με αμάθεια τον διατάζουν να ξαπλώσει πάλι, σαν να έπρεπε να παραμένει άρρωστος για να εκπληρωθεί η τιμή προς το Σάββατο. <Αυτός όμως τους απάντησε: Εκείνος που με έκανε καλά, εκείνος μου είπε, Σήκωσε το κρεβάτι σου και περπάτα. Τον ρώτησαν λοιπόν.> Ο λόγος αυτός κυοφορεί μια σοφότατη έννοια, ικανή να αποκρούσει τη δυστροπία των Ιουδαίων.

Το ότι πάλι μας φαίνεται αληθινό αυτό που ειπώθηκε, δεν είναι καθόλου δύσκολο να το βεβαιώσουμε από τα ίδια τα θεία γράμματα. Διότι ο θεσπέσιος Παύλος γράφει σε αυτούς που πίστεψαν προερχόμενοι από τους Ιουδαίους, όταν, έχοντας παραμελήσει τα ευαγγελικά δόγματα, επέστρεφαν πάλι πίσω τιμώντας τις σκιές του νόμου: «Αποξενωθήκατε από τον Χριστό όσοι ζητάτε να δικαιωθείτε μέσω του νόμου, εκπέσατε από τη χάρη», και πάλι: «Σας λέω ότι, εάν περιτέμνεστε, ο Χριστός δεν θα σας ωφελήσει σε τίποτα». Εάν λοιπόν η επιθυμία να δικαιωθούν σύμφωνα με τον νόμο τους καθιστά ξένους προς τον Χριστό, πώς δεν είναι εντελώς αναμφισβήτητο ότι η αποβολή του κατά νόμον τρόπου ζωής προξενεί τη δύναμη της ενώσεως με τον Χριστό; Έτσι λοιπόν περιτέμνεται ο Ισραήλ, και εξαγνίζεται ακόμη περισσότερο εκείνος που κάποτε λάτρευε την κτίση αντί για τον Κτίστη, αποβάλλοντας την αρχαία νόσο. Διότι τι λέει σε αυτούς ο Παύλος; «Εάν δηλαδή, ενώ ήμασταν εχθροί, συμφιλιωθήκαμε με τον Θεό διά του θανάτου του Υιού του, πολύ περισσότερο τώρα που συμφιλιωθήκαμε, θα σωθούμε διά της ζωής του»· τους επικρίνει δε και λέει σε άλλο σημείο: «Τώρα όμως που γνωρίσατε τον Θεό, ή μάλλον που γνωριστήκατε από τον Θεό, πώς επιστρέφετε πάλι στα ασθενή και πτωχά στοιχεία του κόσμου, στα οποία θέλετε και πάλι από την αρχή να υποδουλωθείτε;»

Και μερικοί έπεφταν προς τα πίσω, και, ενώ έτρεχαν καλά, βασκαίνονταν. Αυτοί ήταν οι Γαλάτες, οι οποίοι μετά τη δικαίωση μέσω της πίστεως, παλινδρόμησαν στην εντολή του νόμου και επέστρεψαν στον τρόπο ζωής των τύπων και του γράμματος, στους οποίους, λοιπόν, πολύ δίκαια ο Παύλος διαμαρτυρήθηκε λέγοντας: «Εάν περιτέμνεσθε, ο Χριστός σε τίποτα δεν θα σας ωφελήσει. Αποχωριστήκατε από τον Χριστό όσοι δικαιώνεστε με τον νόμο, ξεπέσατε από τη χάρη». Αλλά, για να συνοψίσουμε ωφέλιμα και αναγκαία τον λόγο για το προκείμενο θέμα, σχίζεται το καταπέτασμα του ναού από πάνω έως κάτω, καθώς ο Θεός αποκαλύπτει πλέον τα Άγια των Αγίων, και καθιστά την εσωτερική σκηνή προσιτή στο εξής σε όσους πιστεύουν στον Χριστό. Διότι ήδη βρίσκεται ενώπιόν μας η γνώση των θείων μυστηρίων, όχι πλέον ενδεδυμένη με την παχύτητα του νομικού γράμματος σαν με κάποιο καταπέτασμα, ούτε έχοντας το κάλυμμα της ιστορίας, δηλαδή υψώνοντας ως τείχος το αφανές των τύπων μπροστά στα μάτια της διάνοιάς μας, αλλά με την απλότητα της πίστεως και με εντελώς λίγα λόγια: «Κοντά σου, λέει, είναι ο λόγος, στο στόμα σου και στην καρδιά σου, δηλαδή ο λόγος της πίστεως τον οποίο κηρύσσουμε, ότι εάν ομολογήσεις με το στόμα σου Κύριο τον Ιησού, και πιστέψεις στην καρδιά σου ότι ο Θεός τον ανέστησε από τους νεκρούς, θα σωθείς· διότι με την καρδιά πιστεύει κανείς για δικαίωση, ενώ με το στόμα ομολογεί για σωτηρία».

Άραγε λοιπόν θα απέχουμε από τα αναγνώσματα του Νόμου; Καίτοι πώς δεν είναι αμάθεια να σκεφτόμαστε έτσι, εφόσον ο Χριστός λέει ξεκάθαρα: «Γι' αυτό σας λέω, ότι κάθε γραμματέας που μαθήτευσε στη βασιλεία των ουρανών, μοιάζει με άνθρωπο πλούσιο, ο οποίος βγάζει από τον θησαυρό του καινούργια και παλαιά.» Επομένως, δεν αρνούμαστε μεν να γνωρίζουμε τον Νόμο· ωστόσο, το να τον γνωρίζουμε με τέτοιον τρόπο ώστε να επιλέγουμε να ζούμε νομικά, δηλαδή ιουδαϊκά, είναι αποτρεπτέο. Διότι βέβαια δεν θα θυσιάσουμε βόδια, ούτε θα τιμήσουμε τον Θεό των όλων με αιματηρές θυσίες. Μάλλον πνευματική λατρεία θα του προσφέρουμε ως οσμή ευωδίας. Όπως εξάλλου λέει ο Σωτήρας: «Ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια.» Το ότι, μάλιστα, αποτελεί μεγάλη ζημία για εκείνους που έχουν σφραγιστεί με το Άγιο Πνεύμα σε καινότητα ζωής το να θέλουν ακόμη να πολιτεύονται και να ζουν ιουδαϊκά, δηλαδή σύμφωνα με τη σκιά του Νόμου, το επιβεβαιώνει ο μακάριος Παύλος, λέγοντας σε εκείνους που μετά την πίστη γυρίζουν, τρόπον τινά, πίσω στη λατρεία των σκιών: «Αφού αρχίσατε με το πνεύμα, τώρα καταλήγετε με τη σάρκα;» Και πάλι: «Σας λέω ότι, εάν περιτέμνεστε, ο Χριστός δεν θα σας ωφελήσει σε τίποτα. Αποξενωθήκατε από τον Χριστό όσοι ζείτε σύμφωνα με τον Νόμο, εκπέσατε από τη χάρη.»

Διότι είπε βέβαια προς τους κατά σάρκα Ισραηλίτες: «Η περιτομή δεν είναι τίποτε, και η ακροβυστία δεν είναι τίποτε, παρά μόνο η τήρηση των εντολών του Θεού». Και πάλι: «Σας λέω λοιπόν ότι εάν περιτέμνεσθε, ο Χριστός σε τίποτε δεν πρόκειται να σας ωφελήσει. Αποξενωθήκατε από τον Χριστό όσοι αναζητείτε τη δικαίωση στον νόμο, εκπέσατε από τη χάρη». Επειδή εμείς διαμέσου της πίστεως προσδοκούμε την ελπίδα της δικαιοσύνης. Προς το πλήθος όμως εκείνων που προέρχονται από τους Εθνικούς λέγει: «Παρατηρείτε ημέρες και μήνες και καιρούς και έτη, φοβάμαι για εσάς, μήπως και κοπίασα μάταια για εσάς». Βλέπεις παντού να απομακρύνουν τους λίθους και να βγάζουν από τη μέση τα σκάνδαλα και των δύο πλευρών.

Αλλά για ποιους θα μπορούσαν να γίνουν οι οδοί του Κυρίου έλεος και αλήθεια; Το διασαφηνίζουν λέγοντας, ότι γίνονται για εκείνους που εκζητούν τη διαθήκη του και τα μαρτύριά του, δηλαδή για εκείνους που είναι προσηλωμένοι σε αυτόν και έχουν επιλέξει να τον αγαπούν, τηρώντας τις εντολές του, και ασφαλώς όχι για εκείνους που απειθούν και απορρίπτουν τις εντολές που δόθηκαν από τον Χριστό· ούτε βέβαια για εκείνους που έπαθαν κάτι παρόμοιο με αυτό που έπαθαν οι Γαλάτες, οι οποίοι στράφηκαν προς τις σκιές του νόμου, πηγαίνοντας προς τα πίσω μετά την πίστη. Προς αυτούς γράφει ο Παύλος: «Εάν περιτέμνεσθε, ο Χριστός δεν θα σας ωφελήσει σε τίποτα». Και πάλι: «Αποξενωθήκατε από τον Χριστό όσοι δικαιώνεστε μέσω του νόμου, ξεπέσατε από τη χάρη». Για τέτοιου είδους ανθρώπους οι οδοί του Κυρίου δεν θα μπορούσαν να είναι έλεος και αλήθεια, ούτε θα προέκυπτε από εκεί κάποια ωφέλεια. <Επειδή σε υπέμεινα, Κύριε.> (Cod. M f. 38 b) Αντί του, Προσδόκησα, δηλαδή ότι θα γίνεις βοηθός μου. Διότι με αυτήν την έννοια προσλαμβάνει τη λέξη η θεία Γραφή.

Όταν όμως ξημέρωσε το πρωί, δηλαδή όταν πλέον φανερώθηκε η τρίτη χρονική περίοδος, και το νοητό φως, δηλαδή ο Χριστός, καταύγασε τα πάντα κάτω από τον ήλιο, και αφού διαλύθηκε πλέον η παλαιά ομίχλη, δεν είναι πλέον δεκτός ο τρόπος της τότε λατρείας, αλλά είτε είναι το χθεσινό είτε το λίπος ή το θύμα της τρίτης ημέρας, δεν είναι πλέον δεκτό, αλλά είναι βδελυρό και απορριπτέο από τον Θεό, και λογίζεται ως μίασμα για εκείνους που επιλέγουν να τα προσφέρουν εκτός του κατάλληλου καιρού. Ή μήπως δεν θεωρείς αληθές, ότι, καθώς ο Χριστός καταλάμπει με τις ευαγγελικές διδασκαλίες τις ψυχές των αγίων και τις μυσταγωγεί άριστα στην πνευματική λατρεία, είναι πλέον περιττά και ανωφελή τα του νόμου; ΠΑΛΛ. Το λέω. Διότι θυμάμαι τον θεσπέσιο Παύλο, που αποκάλεσε σκύβαλα και ζημία τα καυχήματα του νόμου, εξαιτίας της υπεροχής της γνώσης του Χριστού. Και ακούω ότι έγραψε σε κάποιους: «Σας λέω λοιπόν ότι, εάν περιτέμνεστε, ο Χριστός σε τίποτα δεν θα σας ωφελήσει.» ΚΥΡ. Ορθά μίλησες. Επομένως, είναι αμαρτία και μολυσμός, αφού φανερώθηκε ο Χριστός και παρήλθε ο καιρός κατά τον οποίο υπήρχε ο νόμος και οι προφήτες, να προσκολλάται κανείς στη σκιώδη λατρεία, και να επιχειρεί να προσφέρει στον Θεό πρόβατο ή λίπος ή λιβάνι, ενώ ο Υιός λέει ξεκάθαρα προς τον Θεό και Πατέρα: «Θυσία και προσφορά δεν θέλησες, αλλά μου ετοίμασες σώμα.»

Διότι ο Θεός προνόησε να δώσει τη δωρεά του Αγίου Πνεύματος και την οπτασία του αγγέλου και την αποδοχή της προσευχής, των νηστειών και των αγαθοεργιών, ώστε αυτό που εμπιστεύθηκαν οι απόστολοι, και μάλιστα ο άγιος Πέτρος και οι υπόλοιποι απόστολοι, να μην το στερήσουν από εκείνον που είχε αληθινά κληθεί από τον Θεό. 4. Αλλά αυτά βέβαια διαδραματίστηκαν τότε, υποκινούμενα από τον προαναφερθέντα ψευδαπόστολο Κήρινθο, όπως και άλλη φορά ο ίδιος και οι οπαδοί του προκάλεσαν ταραχή μέσα στην ίδια την Ιερουσαλήμ, όταν ο Παύλος ανέβηκε μαζί με τον Τίτο, και όπως ισχυρίστηκε αυτός, ότι «έφερε μαζί του απερίτμητους άνδρες», εννοώντας τον Τίτο, «και έχει βεβηλώσει (λέει) τον άγιο τόπο». Γι' αυτό και ο Παύλος λέει: «Αλλά ούτε ο Τίτος που ήταν μαζί μου, αν και ήταν Έλληνας, δεν αναγκάστηκε να περιτμηθεί· εξαιτίας δε των παρείσακτων ψευδαδέλφων, οι οποίοι εισχώρησαν κρυφά για να κατασκοπεύσουν την ελευθερία μας την οποία έχουμε εν Χριστώ, στους οποίους δεν υποκύψαμε με υποταγή ούτε για μία ώρα». Και παραγγέλλοντας σε όσους ήταν απερίτμητοι έλεγε: «Μην περιτέμνεσθε· διότι εάν περιτμηθείτε, ο Χριστός σε τίποτα δεν θα σας ωφελήσει». Διότι η περιτομή διήρκεσε υπηρετώντας για ένα χρονικό διάστημα, μέχρι που ήλθε η μεγαλύτερη περιτομή, δηλαδή το λουτρό της παλιγγενεσίας, όπως είναι φανερό στον καθένα και αποδεικνύεται σαφέστερα από όσα έχουν λεχθεί από τους αποστόλους, και μάλιστα από τον άγιο απόστολο Παύλο· διότι δηλώνει τα εξής: «στους οποίους δεν υποκύψαμε με υποταγή ούτε για μία ώρα».

Τον δε Παύλο τον απορρίπτουν επειδή δεν αποδέχεται την περιτομή, αλλά και τον αποβάλλουν επειδή έχει πει: «όσοι δικαιώνεστε μέσω του νόμου, έχετε εκπέσει από τη χάρη», και ότι «εάν περιτέμνεστε, ο Χριστός δεν θα σας ωφελήσει σε τίποτα». 6. Αυτός δε ο Κήρινθος, ανόητος και δάσκαλος ανοήτων, ισχυρίζεται πάλι με θράσος ότι ο Χριστός έχει πάθει και έχει σταυρωθεί, αλλά δεν έχει αναστηθεί ακόμη, και ότι πρόκειται να αναστηθεί όταν γίνει η καθολική ανάσταση των νεκρών. Επομένως, είναι ασύστατα τα λεγόμενά τους, τόσο τα λόγια όσο και τα νοήματα. Γι' αυτό και ο απόστολος, εκπλησσόμενος με αυτούς που δεν πιστεύουν στη μελλοντική ανάσταση των νεκρών, έλεγε: «εάν οι νεκροί δεν ανασταίνονται, ούτε ο Χριστός έχει αναστηθεί», και το «ας φάμε και ας πιούμε, διότι αύριο πεθαίνουμε», και το «μην πλανάστε· φθείρουν τα καλά ήθη οι κακές συναναστροφές». Πάλι δε, σε αυτούς που λέγουν ότι ο Χριστός δεν έχει αναστηθεί ακόμη, επιφέρει ομοίως τον έλεγχο λέγοντας: «εάν ο Χριστός δεν έχει αναστηθεί, μάταιο είναι το κήρυγμά μας, μάταιη και η πίστη μας. Και βρισκόμαστε να είμαστε και ψευδομάρτυρες του Θεού, 〈επειδή μαρτυρήσαμε κατά του Θεού〉, ότι ανέστησε τον Χριστό, εάν βέβαια δεν (Τον) ανέστησε»· * ωσάν οι [μεν] απόστολοι να κήρυτταν ότι ο Χριστός 〈δεν〉 έχει αναστηθεί ακόμη, και ότι οι νεκροί δεν ανασταίνονται.

Διότι, αφού ο Μωυσής έδωσε κάθε εντολή, έφτασε στο τέλος του βιβλίου και «τα συνέκλεισε όλα σε κατάρα», λέγοντας: «Επικατάρατος όποιος δεν εμμένει σε όλα τα γραμμένα λόγια σε τούτο το βιβλίο, ώστε να τα εφαρμόσει». Ήλθε λοιπόν (ο Χριστός), λύνοντας όσα ήταν δεμένα με τα δεσμά της κατάρας, και χαρίζοντάς μας, αντί των μικρών που δεν μπορούσαν να εκπληρωθούν, τα ανώτερα, τα οποία δεν συγκρούονται το ένα με το άλλο ως προς την εκπλήρωση του έργου, όπως τα προηγούμενα. Διότι έτσι, εξετάζοντας κάθε αίρεση σε σχέση με την τήρηση του σαββάτου και της περιτομής και των άλλων, πολλές φορές αναπτύξαμε το πώς ο Κύριος μάς έχει χαρίσει τα τελειότερα. Πώς λοιπόν θα μπορέσουν τέτοιοι άνθρωποι να έχουν απολογία, εφόσον δεν υπάκουσαν στο Άγιο Πνεύμα, το οποίο μέσω των αποστόλων είπε σε όσους από τα έθνη πίστεψαν «να μην τους επιβάλλεται κανένα βάρος εκτός από τα αναγκαία: να απέχουν από αίμα, από πνιγμένο ζώο, από πορνεία και από ειδωλόθυτα»; Και πώς δεν θα εκπέσουν από τη χάρη του Θεού, όταν ο άγιος απόστολος Παύλος λέει ότι «εάν περιτέμνεστε, ο Χριστός δεν θα σας ωφελήσει σε τίποτα» και «όσοι καυχάσθε με τον νόμο, εκπέσατε από τη χάρη»; 9. Θα είναι αρκετή, λοιπόν, και για τούτη την αίρεση η σύντομη αυτή πραγμάτευσή μας. Διότι οι άνθρωποι αυτοί ελέγχονται αμέσως και καταρρίπτονται εύκολα, όντας μάλλον Ιουδαίοι και τίποτε άλλο. Εντούτοις, αυτοί είναι απολύτως εχθρικοί προς τους Ιουδαίους.

Άρα λοιπόν, σύμφωνα με αυτό, ενεργούν πιο αναγκαία από εμάς εκείνοι που από τώρα έχουν γνωρίσει το τέλειο και έχουν προλάβει να τελειωθούν στην τελειότητα που μέλλει να έλθει τότε. Πού βρίσκεται λοιπόν εκείνο που ειπώθηκε από τον Απόστολο, ότι «εάν περιτέμνεσθε, ο Χριστός σε τίποτα δεν πρόκειται να σας ωφελήσει» και «όσοι δικαιώνεστε μέσω του νόμου, έχετε εκπέσει από τη χάρη»; Και πού βρίσκεται εκείνο που ειπώθηκε από τον Κύριο: «Διότι κατά την ανάσταση ούτε νυμφεύονται ούτε παντρεύονται, αλλά είναι ισάγγελοι»; Ενώ το «θα καθίσετε στο τραπέζι της βασιλείας του Πατέρα μου τρώγοντας και πίνοντας» και το «όταν θα το πιω καινούργιο μαζί σας στη βασιλεία των ουρανών», με την προσθήκη του «καινούργιο» και του «στο τραπέζι της βασιλείας», υποδηλώνουν διαφορετικό νόημα. Διότι και εμείς οι ίδιοι, έχοντας διδαχθεί από τα θεία λόγια, υποστηρίζουμε ότι υπάρχει κάποια μετάληψη αθανάτου ποτού και τροφής· για τα οποία έχει ειπωθεί ότι «εκείνα που μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκαν, είναι αυτά που ετοίμασε ο Θεός για όσους Τον αγαπούν». 38. Αλλά, ισχυρίζεται, πρώτα μεν κατά τη χιλιετία μεταλαμβάνουμε τις φυσικές απολαύσεις χωρίς κόπο και λύπη, και μετά τη χιλιετία, τότε μεταλαμβάνουμε εκείνα για τα οποία έχει ειπωθεί σύμφωνα με το χωρίο: «εκείνα που μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε». Αυτός ο λόγος όμως είναι αντίθετος προς όλη τη θεώρηση της Γραφής.

Πώς λοιπόν δεν ανακαινισθήκαμε μέσω αυτής πριν από τον Χριστό, αλλά χρειαστήκαμε, και εκείνοι και όλοι μας, όχι κάποιον που διδάσκει φιλοσοφία, μια τέχνη που καταλύεται μαζί με τούτον τον αιώνα, γι' αυτό και ονομάζεται «του αιώνος τούτου», αλλά Εκείνον «που σηκώνει την αμαρτία του κόσμου» και παρέχει σοφία αληθινή και αιώνια, έστω κι αν αποτελεί «μωρία» για τους πρόσκαιρους και απολλύμενους σοφούς, όχι επειδή απλώς τους φαίνεται έτσι, αλλά επειδή η ίδια η απουσία της απομωραίνει όσους δεν προσηλώνουν σε αυτή τον νου τους; Βλέπεις ξεκάθαρα πως δεν είναι η εκμάθηση της θύραθεν παιδείας εκείνη που σώζει και καθαίρει το γνωστικό μέρος της ψυχής και το εξομοιώνει με το θείο αρχέτυπο; Γι' αυτό λοιπόν θα δώσω το αρμόζον τέλος στους λόγους γύρω από αυτήν. Εάν κάποιος στρέφεται προς τις διατάξεις του Νόμου με σκοπό να καθαρθεί μέσω αυτών, ο Χριστός δεν θα τον ωφελήσει σε τίποτα, αν και εκείνες είχαν κάποτε νομοθετηθεί σαφώς από τον Θεό, κάτι που δεν ισχύει για την ενασχόληση με τα θύραθεν μαθήματα. Κατά μείζονα λόγο λοιπόν, εάν κάποιος στραφεί ξανά προς την αποδοκιμασμένη θύραθεν φιλοσοφία, νομίζοντας ότι μέσω αυτής θα καθάρει την ψυχή του, ο Χριστός δεν θα τον ωφελήσει σε τίποτα. Ο Παύλος, το στόμα του Χριστού, είναι εκείνος που τα λέει αυτά εκεί και συμμαρτυρεί μαζί μας εδώ.

Εάν λοιπόν διαπιστωθεί ότι ο Βασιλείδης προσαρμόζει τα δόγματα του Αριστοτέλη στον ευαγγελικό και σωτήριο λόγο μας όχι μόνο κατ' ουσίαν αλλά και με τις ίδιες τις λέξεις και τα ονόματα, τι άλλο απομένει παρά να αποδώσουμε εμείς τα ξένα στοιχεία και να αποδείξουμε στους μαθητές του ότι, εφόσον είναι εθνικοί, «ο Χριστός δεν θα τους ωφελήσει σε τίποτα».

Δ'. Και δεν πρόσεχε μόνο την ημέρα, αλλά και τον τόπο· διότι όχι μόνο βιαζόταν να περάσει την ημέρα της Πεντηκοστής, αλλά και να την εορτάσει στα Ιεροσόλυμα. Τι είναι αυτό που κάνεις, μακάριε Παύλε; Τα Ιεροσόλυμα έχουν καταλυθεί, τα Άγια των αγίων έχουν ερημωθεί με απόφαση του Θεού, το προηγούμενο πολίτευμα έχει καταργηθεί. Εσύ προς τους Γαλάτες φωνάζεις λέγοντας: «Όσοι προσδοκάτε να δικαιωθείτε μέσω του νόμου, εκπέσατε από τη χάρη»· και γιατί μας οδηγείς πάλι στη δουλεία του νόμου; Δεν είναι μικρό το ζήτημα που εγείρεται, το να μάθουμε δηλαδή αν ο Παύλος έρχεται σε αντίφαση με τον εαυτό του. Διότι ο Παύλος δεν τηρεί μόνο ημέρες, αλλά φυλάττει και άλλα παραγγέλματα του νόμου, και φωνάζει λέγοντας στους Γαλάτες: «Ιδού, εγώ ο Παύλος σας λέω, ότι εάν περιτέμνεστε, ο Χριστός δεν θα σας ωφελήσει σε τίποτα».

Αυτός, λοιπόν, ο Παύλος, ο οποίος λέει ότι «Εάν περιτέμνεσθε, ο Χριστός σε τίποτα δεν θα σας ωφελήσει», φαίνεται να περιτέμνει ο ίδιος τον Τιμόθεο. Διότι, όπως αναφέρεται, αφού βρήκε ο Παύλος στα Λύστρα κάποιον νέο, υιό μιας πιστής Ιουδαίας γυναίκας και πατέρα Έλληνα, τον περιέτεμε· επειδή δεν ήθελε να στείλει ως δάσκαλο έναν απερίτμητο.

Ήθελα, λοιπόν, και εγώ ο ίδιος να αρχίσω σήμερα από το προοίμιο, ήθελα να προχωρήσω στην αρχή της διηγήσεως, αλλά αντικρίζω ένα πέλαγος νοημάτων που προέρχεται μόνο από το όνομα. Αναλογίσου, πράγματι, πόσο μεγάλο ζήτημα μας εγείρει ευθύς εξαρχής αυτό το όνομα «Σαύλος»· διότι στις Επιστολές βλέπω να είναι αναγεγραμμένο διαφορετικό όνομα: «Παύλος, δούλος του Ιησού Χριστού, κλητός απόστολος»· «Παύλος και Σωσθένης»· «Παύλος κλητός απόστολος»· «Ιδού, εγώ ο Παύλος σας λέγω»· τώρα πλέον αναφέρεται ως Παύλος, και παντού ονομάζεται Παύλος, και δεν αποκαλείται Σαύλος. Για ποιον λόγο, επομένως, πριν από αυτά ονομαζόταν Σαύλος, ενώ έπειτα από αυτά ονομάστηκε Παύλος;

Βλέπεις ότι και αυτά τα ίδια τα ονόματα είναι σεβαστά στους πιστούς και θεοφιλή; Διότι, εάν η αναφορά στο όνομα ενός αγαπημένου παιδιού συχνά έπεισε τον πατέρα να κάνει τη χάρη, ακόμη και όταν δεν το ήθελε, εξαιτίας της στοργής του προς το όνομα, πολύ περισσότερο ήταν φυσικό να συμβαίνει αυτό στην περίπτωση των αγίων. Το ότι, επιπλέον, ήταν φοβερά για εκείνους που αμαρτάνουν, όπως ακριβώς τα ονόματα των δασκάλων για τα ράθυμα παιδιά, άκουσε πώς, στέλνοντας επιστολή στους Γαλάτες, αυτό ακριβώς υπονόησε. Επειδή, δηλαδή, είχαν αποκλίνει σε ιουδαϊκή αδυναμία και διέτρεχαν κίνδυνο ως προς την ίδια την πίστη, θέλοντας να τους ανορθώσει και να τους πείσει να μην παρεισάγουν τίποτε το ιουδαϊκό στη διδασκαλία του Ευαγγελίου, έγραφε τα εξής: «Ιδού, εγώ ο Παύλος σας λέγω ότι, εάν περιτέμνεσθε, ο Χριστός δεν θα σας ωφελήσει σε τίποτα».

Αλλά ο Παύλος δεν ήταν τέτοιος. Ποιο ήταν, λοιπόν, το αμάρτημα που τον παρακίνησε; Μεγάλο και υπέρογκο, το οποίο τους αποξένωνε όλους αυτούς από τον Χριστό, όπως άλλωστε και ο ίδιος προχωρώντας έλεγε: «Ιδού, εγώ ο Παύλος σας λέω ότι, εάν περιτέμνεσθε, ο Χριστός δεν θα σας ωφελήσει σε τίποτα»· και πάλι, «Όσοι προσπαθείτε να δικαιωθείτε μέσω του νόμου, έχετε εκπέσει από τη χάρη». Τι ακριβώς είναι λοιπόν αυτό; Διότι πρέπει να το αναπτύξουμε σαφέστερα. Όσοι από τους Ιουδαίους είχαν πιστέψει, αφενός επειδή κατέχονταν από τις προκαταλήψεις του Ιουδαϊσμού και αφετέρου επειδή μεθούσαν από κενοδοξία και επιθυμούσαν να περιβάλουν τον εαυτό τους με το αξίωμα των διδασκάλων, ήλθαν στο έθνος των Γαλατών και δίδασκαν ότι πρέπει να περιτέμνονται και να τηρούν τα Σάββατα και τις νουμηνίες, και να μην ανέχονται τον Παύλο που τα καταργεί αυτά. Διότι, έλεγαν, ο Πέτρος, ο Ιάκωβος και ο Ιωάννης δεν τα εμποδίζουν αυτά, οι πρώτοι από τους Αποστόλους, οι οποίοι έζησαν μαζί με τον Χριστό.

7. Τώρα όμως υπάρχουν ανάμεσά μας πολλοί που και νηστεύουν την ίδια ημέρα με τους Ιουδαίους, και τηρούν με τον ίδιο τρόπο τα σάββατα· και εμείς το ανεχόμαστε γενναία, ή μάλλον αξιοθρήνητα. Και τι αναφέρω τα των Ιουδαίων; Διότι και πολλά έθιμα των Ελλήνων διατηρούνται από μερικούς δικούς μας: κληδονισμοί, οιωνοσκοπίες, σύμβολα, παρατηρήσεις ημερών, η ενασχόληση με τα ωροσκόπια, καθώς και τα γεμάτα από κάθε ασέβεια έγγραφα, τα οποία, αμέσως μόλις γεννηθούν τα παιδιά, τα συντάσσουν προς βλάβη της ίδιας τους της κεφαλής, μαθαίνοντάς τα από την αρχή να καταλύουν τους κόπους για την αρετή, και υποτάσσοντάς τα, κατά το μερίδιο που τους αναλογεί, στην πλανεμένη τυραννία της ειμαρμένης. Εάν όμως ο Χριστός δεν ωφελεί σε τίποτα όσους περιτέμνονται, αυτούς που επισύρουν πάνω τους τόσα κακά σε τι θα τους ωφελήσει πλέον η πίστη για τη σωτηρία τους; Καίτοι η περιτομή είχε δοθεί από τον Θεό, ωστόσο, επειδή προκαλούσε φθορά στο Ευαγγέλιο εφόσον τελούνταν σε ακατάλληλο καιρό, ο Παύλος έκανε τα πάντα ώστε να την αποκόψει.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ε΄. «Σταθείτε, λοιπόν, σταθεροί», λέγει, «στην ελευθερία με την οποία ο Χριστός σας εξαγόρασε». α΄. Διότι, μήπως ελευθερώσατε εσείς οι ίδιοι τον εαυτό σας, ώστε να τρέχετε πάλι στην προηγούμενη δουλεία; Αλλά Αυτός είναι που σας εξαγόρασε, μήπως άλλος έδωσε το τίμημα για εσάς; Βλέπεις με πόσα επιχειρήματα τους απομακρύνει από την ιουδαϊκή πλάνη; Πρώτον, αποδεικνύοντας ότι αποτελεί εσχάτη ανοησία το να επιθυμούν να γίνουν δούλοι αντί για ελεύθεροι, ενώ προηγουμένως από δούλοι έγιναν ελεύθεροι· δεύτερον, ότι θα αποδειχθούν αγνώμονες και αχάριστοι απέναντι στον ευεργέτη, αφού καταφρονούν εκείνον που τους ελευθέρωσε, ενώ αγαπούν εκείνον που τους υποδούλωσε· τρίτον, ότι αυτό δεν είναι δυνατόν. Διότι ο νόμος δεν έχει πλέον την κυριότητα, εφόσον άπαξ μας εξαγόρασε όλους από αυτόν κάποιος άλλος. Λέγοντας δε το «σταθείτε», έδειξε τον σάλο (τον κλυδωνισμό) τους. «Και μην υποβάλλεστε πάλι σε ζυγό δουλείας». Με τη λέξη «ζυγός» τους υποδεικνύει το βάρος του πράγματος· ενώ με το να πει το «πάλι», δείχνει τη μεγάλη τους αναισθησία. Διότι, εάν μεν ήσασταν άπειροι από εκείνο το βάρος, δεν θα ήσασταν άξιοι για τόσες κατηγορίες· εσείς όμως, που μάθατε εμπειρικά το πόσο φορτικός είναι ο ζυγός, και έπειτα υποβάλλετε πάλι τους εαυτούς σας σε αυτόν, ποιας συγγνώμης θα ήταν δίκαιο να τύχετε; «Ιδού, εγώ ο Παύλος σας λέω ότι, εάν περιτέμνεστε, ο Χριστός δεν θα σας ωφελήσει σε τίποτα». Δες πόσο μεγάλη είναι η απειλή. Δικαιολογημένα, λοιπόν, αναθεμάτιζε ακόμη και αγγέλους. Πώς όμως ο Χριστός δεν θα τους ωφελήσει σε τίποτα;

Διότι αυτός βέβαια δεν το απέδειξε αυτό με επιχειρήματα, αλλά το διακήρυξε, καθώς η αξιοπιστία του προσώπου του αρκούσε πλέον αντί για κάθε απόδειξη (γι' αυτό άλλωστε είπε προκαταβολικά: «Ιδού, εγώ ο Παύλος σας λέγω», πράγμα που φανέρωνε άνθρωπο με απόλυτη βεβαιότητα για όσα λέει)· εμείς όμως, όσο είναι δυνατόν, θα προσθέσουμε και τα δικά μας. Πώς δεν θα ωφελήσει σε τίποτα τον περιτεμνόμενο ο Χριστός; Αυτός που περιτέμνεται, περιτέμνεται επειδή φοβάται τον νόμο· εκείνος όμως που φοβάται, δυσπιστεί προς τη δύναμη της χάριτος, και αυτός που δυσπιστεί δεν αποκομίζει κανένα κέρδος από αυτήν προς την οποία δείχνει δυσπιστία. Επιπλέον, για να το πούμε διαφορετικά, αυτός που περιτέμνεται καθιστά τον νόμο κύριό του· εφόσον όμως τον θεωρεί κύριο, και τον παραβαίνει κατά το μεγαλύτερο μέρος του ενώ τον τηρεί κατά το μικρότερο, θέτει και πάλι τον εαυτό του υπό την κατάρα. Και υποβάλλοντας τον εαυτό του στην κατάρα και απορρίπτοντας την ελευθερία που προέρχεται από την πίστη, πώς μπορεί να σωθεί; Διότι, αν πρέπει να πούμε κάτι το παράδοξο, αυτός ούτε στον Χριστό πιστεύει ούτε στον νόμο, αλλά στέκεται στη μέση, θέλοντας να επωφεληθεί και από τη μία και από την άλλη πλευρά· γι' αυτό ακριβώς δεν πρόκειται να καρπωθεί τίποτα από πουθενά. Έπειτα, αφού είπε ότι «σε τίποτα δεν θα ωφελήσει», παραθέτει την απόδειξη με τρόπο αινιγματικό και με συντομία, λέγοντας τα εξής: «Διαβεβαιώνω δε κάθε άνθρωπο που περιτέμνεται, ότι είναι οφειλέτης να τηρήσει ολόκληρο τον νόμο». Διότι, για να μη νομίσεις ότι αυτά λέγονται από εμπάθεια, λέει, δεν τα απευθύνω μόνο σε εσάς, αλλά και σε κάθε άνθρωπο που περιτέμνεται, ότι είναι οφειλέτης να τηρήσει ολόκληρο τον νόμο· διότι οι διατάξεις του νόμου είναι αλληλένδετες.

Διότι αυτό που θέλει να πει είναι το εξής: Σας παρακαλώ, μην με αναγκάσετε ούτε να αφήσετε να χρησιμοποιήσω τη δύναμή μου εναντίον εκείνων που μας εξευτελίζουν και νομίζουν ότι είμαστε άνθρωποι σαρκικοί. Αυτό είναι βαρύτερο από εκείνα που τους έλεγε απειλώντας τους στην προηγούμενη επιστολή: «Με ράβδο να έρθω σε σας ή με αγάπη και πνεύμα πραότητας;», και τώρα: «Επειδή νόμισαν πως δεν θα έρθω σε σας, μερικοί υπερηφανεύτηκαν. Θα έρθω όμως και θα γνωρίσω, όχι τα λόγια αυτών που υπερηφανεύτηκαν, αλλά τη δύναμή τους». Διότι και εδώ φανερώνει και τα δύο, και τη δύναμή του και το φιλοσοφημένο και ανεξίκακο φρόνημά του· εφόσον παρακαλεί κατ' αυτόν τον τρόπο και με τόση επιμονή, ώστε να μην αναγκαστεί να φτάσει στην επίδειξη της δικής του τιμωρητικής δύναμης, και να τους πλήξει και να τους τιμωρήσει, απαιτώντας την εσχάτη δίκη. Αυτό άλλωστε άφησε να εννοηθεί λέγοντας: «Σας παρακαλώ, λοιπόν, όταν θα είμαι παρών, να μη χρειαστεί να δείξω θάρρος με την πεποίθηση με την οποία λογαριάζω να τολμήσω εναντίον μερικών, οι οποίοι θεωρούν ότι συμπεριφερόμαστε κατά σάρκα». Προς το παρόν όμως ας επαναφέρουμε τον λόγο στην αρχή. «Εγώ ο ίδιος ο Παύλος». Είναι πολλή η έμφαση, πολλή η βαρύτητα· όπως ακριβώς λέει και αλλού: «Ιδού, εγώ ο Παύλος σας λέω»· και πάλι: «Ως Παύλος ο ηλικιωμένος»· και αλλού πάλι: «Η οποία προστάτεψε πολλούς, αλλά και εμένα τον ίδιο». Έτσι και εδώ: «Εγώ ο ίδιος ο Παύλος». Μεγάλο βέβαια είναι και τούτο, το ότι δηλαδή τους παρακαλεί ο ίδιος· το άλλο όμως είναι μεγαλύτερο, το οποίο και πρόσθεσε λέγοντας: «Διά της πραότητος και της επιεικείας του Χριστού».

Αλλά αυτοί ήταν πιο δοκιμασμένοι από τους άλλους, και είχαν μετοικήσει εκεί από άλλες πόλεις, σαν σε κάποια πιο ασφαλή και πιο βασιλική πόλη. Επειδή, λοιπόν, διέμεναν σε ξένο τόπο και έπρεπε να απολαμβάνουν πολλή ασφάλεια, και κάποιοι από αυτούς του ήταν γνωστοί, ενώ άλλοι είχαν προσφέρει πολλές και μεγάλες υπηρεσίες υπέρ αυτού όταν ήταν παρόντες· εύλογα τους συστήνει μέσω των επιστολών του. Διότι η δόξα του Παύλου δεν ήταν μικρή τότε, αλλά τόσο μεγάλη, ώστε μόνο από τα γράμματά του να έχουν πολλή προστασία όσοι τα έφεραν· διότι όχι μόνο τον σέβονταν, αλλά και αισθάνονταν δέος απέναντί του. Διότι, αν δεν συνέβαινε αυτό, δεν θα έλεγε: «Η οποία έγινε προστάτις πολλών, και εμού του ιδίου»· και πάλι: «Ευχόμουν να είμαι ανάθεμα εγώ ο ίδιος». Και γράφοντας στον Φιλήμονα έλεγε: «Ως Παύλος ο πρεσβύτης, και τώρα μάλιστα δέσμιος εν Χριστώ Ιησού»· και στους Γαλάτες: «Ιδού, εγώ ο Παύλος σας λέω»· και, «Με δεχθήκατε ως Χριστό Ιησού». Και στέλνοντας επιστολή στους Κορινθίους έλεγε: «Μερικοί υπερηφανεύθηκαν, με την ιδέα ότι εγώ δεν πρόκειται να έλθω προς εσάς»· και πάλι: «Αυτά τα μετεσχημάτισα στο πρόσωπό μου και στον Απολλώ, για να μάθετε από εμάς να μην φρονείτε πάνω από ό,τι έχει γραφεί». Από όλα αυτά είναι φανερό ότι όλοι έτρεφαν μεγάλο σεβασμό και εκτίμηση για το πρόσωπό του. Επειδή, λοιπόν, ήθελε να βρίσκονται αυτοί σε ασφάλεια και να τιμώνται, προσαγόρευσε τον καθένα, επαινώντας τον κατά το δυνατόν.

Διότι και ο πατέρας φρόντιζε και επιθυμούσε να τον κάνει μέτοχο των ευλογιών, και ο ίδιος έπραττε για τον σκοπό αυτόν όλα όσα του είχαν προσταχθεί. Αλλ' όμως, επειδή ήταν φαύλος, τίποτα από αυτά δεν τον ωφέλησε· αντίθετα, αν και ήταν πρώτος κατά τη φύση και είχε τον πατέρα του να πράττει τα πάντα υπέρ αυτού, επειδή δεν είχε τον Θεό μαζί του, εξέπεσε από όλα. Και τι αναφέρω τους ανθρώπους; Υιοί του Θεού έγιναν οι Ιουδαίοι, και δεν κέρδισαν τίποτα από αυτήν την ευγενική τους ιδιότητα. Εάν λοιπόν, όταν κάποιος γίνει υιός του Θεού, δεν επιδείξει αρετή άξια αυτής της ευγένειας, τιμωρείται μάλιστα και βαρύτερα, τότε γιατί μου προβάλλεις την ευγενική καταγωγή από προγόνους και παππούδες; Διότι αυτό μπορεί να διαπιστώσει κανείς ότι ισχύει όχι μόνο στην Παλαιά Διαθήκη, αλλά και στην Καινή: «Σε όσους δε τον δέχθηκαν», λέει, «έδωσε την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού». Εντούτοις όμως, ο Παύλος δήλωσε ότι πολλά από αυτά τα τέκνα δεν ωφελούνται καθόλου από τον Πατέρα: «Διότι εάν περιτέμνεστε», λέει, «ο Χριστός δεν θα σας ωφελήσει σε τίποτα». Εάν όμως ο Χριστός δεν ωφελεί σε τίποτα εκείνους που δεν επιθυμούν να προσέχουν τον εαυτό τους, πώς θα τους προστατεύσει ένας άνθρωπος;

Αυτός είναι που απορρίπτει την περιτομή, επειδή εφαρμοζόταν σε ακατάλληλο χρόνο και θόλωνε την καθαρότητα του κηρύγματος, λέγοντας: «Εάν περιτέμνεσθε, ο Χριστός σε τίποτα δεν θα σας ωφελήσει». Πώς λοιπόν, λέει, πρόσθεσε και αιτιολογία λέγοντας: «Για να γίνουν φανεροί οι δόκιμοι»; Το «ίνα» (για να), σε πολλά σημεία των Γραφών, δεν αποτελεί δήλωση αιτιολογίας, αλλά της έκβασης των πραγμάτων.

Γι' αυτό και πρόσθεσε. «Και θα κρίνει ανάμεσα στα έθνη». Διότι αυτό προπάντων είναι το έργο του νόμου, το να δικάζει εκείνους που αντιδικούν. Το ότι δε ο λόγος δεν γίνεται για την Παλαιά Διαθήκη, είναι φανερό από τα ίδια τα πράγματα. Διότι ούτε τηρούμε την αργία του Σαββάτου, ούτε δεχθήκαμε την περιτομή, ούτε τις δικές τους εορτές, ούτε κανένα άλλο από τα παλαιά. Επειδή ακούσαμε τον Παύλο να λέει ότι, «εάν περιτέμνεσθε, ο Χριστός δεν θα σας ωφελήσει σε τίποτα»· και: «Παρατηρείτε ημέρες, και μήνες, και καιρούς, και έτη; Φοβούμαι μήπως μάταια έχω κοπιάσει για εσάς». Από αυτό είναι φανερό ότι ο λόγος αφορά την Καινή Διαθήκη, επειδή θα κρίνει ανάμεσα στα έθνη, καθώς λέει και ο Παύλος: «Την ημέρα κατά την οποία ο Θεός θα κρίνει τα κρυπτά των ανθρώπων». Πώς θα τα κρίνει; πες μου· σύμφωνα με την Παλαιά Διαθήκη; Σε καμία περίπτωση, αλλά: «Σύμφωνα με το ευαγγέλιό μου». Είδες ότι τα λόγια είναι μεν διαφορετικά, τα νοήματα όμως συμφωνούν; Ο Ησαΐας λέει: «Θα κρίνει ανάμεσα στα έθνη»· και ο Παύλος: «Θα κρίνει σύμφωνα με το ευαγγέλιό μου». Και θα ελέγξει λαό πολύ· δηλαδή όσους φιλονικούν και παρανομούν. Και φανερώνοντας αυτό, ο Χριστός έλεγε: «Δεν θα σας κρίνω εγώ, αλλά ο λόγος τον οποίο ελάλησα, εκείνος θα σας κρίνει».

Όσοι λοιπόν από εσάς αλιεύσατε και τους έχετε με ασφάλεια μέσα στα δίχτυα, συνεχίστε να τους συγκρατείτε σφιχτά με τον λόγο της νουθεσίας· όσοι όμως δεν έχετε πιάσει ακόμη αυτό το καλό θήραμα, έχετε επαρκή προθεσμία, αυτές τις πέντε ημέρες, ώστε να επιτύχετε την άγρα. Ας απλώσουμε λοιπόν τα δίχτυα της διδασκαλίας, ας σταθούμε ολόγυρα, σαν κυνηγετικά σκυλιά, συγκεντρώνοντάς τους από παντού προς τους νόμους της Εκκλησίας. Ας επιστρατεύσουμε δε για αυτούς, αν νομίζετε, ως κάποιον άριστο κυνηγό, τον μακάριο Παύλο να φωνάζει και να λέει: «Ιδού εγώ, ο Παύλος, σας λέω ότι, εάν περιτέμνεστε, ο Χριστός δεν θα σας ωφελήσει σε τίποτα». Διότι και πολλά από τα ανήμερα και εξηγριωμένα ζώα, όταν τύχει να κρύβονται κάτω από κάποιον θάμνο και ακούσουν τη φωνή του κυνηγού, πετάγονται μεν έξω από τον φόβο τους, αλλά καθώς κατευθύνονται από την πίεση της φωνής, και πολλές φορές ωθούνται παρά τη θέλησή τους από τις κραυγές, πέφτουν μέσα στις ίδιες τις παγίδες. Έτσι και οι αδελφοί σας, οι οποίοι κρύβονται σαν σε κάποιον θάμνο, στον ιουδαϊσμό, αν ακούσουν τη φωνή του Παύλου, γνωρίζω καλά ότι εύκολα θα πέσουν μέσα στα δίχτυα της σωτηρίας και θα αποβάλουν κάθε ιουδαϊκή πλάνη. Διότι δεν είναι ο Παύλος εκείνος που ομιλεί, αλλά ο Χριστός, ο οποίος κινεί τη δική του ψυχή.

Επομένως, όταν τον ακούς να αναφωνεί και να λέει: «Ιδού, εγώ ο Παύλος σας λέω ότι, εάν περιτέμνεσθε, ο Χριστός δεν θα σας ωφελήσει σε τίποτα», να θεωρείς ότι μόνο η φωνή ανήκει στον Παύλο, ενώ το νόημα και το δόγμα ανήκουν στον Χριστό που ηχεί μέσα του.

Αλλά ίσως πει κάποιος: είναι άραγε τόσο μεγάλη η βλάβη της περιτομής, ώστε να καταστήσει εντελώς ανώφελη την οικονομία του Χριστού; Ναι, τόσο μεγάλη είναι η βλάβη της περιτομής, όχι εξαιτίας της δικής της φύσης, αλλά εξαιτίας της αγνωμοσύνης. Υπήρξε κάποτε καιρός που ο νόμος ήταν χρήσιμος και αναγκαίος· τώρα πλέον έχει παύσει και είναι ανενεργός. Αν, λοιπόν, τον εφαρμόσεις παράκαιρα, σου καθιστά ανώφελη τη δωρεά του Θεού. Γι' αυτό ο Χριστός δεν θα σας ωφελήσει σε τίποτα, επειδή δεν θέλετε να προσέλθετε. Διότι, εάν κάποιος που συνελήφθη για μοιχεία και για τις πιο αισχρές πράξεις βρισκόταν στη φυλακή, και έπειτα, ενώ επρόκειτο να παραπεμφθεί σε δίκη και να εκδοθεί εναντίον του καταδικαστική απόφαση, ερχόταν επιστολή του βασιλιά η οποία θα απελευθέρωνε όλους τους φυλακισμένους χωρίς καμία απολογία και εξέταση, και εκείνος, μη θέλοντας να απολαύσει τη δωρεά, επέλεγε και επέμενε πεισματικά να δικαστεί μάλλον, να απολογηθεί και να υποστεί τον έλεγχο, δεν θα μπορέσει πλέον να απολαύσει τη χάρη. Διότι, καθιστώντας τον εαυτό του υπόλογο σε δικαστήριο, σε απόφαση και σε εξέταση, απέκλεισε οικειοθελώς τον εαυτό του από τη βασιλική δωρεά. Το ίδιο ακριβώς συνέβη και στην περίπτωση των Ιουδαίων.

Και τι χρειάζεται να γίνεται λόγος για δασκάλους και προφήτες, εφόσον έσφαξαν ακόμη και τους ίδιους τους γιους τους; Διότι θυσίασαν τους γιους τους και τις κόρες τους στα δαιμόνια. Τη φύση την αγνόησαν, και επρόκειτο να τηρήσουν ημέρες; Πες μου· τη συγγένεια την καταπάτησαν, τα τέκνα τους τα λησμόνησαν, τον ίδιο τον Θεό που τους δημιούργησε τον λησμόνησαν· διότι λέει η Γραφή, εγκατέλειψες τον Θεό που σε γέννησε, και λησμόνησες τον Θεό που σε τρέφει· τον Θεό τον εγκατέλειψαν, και επρόκειτο να τηρήσουν τις εορτές; Και ποιος θα μπορούσε να το ισχυριστεί αυτό; Επειδή και ο Χριστός γι' αυτόν τον λόγο τέλεσε το Πάσχα μαζί τους, όχι για να το τελούμε και εμείς μαζί με εκείνους, αλλά για να φέρει την αλήθεια στη θέση της σκιάς. Διότι και την περιτομή υπέμεινε, και τα σάββατα τήρησε, και τις εορτές τέλεσε, και άζυμα έφαγε, και στα Ιεροσόλυμα τα έπραξε όλα αυτά. Όμως εμείς δεν υποκείμεθα σε κανένα από αυτά, αλλά ο Παύλος διακηρύσσει λέγοντας: «Εάν περιτέμνεστε, ο Χριστός δεν θα σας ωφελήσει σε τίποτα». Και για τα άζυμα πάλι λέει: «Ώστε ας εορτάζουμε, όχι με παλαιό προζύμι, ούτε με προζύμι κακίας και πονηρίας, αλλά με άζυμα ειλικρίνειας και αλήθειας». Διότι τα δικά μας άζυμα δεν είναι ζυμωμένο αλεύρι, αλλά ειλικρινής πολιτεία και ενάρετος βίος.

Και επιπλέον υπενθύμισε τη γέεννα, το φοβερό βήμα του Κυρίου, τις ευθύνες που θα ζητηθούν εκεί, και ότι για όλα αυτά θα δώσουμε λόγο, καθώς και ότι όχι μικρή τιμωρία περιμένει αυτούς που τολμούν τέτοια πράγματα· υπενθύμισε και τον Παύλο που λέει: «Όσοι δικαιώνεστε με τον νόμο, ξεπέσατε από τη χάρη»· και πάλι που απειλεί: «Εάν περιτέμνεστε, ο Χριστός σε τίποτα δεν θα σας ωφελήσει». Και πες ότι όπως ακριβώς η περιτομή, έτσι και η ιουδαϊκή νηστεία βγάζει έξω από τη βασιλεία των ουρανών αυτόν που νηστεύει, έστω και αν έχει αναρίθμητα άλλα κατορθώματα· πες ότι Χριστιανοί γι' αυτόν τον λόγο και ονομαζόμαστε και είμαστε, για να υπακούμε στον Χριστό, και όχι για να τρέχουμε προς εκείνους τους εχθρούς. Εάν δε προβάλλει κάποιες θεραπείες, και σου λέει, «Υπόσχονται να με θεραπεύσουν, και γι' αυτό τρέχω σε αυτούς», αποκάλυψε τις μαγγανείες τους, τις επωδές, τα περιάμματα και τις φαρμακείες. Διότι με κανέναν άλλον τρόπο δεν δίνουν την εντύπωση ότι θεραπεύουν, ούτε βέβαια θεραπεύουν στην πραγματικότητα, μη γένοιτο! Εγώ όμως, χρησιμοποιώντας μεγάλη υπερβολή, λέω και τούτο, ότι ακόμη και αν θεραπεύουν στ' αλήθεια, είναι προτιμότερο να πεθάνει κανείς, παρά να προστρέξει στους εχθρούς του Θεού και να θεραπευτεί με αυτόν τον τρόπο.

Είναι κατάλληλη ευκαιρία τώρα να πούμε: Αλίμονο στη δειλή καρδιά, στα παραλυμένα χέρια και στον αμαρτωλό που βαδίζει σε δύο δρόμους. Διότι όσα έχουν ειπωθεί για την περιτομή, πρέπει να θεωρούμε ότι έχουν ειπωθεί και για τη νηστεία και για κάθε εντολή του νόμου, η οποία τηρείται τώρα παράκαιρα, όπως ακριβώς εάν κάποιος περιτέμνεται, ο Χριστός δεν θα τον ωφελήσει σε τίποτα. Για να μη νομίσεις, δηλαδή, ότι αυτό έχει ειπωθεί μόνο για την περιτομή, αλλά και για ολόκληρο τον νόμο, εάν κάποιος τον τηρεί τώρα παράκαιρα, άκουσε τι λέει: «Όσοι ζητάτε να δικαιωθείτε μέσω του νόμου, έχετε εκπέσει από τη χάρη». Τι θα μπορούσε, λοιπόν, να συγκριθεί με αυτήν τη ζημία; Αλλά ας μην ισχύουν αυτά για τους αδελφούς μας. Διότι αδελφούς τους αποκαλώ, έστω κι αν νοσούν αμέτρητες φορές, εξαιτίας της ελπίδας για τη θεραπεία τους.

Κανείς δεν μπορεί να τα δικαιολογήσει. Κανείς ας μην σας πλανά· αυτά δεν είναι γνωρίσματα των Χριστιανών. Αυτά είναι ξένα προς την καθολική Εκκλησία· αυτά τα πράττουν όλα τα έθνη του κόσμου. Κανείς, αδελφοί μου, ας μην σας πλανά· όσοι παρασύρεστε σε αυτά, έχετε εκπέσει από τη χάρη· ο Χριστός σε τίποτα δεν θα σας ωφελήσει. Ας επανέλθουμε, λοιπόν, πάλι στην πρώτη και καλή ομολογία, στην οποία κληθήκαμε ενώπιον πολλών μαρτύρων, ενώπιον αγγέλων και ανθρώπων και του Κτίστου των συμπάντων· διότι Αυτός κατέχει το έγγραφο της ομολογίας μας στον ουρανό, ώστε να ανταποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του και με το πώς φύλαξε την ομολογία. Διότι για τον καθένα από εμάς είναι καταγεγραμμένα, και οι συνθήκες, και η αποταγή του διαβόλου και η συνταγή με τον Χριστό, καθώς και τα έργα μας και οι πράξεις, και τα λόγια, και οι σκέψεις, και οι μετεωρισμοί, και τα γέλια· και έχοντάς τα όλα αυτά καταγεγραμμένα έρχεται ο Χριστός. Λοιπόν, τι θέλεις; Να Του πεις ψέματα; Αλλά δεν είναι δυνατόν· διότι στο χέρι Του βρίσκεσαι και εσύ και τα λόγια σου. Αλλά μήπως θέλεις να κρυφτείς;

Αλλά όμως, μετά από τόση πρόοδο, διέπραξαν αμαρτία ικανή να τους αποξενώσει από τον Χριστό· για την οποία ο ίδιος αποφαίνεται ως εξής λέγοντας: «Ιδού, εγώ ο Παύλος σας λέω ότι, εάν περιτέμνεστε, ο Χριστός δεν θα σας ωφελήσει σε τίποτα», και πάλι: «Όσοι δικαιώνεστε μέσω του νόμου, έχετε εκπέσει από τη χάρη». Και όμως, μετά από ένα τόσο μεγάλο παράπτωμα, τους αποδέχεται πάλι λέγοντας: «Τεκνία μου, για τα οποία πάλι κοιλοπονώ μέχρις ότου μορφωθεί ο Χριστός μέσα σας», δείχνοντας ότι, ακόμη και μετά την έσχατη διαφθορά, είναι δυνατόν να μορφωθεί πάλι από την αρχή ο Χριστός μέσα μας· «διότι δεν επιθυμεί τον θάνατο του αμαρτωλού, αλλά το να επιστρέψει και να ζήσει». Ας επιστρέψουμε, λοιπόν, προσφιλές μου πρόσωπο, και ας εκπληρώσουμε το θέλημα του Θεού. Διότι γι' αυτό μας έκτισε και μας έφερε στην ύπαρξη, για να μας αξιώσει να μετάσχουμε στα αιώνια αγαθά, για να μας χαρίσει τη βασιλεία των ουρανών, όχι για να μας ρίξει στη γέεννα και να μας παραδώσει στο πυρ· διότι αυτό δεν δημιουργήθηκε για εμάς, αλλά για τον διάβολο· η βασιλεία όμως έχει ετοιμαστεί και προπαρασκευαστεί για εμάς από παλιά. Και υποδεικνύοντας και τα δύο αυτά, έλεγε σε όσους βρίσκονταν στα δεξιά του: «Ελάτε, λέει, οι ευλογημένοι του Πατέρα μου, κληρονομήστε τη βασιλεία που έχει ετοιμαστεί για εσάς από την καταβολή του κόσμου.» Σε όσους δε βρίσκονταν στα αριστερά του: «Πορευθείτε μακριά από εμένα, οι καταραμένοι, στο πυρ το αιώνιο, το ετοιμασμένο», όχι πλέον «για εσάς», αλλά «για τον διάβολο και τους αγγέλους του».

Και πάλι: «Εγώ ο Παύλος σας λέω, ότι εάν περιτέμνεστε, ο Χριστός σε τίποτα δεν θα σας ωφελήσει». Εδώ όμως, επειδή ο λόγος αφορούσε τη σιωπή, δεν τους επιπλήττει με σφοδρότητα, αλλά μάλλον μέσω αυτού ακριβώς αποσπά την προσοχή τους. «Επομένως, αδελφοί μου, να επιζητείτε το να προφητεύετε, και να μην εμποδίζετε τη λαλιά των γλωσσών». Επέστρεψε πάλι στο προηγούμενο θέμα. Πρόσεξε δε πώς μέχρι εδώ διατήρησε τη διαφορά, παρουσιάζοντας το μεν ως εξαιρετικά αναγκαίο, το δε όχι τόσο· γι' αυτό για το πρώτο λέει: «Να επιζητείτε», ενώ για το δεύτερο: «Μην εμποδίζετε». «Όλα δε ας γίνονται με ευπρέπεια και με τάξη». Πρόσθεσε αυτόν τον λόγο, προκειμένου να τα διορθώσει όλα ανακεφαλαιωτικά.

Εξάλλου, λέγοντας το «πάλι», δείχνει τη μεγάλη τους αναισθησία. Διότι, λέει, εάν μεν ήσασταν άπειροι από εκείνο το πάθος, δεν θα ήσασταν άξιοι για τόσο μεγάλες κατηγορίες. «Ιδού, εγώ ο Παύλος σας λέω». Είναι φωνή ανθρώπου που μιλά με θάρρος. «Ότι, εάν περιτέμνεσθε, ο Χριστός σε τίποτα δεν θα σας ωφελήσει». Πώς σε τίποτα δεν θα ωφελήσει τον περιτεμνόμενο ο Χριστός; Άκου. Αυτός που περιτέμνεται, περιτέμνεται επειδή φοβάται τον νόμο. Εκείνος όμως που φοβάται, δυσπιστεί στη δύναμη της χάριτος· και αυτός που δυσπιστεί, δεν κερδίζει τίποτα από εκείνην απέναντι στην οποία δυσπιστεί. «Και διαβεβαιώνω πάλι κάθε άνθρωπο που περιτέμνεται, ότι είναι υποχρεωμένος να τηρήσει όλον τον νόμο».

Διότι και ο Χριστός και την περιτομή υπέμεινε, και τα σάββατα τήρησε, και τις εορτές τέλεσε, και άζυμα έφαγε, και όλα αυτά τα έπραξε στα Ιεροσόλυμα. Και μάλιστα κατά τη δέκατη τέταρτη ημέρα του πρώτου μήνα. Αλλά εμείς σε κανένα από αυτά δεν δεσμευόμαστε. Και ο Παύλος διακηρύσσει λέγοντας: «Εάν περιτέμνεσθε, ο Χριστός σε τίποτα δεν θα σας ωφελήσει». Και για τα άζυμα πάλι: «Ώστε να εορτάζουμε όχι με παλαιό προζύμι, ούτε με προζύμι κακίας και πονηρίας, αλλά με τα άζυμα της ειλικρίνειας και της αλήθειας». Διότι για εμάς τα άζυμα δεν είναι ζυμωμένο αλεύρι, αλλά ο ενάρετος βίος. Και πάλι: «Το τέλος του νόμου είναι ο Χριστός. Αν κάποιος είναι εν Χριστώ, είναι καινή κτίση. Όσοι είστε υπό τον νόμο, έχετε εκπέσει από τη χάρη. Τα αρχαία παρήλθαν, ιδού τα πάντα έγιναν καινούργια». Ένα δε από όλα αυτά είναι και το μυστήριο του Πάσχα. Διότι αυτό είναι εορτή των εορτών και πανήγυρις των πανηγύρεων. Και για ποιον λόγο το έκανε αυτό ο Χριστός; Επειδή το παλαιό Πάσχα ήταν τύπος αυτού που επρόκειτο να έλθει, και έπρεπε η αλήθεια να τεθεί επί του τύπου, αφού πρώτα έδειξε τη σκιά, τότε εισήγαγε την αλήθεια. Και με την έλευση της αλήθειας η σκιά πλέον παραμερίζεται και δεν έχει πια θέση. Διότι, σε τι χρειαζόταν ο τύπος, εφόσον ήλθε η αλήθεια; Σε τι χρειαζόταν η σκιά, όταν τα ίδια τα πράγματα έχουν κάνει την εμφάνισή τους; Σε τι χρειαζόταν ο άλογος αμνός, εφόσον εισήχθη αντ' αυτού το ιερό θύμα που μας απήλλαξε από την αλογία;

Γνώριζε δε ότι η ψευδοένωση πολύ σύντομα με τη χάρη και τη δύναμη του Θεού θα διαλυθεί, και το δόγμα των Λατίνων, αντί να εδραιωθεί μέσω της ψευδούς συνόδου, πράγμα που πάντοτε επεδίωκαν, ανατράπηκε και ελέγχθηκε ακόμη περισσότερο, και στηλιτεύεται παντού ως βλάσφημο και ασεβές, και αυτοί που το επικύρωσαν δεν τολμούν ούτε το στόμα τους να ανοίξουν υπέρ αυτού. Ο καλόγερος, λοιπόν, του δικού σας μισθωτού και όχι ποιμένα, ο ανόητος Μονεμβασίας, αφού έλαβε από τον βασιλιά την ηγουμενία της μονής του Προδρόμου, ούτε μνημονεύεται από τους καλόγερους αυτού, ούτε θυμιάζεται καθόλου ως χριστιανός, αλλά τον έχουν μόνο για τα πρακτικά ζητήματα σαν κάποιον πρόξενο· και ο βασιλιάς, μαθαίνοντας αυτά, δεν δίνει καμία σημασία, αλλά και ομολογεί φανερά ότι μετανοεί για ό,τι έγινε και μεταθέτει την ευθύνη σε αυτούς που συμφώνησαν και υπέγραψαν. Αποφεύγετε, λοιπόν, και εσείς, αδελφοί, την κοινωνία με τους ακοινωνήτους και τη μνημόνευση των αμνημονεύτων. Ιδού, εγώ, ο αμαρτωλός Μάρκος, σας λέω ότι αυτός που μνημονεύει τον πάπα ως ορθόδοξο αρχιερέα καθίσταται ένοχος να εφαρμόσει όλο τον λατινισμό μέχρι και το ίδιο το ξύρισμα των γενειάδων, και ο λατινόφρων θα κριθεί μαζί με τους Λατίνους και θα λογιστεί ως παραβάτης της πίστεως.

Επομένως, όσα ειπώθηκαν προς τους Γαλάτες από τον απόστολο περί της περιτομής, ορθό θα ήταν να λεχθούν και προς τους αζυμίτες, μεταφερόμενα στο ζήτημα περί των αζύμων, ότι δηλαδή εάν τρώτε άζυμα, ο Χριστός δεν θα σας ωφελήσει σε τίποτα. Και διαβεβαιώνω κάθε άνθρωπο που χρησιμοποιεί τα άζυμα, ότι είναι οφειλέτης να τηρήσει όλον τον νόμο· αποκοπήκατε από τον Χριστό όσοι επιζητείτε να δικαιωθείτε βάσει του νόμου· εκπέσατε από τη χάρη. Διότι, εάν η περιτομή είναι απορριπτέα, επειδή ανήκει στον νόμο, απορριπτέο είναι και το άζυμο, επειδή ανήκει στον νόμο.