Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 1:10

Την τρίτη, αυτή του εφήβου, ώστε με την αγνεία να ξηράνεις την υγρότητα των παθών. Διότι και την τρίτη ημέρα ο Θεός διαχώρισε την ξηρά από την υγρασία. Την τετάρτη του νέου· φέροντας ως άστρα τις τέσσερις αρετές και φαινόμενος ως φωστήρας μέσα στον κόσμο. Διότι και οι φωστήρες δημιουργήθηκαν την τετάρτη ημέρα. Την πέμπτη ηλικία, αυτή του μεσήλικα· χαλιναγωγώντας τα πέντε ζώα των αισθήσεών σου, για να μην σκιρτήσουν προς την αμαρτία. Διότι και τα ζώα δημιουργήθηκαν την πέμπτη ημέρα. Την έκτη, αυτή του πρεσβύτη· διασφαλίζοντας την αρχική σου κίνηση με τον λόγο ως άνθρωπος και πλάθοντας και ρυθμίζοντας το χώμα και τον πηλό του σώματος με τις αρετές. Διότι και ο άνθρωπος δημιουργήθηκε την έκτη ημέρα. Την έβδομη, αυτή του γέροντα, με τα λευκά μαλλιά της βιοτής και της ευσέβειας, αναπαυόμενος στη γη, όταν ως λευκοντυμένο στάχυ και ως ώριμος σίτος θα απέλθεις στον τάφο, συγκομιζόμενος στην κατάλληλη εποχή και αναπαυόμενος όπως στην έβδομη ημέρα. Διότι και την έβδομη ημέρα ο Πατέρας κατέπαυσε από τα έργα Του, και ο Υιός αναπαύθηκε από τα δικά Του ευαγγελικά έργα μέσα στον τάφο. Την όγδοη, λοιπόν, να την περιμένεις· την έξοδο από το σκήνωμα, την αναχώρηση από τον τάφο και την εκ νεκρών έγερση. Διότι και την όγδοη ημέρα αναστήθηκε εκ νεκρών ο Κύριος. «Εις το τέλος, υπέρ της ογδόης. Την όγδοη», λέει, «ημέρα θα είναι εορτή εξοδίου· κανένα λατρευτικό έργο δεν θα κάνετε κατ' αυτήν». Και γιατί εμπόδισε την προσφορά λατρείας και θυσιών την όγδοη ημέρα;

Και όλη η ορατή κτίση δημιουργήθηκε σε έξι ημέρες· και την μεν πρώτη το φως, το οποίο ονόμασε ημέρα· τη δε δεύτερη το στερέωμα· και την τρίτη, αφού συνήγαγε τα ύδατα, φανέρωσε την ξηρά, και παρήγαγε τους ποικίλους καρπούς σε αυτήν· και την μεν τέταρτη δημιούργησε τον ήλιο και τη σελήνη, και όλο τον χορό των αστέρων· τη δε πέμπτη έδωσε γένεση στα ζώα της θάλασσας και στα πτηνά του αέρα· τη δε έκτη δημιούργησε τα τετράποδα πάνω στη γη, και τέλος τον άνθρωπο. Επίσης, τα αόρατα ιδιώματά Του από τη δημιουργία του κόσμου, επειδή κατανοούνται διά μέσου των δημιουργημάτων, γίνονται ορατά· και ούτε το φως είναι σαν τη νύχτα, ούτε ο ήλιος σαν τη σελήνη, ούτε τα άλογα όντα είναι σαν τον λογικό άνθρωπο· ούτε οι άγγελοι σαν τους θρόνους, ούτε οι θρόνοι σαν τις εξουσίες· αλλά το καθένα σύμφωνα με το γένος του και την ιδιαίτερη ουσία του, όπως δημιουργήθηκε, έτσι ακριβώς είναι. Ή λοιπόν ας εξαιρεθεί ο Λόγος από τα δημιουργήματα, και ως Κτίστης ας αποδοθεί στον Πατέρα, και ας ομολογηθεί ως Υιός εκ φύσεως· ή, εάν είναι εξ ολοκλήρου κτίσμα, ας ομολογηθεί ότι έχει την ίδια τάξη την οποία έχουν και τα υπόλοιπα (κτίσματα) μεταξύ τους· ας λέγεται δε και το καθένα από εκείνα κτίσμα, αλλά όχι ως ένα από τα κτίσματα, γέννημα ή δημιούργημα, ούτε ως ένα από τα δημιουργήματα ή τα γεννήματα.

Διότι, ακόμη και αν λέτε «όχι σαν ένα από τα κτίσματα», αυτό το σόφισμά σας θα αποδειχθεί ανόητο· διότι και πάλι τον χαρακτηρίζετε ως ένα από τα κτίσματα. Και όσα θα μπορούσε να πει κανείς για τα υπόλοιπα κτίσματα, τα ίδια ακριβώς φρονείτε και για τον Υιό, ως αληθινά «μωροί και τυφλοί». Διότι ποιο άλλο από τα κτίσματα είναι πανομοιότυπο με ένα άλλο, ώστε να το λέτε αυτό για τον Υιό ως κάτι το εξαιρετικό; Όλη η ορατή κτίση δημιουργήθηκε σε έξι ημέρες· και την μεν πρώτη δημιουργήθηκε το φως, το οποίο ονόμασε ημέρα· τη δε δεύτερη το στερέωμα· και την τρίτη, αφού συγκέντρωσε τα ύδατα, φανέρωσε την ξηρά και έκανε να βλαστήσουν σε αυτήν ποικίλοι καρποί· και την τέταρτη έφτιαξε τον ήλιο και τη σελήνη και ολόκληρο τον χορό των αστέρων· τη δε πέμπτη δημιούργησε τα ζώα της θάλασσας και τα πτηνά του αέρα· και την έκτη έφτιαξε τα τετράποδα πάνω στη γη, και τελικά τον άνθρωπο. Έτσι, «τα αόρατά Του, από την κτίση του κόσμου, κατανοούμενα μέσα από τα δημιουργήματα, γίνονται καθαρά ορατά», και ούτε το φως είναι όπως η νύχτα, ούτε ο ήλιος όπως η σελήνη, ούτε τα άλογα ζώα είναι όπως ο λογικός άνθρωπος· ούτε οι άγγελοι είναι όπως οι θρόνοι, ούτε αυτοί όπως οι εξουσίες, αλλά όλα μεν είναι κτίσματα, το δε καθένα από τα δημιουργήματα, «σύμφωνα με το γένος του» και με την ιδιαίτερη ουσία του όπως ακριβώς πλάστηκε, έτσι είναι και παραμένει.

Βιβλίο Α΄. Γένεσις. Το βιβλίο αυτό της Γενέσεως, ο Μωυσής είναι εκείνος που το εξέφρασε και το έγραψε κατόπιν προστάγματος του Κυρίου. Ονομάζεται δε έτσι, επειδή περιέχει τη γένεση των πάντων, του ουρανού και της γης, και των ανθρώπων και όλων αυτών των ορατών δημιουργημάτων, καθώς και την ίδια τη φύτευση του παραδείσου. Εξηγεί δε ότι την μεν πρώτη ημέρα δημιουργήθηκε το φως· τη δεύτερη το στερέωμα, το οποίο ο Θεός ονόμασε ουρανό· την τρίτη συγκεντρώθηκαν τα ύδατα και φάνηκε η ξηρά, και τις μεν συγκεντρώσεις των υδάτων τις ονόμασε θάλασσες, την δε ξηρά την ονόμασε γη, και εβλάστησε η γη χλωρό χόρτο και κάθε είδους δέντρο· την τέταρτη προήλθαν ο ήλιος και η σελήνη και όλος ο χορός των αστέρων· την πέμπτη έγινε η γένεση των πτηνών, των ιχθύων και των κητών που βρίσκονται στα ύδατα· την έκτη των τετραπόδων, των θηρίων, των ερπετών και των κτηνών, καθώς και η πλάση του ανθρώπου κατ' εικόνα Θεού και καθ' ομοίωσιν· την δε έβδομη κατέπαυσε ο Θεός από τα έργα του και την ευλόγησε. Περιλαμβάνεται επίσης σε αυτό το βιβλίο η παράβαση του Αδάμ και η εκδίωξη από τον παράδεισο, ο φόνος του Άβελ από τον αδελφό του τον Κάιν, η μετάθεση του Ενώχ, η κατασκευή της κιβωτού, ο κατακλυσμός που έγινε επί Νώε, η ανέγερση του πύργου, η διαίρεση των γλωσσών, η διασπορά των εθνών και η έξοδος του Αβραάμ από τους Χαλδαίους.

Διότι δεν είχαν ακόμη συγκεντρωθεί τα ύδατα στα οικεία συστήματα, τα οποία αργότερα ο Θεός, αφού τα συγκέντρωσε, ονόμασε θάλασσες. Τι είναι λοιπόν το αόρατο; Αφενός μεν, εκείνο που από τη φύση του δεν είναι δυνατόν να ιδωθεί από τους οφθαλμούς της σάρκας, όπως ο δικός μας νους· αφετέρου δε, εκείνο το οποίο, αν και από τη φύση του είναι ορατό, αποκρύπτεται εξαιτίας της παρεμβολής του σώματος που το επικαλύπτει, όπως ο σίδηρος μέσα στον βυθό.

Και είδε ο Θεός ότι είναι καλό. Τα δημιουργήματα δεν προσφέρουν τέρψη στους οφθαλμούς του Θεού, ούτε η εκ μέρους του αποδοχή των καλών είναι όμοια με τη δική μας· αλλά καλό είναι αυτό που έχει συντελεστεί σύμφωνα με τον κανόνα της δημιουργικής τέχνης και το οποίο συντείνει στην εξυπηρέτηση του τελικού σκοπού. Αυτός λοιπόν, έχοντας καθορίσει με ενάργεια τον σκοπό των όσων δημιουργούνται, εξέτασε τα επιμέρους δημιουργήματα με βάση τους δικούς του δημιουργικούς λόγους ως συμπληρωματικά του τελικού σκοπού και τα αποδέχθηκε. Επειδή και ένα χέρι από μόνο του, και ένας οφθαλμός ξεχωριστά, και καθένα από τα μέλη ενός ανδριάντα, όταν βρίσκονται αποχωρισμένα, δεν θα φαίνονταν ωραία στον οποιονδήποτε· όταν όμως τοποθετηθούν στην οικεία τους θέση, η ομορφιά που προκύπτει από την αναλογία γίνεται ξεκάθαρη και καθίσταται αντιληπτή ακόμα και στον αδαή.

Και έγινε έτσι, και συγκεντρώθηκε το ύδωρ που βρισκόταν κάτω από τον ουρανό στους τόπους συγκεντρώσεώς του, και φάνηκε η ξηρά. Και ονόμασε ο Θεός την ξηρά γη, και τα συγκεντρώματα των υδάτων τα ονόμασε θάλασσες. Πόσες δυσκολίες μου προκάλεσες στους επόμενους λόγους, ζητώντας να μάθεις την αιτία για την οποία η γη ήταν αόρατη, εφόσον σε κάθε σώμα συνυπάρχει εκ φύσεως το χρώμα, και κάθε χρώμα είναι αντιληπτό από την όραση;

Κανείς δεν θα αρνηθεί ότι αυτές έχουν μεγάλο πλήθος νερού· ωστόσο, σύμφωνα με την ορθή λογική, δεν θα μπορούσε κανείς να τις ονομάσει θάλασσες· ούτε καν αν κάποιες από αυτές έχουν αλμυρότητα και γεώδη σύσταση παρόμοια με τη μεγάλη θάλασσα, όπως η Ασφαλτίτιδα λίμνη στην Ιουδαία και η Σερβωνίτιδα, η οποία βρίσκεται μεταξύ Αιγύπτου και Παλαιστίνης και εκτείνεται κατά μήκος της Αραβικής ερήμου. Διότι αυτές είναι λίμνες, ενώ η θάλασσα είναι μία, όπως ιστορούν εκείνοι που περιηγήθηκαν τη γη. Ακόμη και αν κάποιοι νομίζουν ότι η Υρκανία και η Κασπία είναι περίκλειστες από μόνες τους· εντούτοις, αν πρέπει να δώσουμε κάποια προσοχή στις γεωγραφικές περιγραφές των ιστορικών, αυτές συγκοινωνούν μεταξύ τους και όλες συνενώνονται με τη μέγιστη θάλασσα. Όπως επίσης λένε ότι και η Ερυθρά Θάλασσα ενώνεται με τη θάλασσα που βρίσκεται πέρα από τα Γάδειρα. Πώς λοιπόν, λέγει, ο Θεός ονόμασε τα συστήματα των υδάτων θάλασσες;

Διότι συγκεντρώθηκαν μεν τα ύδατα σε μία συναγωγή· τα δε συστήματα των υδάτων, δηλαδή τους κόλπους που περικλείστηκαν κατά το ιδιαίτερο σχήμα τους από την περιβάλλουσα γη, ο Κύριος τα ονόμασε θάλασσες. Θάλασσα βόρεια, θάλασσα νότια, ανατολική θάλασσα, και άλλη πάλι δυτική.

Και τα ονόματα των πελάγων είναι ιδιαίτερα: Εύξεινος Πόντος, Προποντίδα, Ελλήσποντος, Αιγαίο και Ιόνιο, Σαρδωνικό πέλαγος και Σικελικό, καθώς και άλλο, το Τυρρηνικό. Υπάρχουν βεβαίως αμέτρητα ονόματα πελάγων, τα οποία θα ήταν μακροσκελές τώρα και δείγμα απειροκαλίας να τα απαριθμήσουμε με ακρίβεια. Για τον λόγο αυτόν ο Θεός ονόμασε τα συστήματα των υδάτων θάλασσες.

Και εκάλεσε ο Θεός την ξηρά γη, και τα συστήματα των υδάτων τα εκάλεσε θάλασσες. Γιατί και πιο πίσω έχει λεχθεί, Ας συναχθούν τα ύδατα σε μία συναγωγή, και ας φανεί η ξηρά, αλλά δεν έχει γραφτεί, και ας φανεί η γη; και εδώ πάλι, Φάνηκε η ξηρά, και εκάλεσε ο Θεός την ξηρά, γη; Διότι η μεν ξηρά αποτελεί το ιδίωμα, το χαρακτηριστικό τρόπον τινά της φύσεως του υποκειμένου, ενώ η γη είναι μία απλή ονομασία του πράγματος. Διότι, όπως ακριβώς το λογικό είναι ίδιον του ανθρώπου, ενώ η λέξη άνθρωπος είναι φωνή δηλωτική του ζώου στο οποίο υπάρχει αυτό το ίδιον· έτσι και το ξηρό είναι ίδιον και ξεχωριστό χαρακτηριστικό της γης. Σε ό,τι, λοιπόν, προσιδιάζει το ξηρό, αυτό έχει ονομαστεί γη· όπως ακριβώς σε ό,τι προσιδιάζει η ιδιότητα του χρεμετισμού, αυτό έχει ονομαστεί ίππος. Και αυτό δεν ισχύει μόνο στην περίπτωση της γης, αλλά και καθένα από τα άλλα στοιχεία έχει μία δική του, ξεχωριστή και αποκλειστική ποιότητα, μέσω της οποίας διαχωρίζεται από τα υπόλοιπα, και αναγνωρίζεται το καθένα ως προς το τι είδους είναι. Το μεν ύδωρ έχει ως δική του ποιότητα την ψυχρότητα· ο δε αέρας την υγρότητα· το δε πυρ τη θερμότητα. Αλλά αυτά μεν, ως πρώτα στοιχεία των συνθέτων, θεωρούνται με τον λογισμό σύμφωνα με τον τρόπο που προαναφέρθηκε, ενώ εκείνα που είναι ήδη ενταγμένα σε σώμα και υποπίπτουν στις αισθήσεις, έχουν τις ποιότητες συζευγμένες.

Η δε φωτιά, όντας εκ φύσεως θερμή και ξηρή, μέσω του θερμού συνδέεται με τον αέρα, ενώ μέσω του ξηρού επανέρχεται πάλι στην κοινωνία με τη γη. Και έτσι σχηματίζεται ένας κύκλος και ένας εναρμόνιος χορός, καθώς όλα συμφωνούν και στοιχίζονται αρμονικά μεταξύ τους. Γι' αυτόν τον λόγο, κυρίως, τους έχει αποδοθεί κατάλληλα και η ονομασία των στοιχείων. Αυτά τα ανέφερα για να παρουσιάσω την αιτία για την οποία ο Θεός ονόμασε την ξηρά γη, και δεν ονόμασε τη γη ξηρά. Διότι το ξηρό δεν ανήκει σε εκείνα που προστίθενται εκ των υστέρων στη γη, αλλά σε εκείνα που εξ αρχής συμπληρώνουν την ουσία της. Εκείνα δε που της παρέχουν την αιτία της ύπαρξής της, είναι εκ φύσεως προγενέστερα και σπουδαιότερα από εκείνα που προστίθενται μετέπειτα. Επομένως, ευλόγως επινοήθηκαν τα γνωρίσματα για τη γη με βάση τα προϋπάρχοντα και παλαιότερα.

«Και είδε ο Θεός ότι είναι καλό». Ο λόγος αυτός δεν υποδηλώνει ότι παρουσιάστηκε στον Θεό κάποια ευχάριστη όψη της θάλασσας. Διότι ο Ποιητής δεν βλέπει τα κάλλη της κτίσεως με οφθαλμούς, αλλά θεωρεί τα δημιουργήματα με την άρρητη σοφία Του. Ευχάριστο μεν θέαμα είναι η θάλασσα που λευκαίνει όταν την κατέχει σταθερή γαλήνη· ευχάριστο δε είναι και όταν, καθώς η επιφάνειά της ρυτιδώνεται από ήπιες αύρες, προβάλλει στους θεατές πορφυρό ή κυανό χρώμα· τότε που δεν χτυπά βίαια τη γειτονική ξηρά, αλλά σαν να την κατασπάζεται με κάποιες ειρηνικές περιπτύξεις.

Πρέπει να σημειωθεί ότι αποκαλεί τη λίμνη της Τιβεριάδος θάλασσα, ακολουθώντας τα λόγια της Θείας Γραφής: διότι «τα συστήματα των υδάτων τα ονόμασε θάλασσες» ο Δημιουργός. Συχνά δε και η θύραθεν γραμματεία δεν κάνει διάκριση, ώστε μερικές φορές κάποιοι δεν διστάζουν να ονομάζουν τη θάλασσα λίμνη. <Τον ακολουθούσε δε πολύ πλήθος, επειδή έβλεπαν τα θαύματα που έκανε στους ασθενείς. Ανέβηκε δε στο όρος ο Ιησούς, και εκεί καθόταν με τους μαθητές του. Ήταν δε κοντά το Πάσχα, η εορτή των Ιουδαίων.> Διότι, όταν ο Χριστός αναχώρησε από τα Ιεροσόλυμα, σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί στους προφήτες «Εγκατέλειψα τον οίκο μου, άφησα την κληρονομιά μου», όταν, αφού απέρριψε τον απειθή και δύστροπο λαό των Ιουδαίων, δώρισε τον εαυτό του στους αλλογενείς, τότε τον ακολουθεί πολύ πλήθος. Ανεβαίνει δε και ο ίδιος στο όρος, οπωσδήποτε σύμφωνα με εκείνο που είχε πει προηγουμένως: «Και εγώ, εάν υψωθώ από τη γη, θα ελκύσω τους πάντες προς τον εαυτό μου.» Διότι υψώθηκε μεν από τη γη, ανεβαίνοντας στον σταυρό υπέρ ημών. υψώθηκε δε πάλι και με άλλον τρόπο, σαν να ανέβηκε σε όρος αποκτώντας τη θεοπρεπή τιμή και δόξα. διότι δεν τον ατιμάζουμε ως άνθρωπο όπως ο Ισραήλ, αλλά εμείς τον προσκυνούμε ως Θεό, Σωτήρα και Κύριο.

Τη δεύτερη τετράδα, γέννημα της πρώτης τετράδας, ισχυρίζονται ότι την έχει αναφέρει ως εξής, ονομάζοντας την άβυσσο και το σκότος καθεαυτά, καθώς και το ύδωρ και το πνεύμα που φέρεται πάνω από το ύδωρ. Μετά από αυτήν, μνημονεύοντας τη δεκάδα, αναφέρει το φως και την ημέρα και τη νύχτα, το στερέωμα και την εσπέρα και αυτό που ονομάζεται πρωί, την ξηρά και τη θάλασσα, και επιπλέον τη βλάστηση και στη δέκατη θέση το ξύλο (δέντρο)· και έτσι, μέσω των δέκα αυτών ονομάτων, φανέρωσε τους δέκα Αιώνες. Η δε δύναμη της δωδεκάδας υποστηρίζουν ότι έχει απεικονιστεί από αυτόν ως εξής: διότι αναφέρει τον ήλιο και τη σελήνη, τα άστρα και τους καιρούς, τα έτη (ενιαυτούς) και τα κήτη, καθώς και τα ψάρια και τα ερπετά, τα πετεινά και τα τετράποδα, τα θηρία και, πάνω από όλα αυτά, δωδέκατο τον άνθρωπο. Έτσι διδάσκουν ότι έχει εκφραστεί η τριακοντάδα από το πνεύμα μέσω του Μωυσή. Αλλά και ο πλασμένος άνθρωπος, κατ' εικόνα της άνω δύναμης, θεωρούν ότι έχει μέσα του τη δύναμη από τη μία πηγή (η οποία είναι εγκατεστημένη στην περιοχή του εγκεφάλου), από την οποία απορρέουν τέσσερις δυνάμεις που ονομάζονται κατ' εικόνα της άνω τετράδας, δηλαδή η όραση, η ακοή, τρίτη η όσφρηση και τέταρτη η γεύση. Την δε ογδοάδα ισχυρίζονται ότι φανερώνεται μέσω του ανθρώπου ως εξής: επειδή διαθέτει δύο ακοές (αυτιά) και ισάριθμες οράσεις (μάτια), καθώς και δύο οσφρήσεις (ρουθούνια) και διπλή γεύση, του πικρού και του γλυκού.

Διότι από εκείνα από τα οποία προέρχεται το δηλητήριο που φέρνει τον θάνατο, στα ίδια βρίσκεται και το αντίδοτο για την εξάλειψη του θανάτου και της κακώσεως αυτών που πάσχουν. Και η ημέρα υπάρχει για την εργασία των ανθρώπων, καθώς και για να φωτίζονται και να βλέπουν· αλλά και η νύχτα, η οποία από το ίδιο της το όνομα επικρίνεται, διαπιστώνεται ότι αποτελεί ανάπαυση πλασμένη από τον Θεό για τους ανθρώπους· και έτσι το καθετί αποδεικνύεται αγαθό και ανίκανο να λαμβάνει την ονομασία του από τα δικά μας αμαρτήματα ή να φέρει όνομα ταυτόσημο με το κακό. 18. Διότι όλα είναι καλά και ευχάριστα, και τίποτε δεν είναι απορριπτέο, σύμφωνα με εκείνον που λέει: «και ιδού, λέγει, τα πάντα ήσαν καλά λίαν». Και πουθενά δεν υπάρχει ρίζα κακίας. Για τον λόγο αυτόν, εξάλλου, και ο Θεός εξ αρχής, κτίζοντας ολόκληρο τον κόσμο με την αγαθότητά Του, για καθένα από τα κτίσματα πρόσθετε τον χαρακτηρισμό του καλού, λέγοντας: «και είδε ο Θεός ότι είναι καλό», ώστε να δώσει μαρτυρία υπέρ του καλού και να αναιρέσει τη δεινότητα εκείνων που επιβουλεύονται την ανθρώπινη φύση, οι οποίοι μέσω πονηρών μύθων επινόησαν να εξαφανίσουν την αλήθεια από τους ανθρώπους. Διότι εποίησε τον ουρανό και τη γη και το φως και τα όσα βρίσκονται στη γη κατά την πρώτη ημέρα «και είδε, και ιδού καλό», λέγει η Γραφή. Άραγε δεν γνώριζε ότι επρόκειτο να δημιουργήσει κάτι καλό, και γι' αυτό μετά τη δημιουργία λέγει «ιδού καλό»; Και ούτω καθεξής για τα ύδατα, για τη θάλασσα, για τα βλαστάρια, για τα δέντρα, για τους φωστήρες στον ουρανό, για τα κτήνη, για τα πτηνά και τα ερπετά και τα ψάρια.

Για κάθε ένα λοιπόν από τα δημιουργήματα ο θαυμάσιος Μωυσής προσθέτει: «Και είδε ο Θεός ότι είναι καλό»· και στο τέλος όλων, ανακεφαλαιώνοντας τον λόγο για τα πάντα, λέει: «Και είδε ο Θεός όλα όσα εποίησε, και ιδού ήταν πάρα πολύ καλά». Δόγμα δε των Εβραίων είναι και το ότι ο Θεός δεν είναι αίτιος των κακών, εφόσον βεβαίως ο Θεός «δεν εποίησε τον θάνατο ούτε τέρπεται με την απώλεια των ζωντανών· διότι τα έκτισε όλα για να υπάρχουν, και τα δημιουργήματα του κόσμου είναι σωτήρια», ενώ «με τον φθόνο του διαβόλου εισήλθε ο θάνατος στον κόσμο». Γι' αυτό και στον προφήτη παρουσιάζεται ο Θεός να λέει προς αυτόν που από δική του προαίρεση έγινε κακός: «Εγώ σε φύτεψα ως άμπελο καρποφόρο, εξ ολοκλήρου αληθινή· πώς στράφηκες προς τα πίσω, άμπελε αλλότρια;». Και αν κάπου λέγεται ότι κακά συμβαίνουν στους φαύλους από τον Θεό, πρέπει να κατανοηθεί καθ' ομωνυμίαν, καθώς έτσι ονομάζονται οι τιμωρίες, τις οποίες ο Θεός, όντας αγαθός, λέγεται ότι επιφέρει όχι προς βλάβη των τιμωρουμένων, αλλά προς ωφέλεια και συμφέρον τους· όπως ακριβώς και ένας ιατρός θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι προξενεί κακά για τη σωτηρία των ασθενών, όταν εφαρμόζει επώδυνες και πικρές θεραπείες.

Είναι φυσικό να στηρίζονται σε αυτά όσοι μας εναντιώνονται. Διότι θα ταχθώ με το μέρος τους χάριν του συλλογισμού και θα αντιπαραβάλω όσα έχουν παραλειφθεί από εκείνους κατά την ακολουθία της έρευνας, ώστε να στερεωθεί ισχυρότερα για εμάς το δόγμα, χωρίς να αφεθεί καμία αντίρρηση ανεξέταστη. Ονόμασε, λέγει, ο Θεός το στερέωμα ουρανό και την ξηρά ονόμασε γη και το φως ημέρα και το σκότος νύχτα. Πώς λοιπόν, θα πουν, ενώ η Γραφή ομολογεί ότι οι ονομασίες τους δόθηκαν από τον Θεό, εσείς υποστηρίζετε ότι τα ονόματα αποτελούν ανθρώπινη επινόηση; Τι απαντούμε λοιπόν εμείς σε αυτά; Καταφεύγουμε και πάλι στον κοινό λόγο και υποστηρίζουμε ότι, Εκείνος που έφερε ολόκληρη την κτίση από το μη ον στην ουσία, είναι δημιουργός πραγμάτων που νοούνται εν υποστάσει, και όχι ανυπόστατων ονομάτων τα οποία συνίστανται σε ήχο φωνής και σε κρότο της γλώσσας· αντίθετα, τα πράγματα, σύμφωνα με τη φύση και τη δύναμη που ενυπάρχει στο καθένα, ονομάζονται μέσω κάποιας νοηματικής φωνής, σύμφωνα με τη συνήθεια που επικρατεί σε κάθε έθνος, προσαρμόζοντας την προσηγορία στα υποκείμενα πράγματα.

Και για ποιον λόγο δεν θα σαλευθεί πλέον, παρά μόνο προφανώς επειδή αυτούς που την κλόνιζαν, δηλαδή τους δαίμονες, τους παραμέρισε με την παρουσία του; «Θα κρίνει λαούς με ευθύτητα»· δηλαδή, με δικαιοσύνη. Διότι δεν είναι δυνατόν να προβάλουμε την άγνοια ως δικαιολογία, ούτε μπορούμε να κατηγορήσουμε την κρίση του Θεού επειδή τάχα αγνοούσαμε τον νόμο του, εφόσον το Ευαγγέλιο του Χριστού έφτασε παντού στη γη. Όμως αυτό μπορεί να εφαρμοστεί πολύ περισσότερο στον λαό των Ιουδαίων· διότι αυτούς θα κρίνει με ευθύτητα, επειδή «ήλθε στα δικά του, και οι δικοί του δεν τον δέχθηκαν», όπως λέει ο Ιωάννης. «Ας ευφραίνονται οι ουρανοί και ας αγάλλεται η γη». Και ποια είναι η αιτία της ευφροσύνης; Η άφιξη του Σωτήρος, όπως θα διδάξουν σαφέστερα τα επόμενα. Κοινό λοιπόν για τον ουρανό και τη γη έγινε το μυστήριο που συντελέστηκε σε αυτήν. Διότι αυτός που έκλινε τους ουρανούς και κατέβηκε, αυτός ο ίδιος λέγεται πάλι ότι ανέτειλε από τη γη εξαιτίας της σάρκας. «Ας σαλευθεί η θάλασσα και το πλήρωμά της»· όχι με θορυβώδη σάλο, αλλά με σάλο μέσα σε χαρά και σκιρτήματα. Και ως πλήρωμά της εννοεί τους ποταμούς και τις λίμνες. Επειδή όλες οι συγκεντρώσεις των υδάτων έχουν κληθεί με το όνομα της θάλασσας από τον Θεό που τις δημιούργησε· διότι λέει, «ονόμασε ο Θεός τα συστήματα των υδάτων θάλασσες».

Διότι ο Μωυσής, λένε, αρχίζοντας την πραγμάτειά του για τη δημιουργία, ευθύς εξαρχής υπέδειξε τη μητέρα των όλων, λέγοντας: Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην. Ονομάζοντας λοιπόν αυτά τα τέσσερα, τον Θεό και την αρχή, τον ουρανό και τη γη, διατύπωσε, όπως οι ίδιοι ισχυρίζονται, την τετρακτύ τους. Και για να φανερώσει το αόρατο και απόκρυφο στοιχείο της, λέει ότι είπε: Η δε γη ην αόρατος και ακατασκεύαστος. Τη δεύτερη τετράδα, που είναι γέννημα της πρώτης τετράδας, θέλουν να θεωρούν ότι την εξέφρασε ονομάζοντας την άβυσσο και το σκότος, και μαζί με αυτά το ύδωρ και το πνεύμα που φερόταν πάνω στο ύδωρ. Μετά από αυτήν, κάνοντας μνεία της δεκάδας, αναφέρει το φως, την ημέρα και τη νύχτα, το στερέωμα και την εσπέρα, και αυτό που ονομάζεται πρωί, την ξηρά και τη θάλασσα, ακόμη δε και το φυτό, και στη δέκατη θέση το δέντρο. και έτσι μέσω των δέκα ονομάτων φανέρωσε τους δέκα Αιώνες.

Είπε μόνο, και το έργο ακολούθησε. Διότι αυτό είναι χαρακτηριστικό γνώρισμα του Θεού, το να κυβερνά τα δημιουργήματα σύμφωνα με το δικό του θέλημα. Και συγκεντρώθηκε, λέει, το νερό που ήταν κάτω από τον ουρανό στους τόπους συγκέντρωσής του, και φάνηκε η ξηρά. Όπως ακριβώς στην περίπτωση του φωτός, ενώ παντού υπήρχε σκοτάδι, πρόσταξε να παραχθεί το φως και χώρισε το φως από το σκοτάδι, ώστε το ένα να το αναθέσει στην ημέρα και το άλλο στη νύχτα· και στην περίπτωση των υδάτων πάλι, αφού δημιούργησε το στερέωμα, διέταξε άλλα να κατέχουν τον επάνω χώρο και άλλα να βρίσκονται κάτω από το στερέωμα· έτσι και τώρα, αυτά τα ίδια τα ύδατα, τα οποία βρίσκονταν κάτω από το στερέωμα, τα προστάζει να ενωθούν σε έναν τόπο συγκέντρωσης, προκειμένου να φανεί η ξηρά, και τότε να της δώσει το δικό της όνομα, όπως ακριβώς έκανε με το φως και το σκοτάδι. Διότι συγκεντρώθηκαν, λέει, τα ύδατα στους τόπους συγκέντρωσής τους, και φάνηκε η ξηρά, και ονόμασε ο Θεός την ξηρά γη. Είδες, αγαπητέ, πώς, ενώ ήταν αόρατη και αδιαμόρφωτη, επειδή ήταν σκεπασμένη από τα νερά σαν από κάποια παραπετάσματα, αφού αφαίρεσε από πάνω της την επικάλυψη των υδάτων, τρόπον τινά, μας δείχνει επιτέλους το πρόσωπό της, δίνοντάς της την κατάλληλη ονομασία; Και τα συστήματα των υδάτων, λέει, τα ονόμασε θάλασσες.

Ιδού, και τα ύδατα έλαβαν την οικεία ονομασία. Διότι, όπως ακριβώς ένας άριστος τεχνίτης, όταν πρόκειται να κατασκευάσει κάποιο σκεύος με τη δική του τέχνη, δεν του δίδει προηγουμένως την οικεία ονομασία, παρά μόνο όταν ολοκληρώσει το κατασκευαζόμενο έργο· έτσι ακριβώς και ο φιλάνθρωπος Δεσπότης δεν δίδει προηγουμένως τις ονομασίες στα στοιχεία της δημιουργίας, μέχρις ότου αυτά εναποτεθούν στον οικείο τους χώρο με το δικό Του πρόσταγμα. Επειδή, λοιπόν, δέχθηκε και η γη τη δική της ονομασία και προσέλαβε τη δική της μορφή, και τα ύδατα, αφού συγκεντρώθηκαν, αξιώθηκαν πάλι της οικείας ονομασίας. Διότι, λέγει, ονόμασε τα συστήματα των υδάτων θάλασσες, και πρόσθεσε πάλι: «Και είδε ο Θεός ότι είναι καλό». Επειδή, δηλαδή, η φύση των ανθρώπων, όντας ασθενής, δεν επαρκούσε για να επαινέσει επάξια τα δημιουργήματα του Θεού, η θεία Γραφή προλαμβάνοντας μας διδάσκει τον έπαινο που προήλθε από τον ίδιο τον Δημιουργό.

Διότι αυτό λέγω προς το παρόν. Για να μάθεις δε την υπερβάλλουσα φιλανθρωπία του Δεσπότου των πάντων, την οποία επιδεικνύει προς το δικό μας γένος, αφού εξέτεινε τον ουρανό, άπλωσε τη γη, δημιούργησε το στερέωμα, σαν ένα ενδιάμεσο τείχος που επιτελεί τον διαχωρισμό των υδάτων, έπειτα, αφού πρόσταξε να γίνει η συναγωγή των υδάτων, τα μεν τα ονόμασε θάλασσες, την δε ξηρά γη, και έπειτα την καλλώπισε με τη βλάστηση των σπόρων και των υπολοίπων φυτών.

Έπειτα πρόσταξε ο Θεός να συναχθούν τα ύδατα σε μία συναγωγή. Το ότι λέει όμως «μία συναγωγή» δεν δηλώνει ότι αυτά συνάχθηκαν σε έναν μόνο τόπο· —διότι, ιδού, μετά από αυτά λέει: «Και τα συστήματα των υδάτων τα ονόμασε θάλασσες»,— αλλά ο λόγος φανέρωσε το ότι τα ύδατα βρέθηκαν όλα μαζί χωρισμένα από τη γη. Συνάχθηκαν λοιπόν τα ύδατα «στις συναγωγές τους, και φάνηκε η ξηρά». Εντεύθεν σχηματίστηκαν οι δύο θάλασσες που περιβάλλουν την Αίγυπτο (διότι αυτή βρίσκεται ανάμεσα στις δύο θάλασσες), οι οποίες έχουν διάφορα πελάγη και όρη και νησιά και αγκώνες και λιμάνια, και περιλαμβάνουν διάφορους κόλπους, αιγιαλούς και ακτές —διότι αιγιαλός μεν ονομάζεται ο αμμώδης, ακτή δε η πετρώδης και αγχιβαθής, δηλαδή αυτή που έχει βάθος αμέσως από την αρχή της—, ομοίως και η ανατολική, η οποία ονομάζεται Ινδική, και η βόρεια, η οποία ονομάζεται Κασπία· από αυτό συνάχθηκαν επίσης και οι λίμνες.

Διότι, αν και ο Μωυσής δεν φαίνεται να κάνει αποκαλύψεις σχετικά με τους αγγέλους και τα ύδατα, εντούτοις ο Δαβίδ αργότερα το διακήρυξε με σαφήνεια: «Αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα και τους λειτουργούς του φλόγα πυρός», και ότι: «Δική του είναι η θάλασσα, και αυτός την εποίησε». Αυτός, προφανώς, είναι που είπε: «Ας συναχθεί το ύδωρ», και «τα συστήματα των υδάτων» τα ονόμασε θάλασσες.

Διότι ταυτόχρονα με την προσταγή έγινε και η συγκέντρωση των υδάτων, ταυτόχρονα και η αποκάλυψη της γης, και φάνηκε η ξηρά. «Και ονόμασε ο Θεός την ξηρά γη, και τα συστήματα των υδάτων τα ονόμασε θάλασσες». Λένε όμως μερικοί εντελώς απερίσκεπτα ότι ο ουρανός δημιουργήθηκε κάπου χαμηλότερα, και μετά την υποχώρηση των υδάτων που βρίσκονταν κάτω από αυτόν, σήκωσε ο ίδιος τα ύδατα που βρίσκονταν στο άνω μέρος του και ανέβηκε για να υψωθεί. Και πώς είναι δυνατόν να αληθεύει μια τέτοια αντίληψη; Διότι ο Θεός πρόσταξε να γίνει το στερέωμα στο μέσο των υδάτων. Και αν δημιουργήθηκε κάπου χαμηλότερα και έπειτα υψώθηκε κατ' αυτόν τον τρόπο, τότε δεν έγινε όπως διατάχθηκε στο μέσο των υδάτων, αλλά προς τα κατώτερα μέρη, έχοντας αφήσει τα περισσότερα ύδατα από πάνω του. Και αν τα σήκωσε και ανυψώθηκε, πώς χώρεσαν μεταξύ αυτού και του πρώτου ουρανού; Πώς δε και αυτό που διατάχθηκε να στερεωθεί άπαξ σε έναν τόπο, μετατίθεται σε άλλον τόπο; Διότι είναι περιττή και απερίσκεπτη μια τέτοια επινόηση. «Και ονόμασε ο Θεός την ξηρά γη και τα συστήματα των υδάτων τα ονόμασε θάλασσες». Όχι απλώς μία θάλασσα, αλλά περισσότερες θάλασσες εξαιτίας του πλήθους των υδάτων. Και όπως ακριβώς υπάρχει ένας κόσμος, αλλά λέγεται ότι υπάρχουν πολλές χώρες και νησιά, έτσι και η μία θάλασσα, λόγω του πλήθους της ονομάζεται θάλασσες, διαχωρίζοντας χώρες και έθνη και συμπλέγματα πολλών νησιών, μικρών και μεγάλων.

Και πολύ εύλογα ο Δημιουργός «τα συστήματα των υδάτων ονόμασε θάλασσες». «Και είδε ο Θεός ότι ήταν καλό». Διότι ο Θεός και πριν από τη δημιουργία έβλεπε ότι το δημιούργημά του είναι καλό, αλλά αυτό ειπώθηκε για να παιδαγωγηθούμε και εμείς να πράττουμε το καλό, και για να γνωρίζουμε ότι ο Θεός δεν έχει δημιουργήσει τίποτα το κακό. «Είδε ο Θεός ότι είναι καλό. Και είπε ο Θεός: ας βλαστήσει η γη χορτάρι που να δίνει σπόρο σύμφωνα με το είδος και την ομοιότητά του, και δέντρο καρποφόρο που να κάνει καρπό, του οποίου ο σπόρος να είναι μέσα του σύμφωνα με το είδος του πάνω στη γη». Διότι, αφού η γη απαλλάχθηκε από την υπεραφθονία των υδάτων, φαινόταν πλέον εντελώς αποψιλωμένη και αστόλιστη. Αφού όμως δέχθηκε τον ορισμό και τον λόγο του Κτίστη, ως τον πλέον γόνιμο σπόρο, ένιωσε ωδίνες και γέννησε αμέσως πλήθος γεννημάτων, χλόη, φυτά, λειμώνες, άνθη, ολόλαμπρους καρπούς, και σαν νύμφη στολίστηκε με την ωραία ενδυμασία της κοσμιότητας, αυτή που πριν από λίγο ήταν αποψιλωμένη. Διότι, μόλις εκείνος ο θείος λόγος έπεσε σαν πολύγονος σπόρος στα σπλάχνα της γης, αμέσως συντελέστηκε η ωδίνα των βλαστών και μαζί η γέννησή τους. «Και είδε ο Θεός ότι είναι καλό».

Επειδή, δηλαδή, κάποια από τα κτίσματα θεωρούνται από τους ανθρώπους ως αντίθετα, λόγω της άγνοιάς τους για τα καλά που προκύπτουν από αυτά, «είδεν ο Θεός ότι καλόν», και τίποτα δεν είναι αντίθετο. «Και εγένετο εσπέρα και εγένετο πρωί, ημέρα τρίτη». Διότι τρία έργα έπραξε ο εν Τριάδι Θεός κατά την τρίτη ημέρα: τη συναγωγή των υδάτων, τη βλάστηση του χόρτου και την εμφάνιση κάθε δέντρου, τα οποία συγκρατώντας ο Δημιουργός παρέχουν διαρκή τη διατήρηση στον κόσμο, ώστε ούτε ο χόρτος ούτε τα δέντρα της γης να εκλείψουν ποτέ. Κι αν ίσως φθαρούν με την πάροδο του χρόνου, και πάλι η γόνιμη μήτρα τους, η γη, γεννά εύκολα άλλα περισσότερα. Αλλά και η θάλασσα, παρομοίως, ούτε με το πέρασμα του χρόνου στέρεψε ούτε ξεχείλισε, χάρη στις πηγές που αναβλύζουν από τα βάθη της αβύσσου προς αυτήν.

Ζ΄. Αυτοί μεν λοιπόν που ακολουθούν την ανθρώπινη σοφία είναι έτοιμοι να αποφανθούν ότι και η θάλασσα είναι άναρχη, όπως ακριβώς και ολόκληρος ο κόσμος· όσοι όμως έλαβαν τη γνώση υπό την καθοδήγηση του Αγίου Πνεύματος, διδάχθηκαν πραγματικά ότι ούτε η θάλασσα ούτε ο υπόλοιπος κόσμος είναι άναρχος, αλλά έχουν ακούσει: «Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην»· και πάλι: «Ας δημιουργηθεί στερέωμα, και το νερό που βρίσκεται κάτω από το στερέωμα ας συναχθεί σε μία σύναξη»· δηλαδή, ας συγκεντρωθεί ομού και καθ' εαυτό, και ας φανεί η ξηρά. Διότι το «σε μία σύναξη» δεν υποδηλώνει συγκέντρωση σε έναν μόνο τόπο. Διότι, ιδού, η θεία φωνή και πάλι ονόμασε τα συστήματα των υδάτων θάλασσες.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΣΤ΄. Περί των πέντε άρτων και των δύο ιχθύων. Περί της αναχωρήσεως του Ιησού, για να μην τον κάνουν βασιλιά. Περί του περιπάτου πάνω στη θάλασσα. Περί του όχλου που ακολουθούσε τον Ιησού με τα πλοιάρια. Περί του όχλου που ζητούσε σημείο. Περί του άρτου από τον ουρανό. Περί των πολλών μαθητών που αποχώρησαν από τον Ιησού. Περί της γνώμης του Πέτρου για τον Χριστό. «Μετά από αυτά, αναχώρησε ο Ιησούς πέρα από τη θάλασσα της Γαλιλαίας, της Τιβεριάδας. Και τον ακολουθούσε πολύς όχλος, επειδή έβλεπαν τα σημεία που έκανε στους ασθενείς. Ανέβηκε δε στο όρος ο Ιησούς, και εκεί καθόταν μαζί με τους μαθητές του. Ήταν δε κοντά το Πάσχα, η εορτή των Ιουδαίων.» Επειδή ο Κύριος συνομίλησε με τους Ιουδαίους πιο αυστηρά. Επειδή, λοιπόν, με τέτοια λόγια προκάλεσε φθόνο και θυμό μέσα τους, τους καταπραΰνει με την αναχώρησή του, και αναχωρεί πέρα από τη θάλασσα της Τιβεριάδας. Θάλασσα δε ονομάζει τη λίμνη· διότι η θεία Γραφή ονόμασε θάλασσες τις συγκεντρώσεις των υδάτων. Εξάλλου: Μεταβαίνει από τόπο σε τόπο, δοκιμάζοντας την προαίρεση του πλήθους· διότι, ενώ οι πιο ράθυμοι έμεναν στον τόπο τους, οι πιο πρόθυμοι τον ακολούθησαν. Όμως, πρόσεξε ότι και αυτοί που τον ακολουθούσαν, δεν τον ακολουθούσαν για τη διδασκαλία, αλλά για τη σωματική ωφέλεια από τα θαύματα. «Διότι, λέει, έβλεπαν τα σημεία που έκανε στους ασθενείς.»