Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 1:12

Διότι, ακόμη και αν λέτε «όχι σαν ένα από τα κτίσματα», αυτό το σόφισμά σας θα αποδειχθεί ανόητο· διότι και πάλι τον χαρακτηρίζετε ως ένα από τα κτίσματα. Και όσα θα μπορούσε να πει κανείς για τα υπόλοιπα κτίσματα, τα ίδια ακριβώς φρονείτε και για τον Υιό, ως αληθινά «μωροί και τυφλοί». Διότι ποιο άλλο από τα κτίσματα είναι πανομοιότυπο με ένα άλλο, ώστε να το λέτε αυτό για τον Υιό ως κάτι το εξαιρετικό; Όλη η ορατή κτίση δημιουργήθηκε σε έξι ημέρες· και την μεν πρώτη δημιουργήθηκε το φως, το οποίο ονόμασε ημέρα· τη δε δεύτερη το στερέωμα· και την τρίτη, αφού συγκέντρωσε τα ύδατα, φανέρωσε την ξηρά και έκανε να βλαστήσουν σε αυτήν ποικίλοι καρποί· και την τέταρτη έφτιαξε τον ήλιο και τη σελήνη και ολόκληρο τον χορό των αστέρων· τη δε πέμπτη δημιούργησε τα ζώα της θάλασσας και τα πτηνά του αέρα· και την έκτη έφτιαξε τα τετράποδα πάνω στη γη, και τελικά τον άνθρωπο. Έτσι, «τα αόρατά Του, από την κτίση του κόσμου, κατανοούμενα μέσα από τα δημιουργήματα, γίνονται καθαρά ορατά», και ούτε το φως είναι όπως η νύχτα, ούτε ο ήλιος όπως η σελήνη, ούτε τα άλογα ζώα είναι όπως ο λογικός άνθρωπος· ούτε οι άγγελοι είναι όπως οι θρόνοι, ούτε αυτοί όπως οι εξουσίες, αλλά όλα μεν είναι κτίσματα, το δε καθένα από τα δημιουργήματα, «σύμφωνα με το γένος του» και με την ιδιαίτερη ουσία του όπως ακριβώς πλάστηκε, έτσι είναι και παραμένει.

Βιβλίο Α΄. Γένεσις. Το βιβλίο αυτό της Γενέσεως, ο Μωυσής είναι εκείνος που το εξέφρασε και το έγραψε κατόπιν προστάγματος του Κυρίου. Ονομάζεται δε έτσι, επειδή περιέχει τη γένεση των πάντων, του ουρανού και της γης, και των ανθρώπων και όλων αυτών των ορατών δημιουργημάτων, καθώς και την ίδια τη φύτευση του παραδείσου. Εξηγεί δε ότι την μεν πρώτη ημέρα δημιουργήθηκε το φως· τη δεύτερη το στερέωμα, το οποίο ο Θεός ονόμασε ουρανό· την τρίτη συγκεντρώθηκαν τα ύδατα και φάνηκε η ξηρά, και τις μεν συγκεντρώσεις των υδάτων τις ονόμασε θάλασσες, την δε ξηρά την ονόμασε γη, και εβλάστησε η γη χλωρό χόρτο και κάθε είδους δέντρο· την τέταρτη προήλθαν ο ήλιος και η σελήνη και όλος ο χορός των αστέρων· την πέμπτη έγινε η γένεση των πτηνών, των ιχθύων και των κητών που βρίσκονται στα ύδατα· την έκτη των τετραπόδων, των θηρίων, των ερπετών και των κτηνών, καθώς και η πλάση του ανθρώπου κατ' εικόνα Θεού και καθ' ομοίωσιν· την δε έβδομη κατέπαυσε ο Θεός από τα έργα του και την ευλόγησε. Περιλαμβάνεται επίσης σε αυτό το βιβλίο η παράβαση του Αδάμ και η εκδίωξη από τον παράδεισο, ο φόνος του Άβελ από τον αδελφό του τον Κάιν, η μετάθεση του Ενώχ, η κατασκευή της κιβωτού, ο κατακλυσμός που έγινε επί Νώε, η ανέγερση του πύργου, η διαίρεση των γλωσσών, η διασπορά των εθνών και η έξοδος του Αβραάμ από τους Χαλδαίους.

Ομιλία Ε΄. Περί βλαστήσεως της γης. Και είπε ο Θεός: «Ας βλαστήσει η γη χορτάρι, που να βγάζει σπόρο κατά το είδος του, και δέντρο καρποφόρο, που να κάνει καρπό κατά το είδος του, του οποίου ο σπόρος να βρίσκεται μέσα σε αυτόν». Ακολούθως, αφού αναπαύθηκε η γη έχοντας αποβάλει το βάρος του νερού, δόθηκε σε αυτήν το πρόσταγμα να βλαστήσει πρώτα χορτάρι και έπειτα δέντρα· πράγμα το οποίο βλέπουμε να γίνεται ακόμη και σήμερα. Διότι εκείνη η τότε φωνή και το πρώτο εκείνο πρόσταγμα έγινε σαν κάποιος νόμος της φύσεως, και παρέμεινε στη γη, παρέχοντάς της εφεξής τη δύναμη να γεννά και να καρποφορεί. «Ας βλαστήσει η γη». Το πρώτο στάδιο στη γένεση των φυτών είναι η βλάστηση· έπειτα, όταν ξεπροβάλουν λίγο τα βλαστάρια, γίνονται χόρτο· κατόπιν, όταν αυξηθεί, γίνεται χορτάρι, καθώς τα φυτά αναπτύσσονται και αρθρώνονται σιγά-σιγά, και προχωρούν μέχρι την τελείωσή τους με την παραγωγή του σπόρου. Διότι το χλοερό και χορταρώδες στάδιο είναι παρόμοιο σε όλα. «Ας βλαστήσει η γη χορτάρι». Από μόνη της η γη ας παραγάγει τη βλάστηση, χωρίς να έχει ανάγκη από καμία άλλη εξωτερική συνέργεια. Επειδή μερικοί νομίζουν ότι ο ήλιος είναι η αιτία αυτών που φυτρώνουν από τη γη, καθώς με την ελκτική δύναμη της θερμότητας τραβά προς την επιφάνεια τη δύναμη που βρίσκεται στο βάθος, για τον λόγο αυτόν η διακόσμηση της γης είναι αρχαιότερη του ήλιου· ώστε οι πλανημένοι να παύσουν να προσκυνούν τον ήλιο, νομίζοντας ότι αυτός είναι που παρέχει την αιτία της ζωής.

«Ας βλαστήσει η γη χορτάρι που να παράγει σπόρο», λέει, «σύμφωνα με το είδος του». Ώστε, έστω κι αν κάποιο είδος φυτού διαφέρει από τα άλλα, και εκείνων το όφελος επιστρέφει σε εμάς, και σε εμάς έχει οριστεί η χρήση των σπόρων· ώστε το νόημα αυτών που ειπώθηκαν να είναι το εξής: Ας βλαστήσει η γη χορτάρι, και σπόρο που να αναπαράγεται σύμφωνα με το είδος του. Διότι έτσι και η νοηματική αλληλουχία του κειμένου θα μπορέσει να αποκατασταθεί, εφόσον τώρα η σύνταξη φαίνεται να είναι ακατάλληλη, και η αναγκαιότητα όσων οικονομούνται από τη φύση θα διασωθεί. Διότι πρώτα υπάρχει η βλάστηση, έπειτα η χλόη, έπειτα η αύξηση του χόρτου, και στη συνέχεια η ολοκλήρωση όσων αναπτύσσονται μέσω του σπόρου. Πώς λοιπόν, λένε, το ιερό κείμενο υποδεικνύει ότι όλα όσα φύονται από τη γη φέρουν σπόρο (είναι σπερματικά), όταν βέβαια ούτε το καλάμι, ούτε η αγριάδα, ούτε η μέντα, ούτε ο κρόκος, ούτε το σκόρδο, ούτε το βούτομο, ούτε αμέτρητα άλλα είδη φυτών φαίνονται να βγάζουν σπόρο; Προς αυτό λοιπόν απαντούμε, ότι πολλά από τα φυτά που φύονται από τη γη, έχουν στη βάση και στη ρίζα τους τη δύναμη των σπόρων.

Ας βλαστήσει η γη βοτάνη χόρτου, που να παράγει σπόρο κατά γένος και καθ' ομοιότητα. Ακόμη και τώρα η τάξη των φυτών που βλαστάνουν μαρτυρεί την πρώτη εκείνη διακόσμηση. Διότι η βλάστηση προηγείται κάθε βοτάνης και κάθε πόας. Είτε, δηλαδή, κάτι εκφύεται από τη ρίζα, με προβολή από τα κάτω, όπως ο κρόκος και η άγρωστις, πρέπει πρώτα να αναβλαστήσει και να προβάλει προς τα έξω· είτε προέρχεται από σπόρο, και πάλι είναι ανάγκη πρώτα να υπάρξει βλάστηση, έπειτα να γίνει βοτάνη, έπειτα χόρτο χλωρό, και έπειτα να ωριμάσει ο καρπός επάνω στο ξηρό πλέον και παχύ καλάμι.

Αλλά λέγει: «και καρποφόρο δέντρο που να κάνει καρπό, του οποίου το σπέρμα να βρίσκεται μέσα του κατά το είδος και καθ' ομοιότητα πάνω στη γη». Με τον λόγο αυτόν όλες οι λόχμες έγιναν πυκνές· και όλα τα δέντρα αναπτύσσονταν προς τα άνω, όσα από τη φύση τους ορθώνονται σε μέγιστο ύψος, τα έλατα και οι κέδροι, τα κυπαρίσσια και τα πεύκα. Και όλοι οι θάμνοι έγιναν αμέσως πολύφυλλοι και δασώδεις. Και τα λεγόμενα στεφανωματικά φυτά, οι ροδωνιές και οι μυρτιές και οι δάφνες, όλα σε μια στιγμή, ενώ δεν υπήρχαν προηγουμένως πάνω στη γη, ήλθαν στην ύπαρξη, το καθένα με τη δική του ιδιότητα, χωριζόμενα από τα ετερογενή είδη με σαφέστατες διαφορές, και το καθένα γνωριζόμενο από τον δικό του χαρακτήρα. Με τη μόνη διαφορά ότι το ρόδο τότε ήταν χωρίς αγκάθια, ενώ αργότερα το αγκάθι συζεύχθηκε με το κάλλος του άνθους, ώστε πολύ κοντά στο τερπνό της απόλαυσης να έχουμε παρακείμενη τη λύπη, ενθυμούμενοι την αμαρτία, εξαιτίας της οποίας η γη καταδικάσθηκε να βλαστάνει για εμάς αγκάθια και τριβόλους. Αλλά, λέγει, δόθηκε η προσταγή να βγάλει η γη «καρποφόρο δέντρο, που να κάνει καρπό πάνω στη γη, του οποίου το σπέρμα να βρίσκεται μέσα του»· βλέπουμε, όμως, πολλά από τα δέντρα να μη διαθέτουν ούτε καρπούς ούτε σπέρμα. Τι έχουμε λοιπόν να πούμε; Ότι τα πολυτιμότερα για τη φύση έτυχαν προτεραιότητας στην αναφορά· έπειτα, ότι για εκείνον που εξετάζει τα πράγματα με ακρίβεια, όλα θα φανούν είτε να διαθέτουν σπέρμα, είτε να έχουν στοιχεία που ισοδυναμούν με τα σπέρματα.

Και τι ανάγκη υπάρχει να αναφέρουμε μακρινά παραδείγματα, εφόσον πάνω στην ίδια τη συκιά παρατηρείται η μετάβαση στις πλέον αντίθετες ιδιότητες; Διότι είναι πικρότατο στον οπό, ενώ είναι γλυκύτατο στον ίδιο τον καρπό. Και στην άμπελο είναι στυφότατο στους βλαστούς, αλλά γλυκύτατο στα σταφύλια. Και οι διαφορές ως προς τα χρώματα, πόσες είναι; Θα μπορούσες να δεις σε ένα λιβάδι το ίδιο νερό να γίνεται κόκκινο σε τούτο το άνθος, και σε άλλο πορφυρό, γαλάζιο σε αυτό εδώ, και λευκό σε έτερο· και πάλι να παρέχει διαφορά ως προς τις οσμές, ακόμη μεγαλύτερη από την ποικιλία των χρωμάτων. Αλλά βλέπω ότι ο λόγος μου, εξαιτίας της ακόρεστης διάθεσης για παρατήρηση, εκπίπτει στην αμετρία, και εάν δεν τον συγκρατήσω αναγκαστικά και δεν τον απομακρύνω από την κτίση, θα περάσει η ημέρα προσπαθώντας να σας παρουσιάσω τη μεγάλη σοφία μέσα από τα ελάχιστα πράγματα. «Ας βλαστήσει η γη δέντρο καρποφόρο, που να κάνει καρπό πάνω στη γη». Και αμέσως οι κορυφές των ορέων γέμισαν με φύλλωμα· και φιλοτεχνούνταν παράδεισοι, και οι όχθες των ποταμών στολίζονταν με μύρια είδη φυτών. Και άλλα μεν ετοιμάστηκαν για να κοσμήσουν την ανθρώπινη τράπεζα· άλλα δε παρείχαν τροφή στα κτήνη, από τα φύλλα, από τους καρπούς.

Ομιλία Η΄ Περί πτηνών και ενύδρων. Και είπε ο Θεός, ας εξαγάγει η γη ζωντανή ψυχή κατά γένος, τετράποδα και ερπετά και θηρία κατά γένος. Και έγινε έτσι. Προχώρησε το πρόσταγμα ακολουθώντας την πορεία του, και απέκτησε και η γη τον δικό της στολισμό. Εκεί ειπώθηκε: «Ας εξαγάγουν τα ύδατα ερπετά ζωντανών ψυχών»· εδώ: «Ας εξαγάγει η γη ζωντανή ψυχή». Είναι άραγε έμψυχη η γη; Και μήπως βρίσκουν έδαφος οι ματαιόφρονες Μανιχαίοι, που τοποθετούν ψυχή στη γη; Όχι, επειδή είπε «Ας εξαγάγει», δεν σημαίνει ότι η γη έφερε στο φως αυτό που βρισκόταν κρυμμένο μέσα της, αλλά Εκείνος που έδωσε το πρόσταγμα, της χάρισε και τη δύναμη να το εξαγάγει. Διότι, ούτε όταν η γη άκουσε «Ας βλαστήσει χορτάρι και καρποφόρο δέντρο», έβγαλε το χορτάρι επειδή το είχε κρυμμένο μέσα της· ούτε τον φοίνικα, ή τη δρυ, ή το κυπαρίσσι, επειδή τα είχε τάχα κάπου κρυμμένα βαθιά στα σπλάχνα της, τα ανέβασε στην επιφάνεια· αλλά ο θείος λόγος αποτελεί τη φύση όσων δημιουργούνται. «Ας βλαστήσει η γη»· ας μην προβάλει αυτό που ήδη έχει, αλλά ας αποκτήσει αυτό που δεν έχει, καθώς ο Θεός τούς δωρίζει τη δύναμη της ενέργειας. Έτσι και τώρα, το «Ας εξαγάγει η γη ψυχή», δεν αφορά αυτήν που βρισκόταν κρυμμένη μέσα της, αλλά αυτήν που της δόθηκε από τον Θεό μέσω της προσταγής.

Ντρέπομαι να το πω, όμως το λέω: διότι ακόμη και τα κρεμμύδια έχουν ήδη λατρευτεί από μερικούς. Ο οίνος δόθηκε για να ευφραίνει την καρδιά του ανθρώπου· και λατρεύτηκε ο Διόνυσος αντί του Θεού. Τον σίτο ο Θεός τον δημιούργησε λέγοντας: «Ας βλαστήσει η γη χλωρό χόρτο, που να δίνει σπόρο κατά το είδος [και καθ' ομοιότητα]», ώστε ο άρτος να στηρίξει την καρδιά του ανθρώπου· και από πού λοιπόν λατρεύτηκε η Δήμητρα; Το πυρ εξέρχεται από τη σύγκρουση των λίθων μέχρι σήμερα· και από πού προέκυψε ο Ήφαιστος ως δημιουργός του πυρός;

Αυτός είναι ο καιρός της δημιουργίας του κόσμου. Διότι τότε είπε ο Θεός: ας βλαστήσει η γη χλωρό χόρτο, που να παράγει σπόρο ανάλογα με το είδος και την ομοιότητά του. Και τώρα, όπως βλέπεις, πλέον κάθε φυτό παράγει σπόρους. Και όπως τότε ο Θεός, αφού δημιούργησε τον ήλιο και τη σελήνη, τους χάρισε ισημερινές τροχιές, έτσι και πριν από λίγες ημέρες ήταν η εποχή της ισημερίας. Τότε είπε ο Θεός: ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας. Και το μεν κατ' εικόνα το έλαβε, αλλά το καθ' ομοίωσιν το αμαύρωσε εξαιτίας της παρακοής. Κατά την εποχή, λοιπόν, που το έχασε αυτό, κατά την ίδια έγινε και η αποκατάσταση. Όταν ο πλασμένος άνθρωπος παρακούοντας εκδιώχθηκε από τον παράδεισο, τότε ο πιστός υπακούοντας εισήχθη. Τότε, λοιπόν, πραγματοποιήθηκε η σωτηρία, όταν συνέβη η πτώση· όταν φάνηκαν τα άνθη και έφτασε το κλάδεμα.

Διότι, αφού εξ αρχής τα δημιούργησε με τελειότητα, ώστε να μην έχουν ανάγκη προσθήκης, όρισε με νόμο σοφίας εκείνα που επρόκειτο να βλαστήσουν από αυτά· τα οποία είναι εκείνα μέσα στα οποία περιλαμβάνονται όσα διαδοχικά έγιναν και γίνονται, όπως για παράδειγμα, ο ουρανός, η γη, το νερό, ο αέρας, ο ήλιος, η σελήνη, τα άστρα, και όσα δημιουργήθηκαν από τα ύδατα, έως και τον ίδιο τον άνθρωπο. Δεν δημιούργησε ατελή τον ουρανό, ούτε παντελώς ατελή τη γη, αλλά τέλεια μεν τη γη, τέλειο δε τον ουρανό, αν και τότε ήταν «αόρατη και ακατασκεύαστη», ενόψει της διακοσμήσεως που επρόκειτο να επιτελέσει. Το νερό και ταυτόχρονα το πρωτόκτιστο φως, έχοντας δημιουργήσει τα πάντα διά του αληθινού φωτός, του άκτιστου και ζωοποιού. Έπειτα δε εκείνα που φύτρωσαν από τη γη. Και πριν από αυτά, το στερέωμα δεν έγινε κάπως ημιτελές, αλλά τα πάντα δημιουργήθηκαν εν τελειότητι. Διότι αναφέρει: «ας βλαστήσει η γη χλωρό χόρτο, που να δίνει σπόρο κατά το είδος του πάνω στη γη, και δέντρο καρποφόρο, του οποίου ο σπόρος να είναι μέσα του κατά το είδος του πάνω στη γη». Και βλέπεις πώς τα δημιουργήματα δεν είχαν εξ αρχής καμία ανάγκη πρόσθετης επαύξησης, αλλά βρίσκονται αμέσως ακμαία, τρόπον τινά, και τέλεια διά του προστάγματος. Στον άνθρωπο, όμως, όταν παραδόθηκαν στην κυριαρχία του όσα ήταν υποταγμένα σε αυτόν και βρίσκονταν σπερματικώς μαζί του, δεν του παραδόθηκαν τέλεια, προκειμένου να γνωρίζει ο άνθρωπος πάντοτε Αυτόν που τον ευεργετεί και παρέχει σε όλα την ύπαρξη, ο Οποίος βρίσκεται πάνω από όλα και παρέχει τις αυξήσεις της κάθε δημιουργίας για τη συγκρότηση όσων του είναι χρήσιμα.

Διότι τα αγκάθια και οι τριβόλοι δημιουργήθηκαν παρά φύσιν εξαιτίας της παράβασης όχι μόνο του πρώτου ανθρώπου, αλλά και όσων ασέβησαν μετά από αυτόν· επειδή στην αρχή, όταν είπε ο Θεός: «Ας βλαστήσει η γη χλωρό χόρτο, που να δίνει σπόρο κατά το είδος και την ομοιότητα, και δέντρο καρποφόρο που να κάνει καρπό, του οποίου ο σπόρος να είναι μέσα του, κατά το είδος του πάνω στη γη», ουδεμία μνεία έγινε για αγκάθια ούτε για τριβόλους. Ούτε θα τα είχε βλαστήσει αυτά η γη, εάν δεν ακολουθούσαν για τον άνθρωπο τα επακόλουθα της παρακοής. Επομένως, τα αγκάθια και οι τριβόλοι φύτρωσαν ως εικόνες της κακίας που επήλθε μεταγενέστερα στους ανθρώπους.

Επομένως, ο Θεός ποτίζει τα όρη και τις πεδιάδες ανάμεσά τους, καθώς και όλη την υπόλοιπη γη, όχι από τις πηγές που βρίσκονται στα φαράγγια, ούτε από τα ποτάμια που ρέουν πάνω στη γη, αλλά από τα υπερώά Του άνωθεν, χορηγώντας από τα ύψη τις επαρκείς και μετρημένες βροχές. Ως υπερώα δε του Θεού ονομάζει τον αέρα, σαν να αποτελεί ολόκληρος ο κόσμος μία οικία. Τα μεν όρη είναι οι πνευματοφόροι άνδρες· και ποτίζονται από τα υπερώα του ίδιου του Θεού, πληρούμενοι από τα χαρίσματα του Πνεύματος, τον λόγο της σοφίας και όσα άλλα απαριθμούνται στη συνέχεια. Και τα υπερώα του Θεού, από τα οποία ποτίζει τα όρη, είναι οι καθαρές και υπερβάλλουσες θεωρίες της αλήθειας, οι οποίες ονομάζονται υπερώα, επειδή τίποτα δεν τις έχει υπερβεί. «Από τον καρπό των έργων Σου θα χορτάσει η γη». Διότι Αυτός είπε: «Ας βλαστήσει η γη χλωρό χορτάρι και δέντρο καρποφόρο που να κάνει καρπό» και τα εξής. Από τα έργα της θείας οικονομίας του Ιησού, τα οποία έχουν άφθονο καρπό, ολόκληρη η γη χορταίνει, μετέχοντας σε εκείνα που τόσο παράδοξα έχουν επιτελεστεί από τον Ιησού· διότι αυτός είναι ο καρπός των έργων Του. Αλλά και ο λόγος για τα έργα της δημιουργίας και της πρόνοιάς Του, όταν κατανοηθεί ως καρπός των έργων του Θεού, θα χορτάσει τη γη· εννοώ δηλαδή τους ανθρώπους που διαβιούν πάνω στη γη.

Και έτσι έχει τηρηθεί για κάθε θύμα, χωρίς καμία θυσία να προσφέρεται διαφορετικά· διά των οποίων ο λόγος αποδεικνύει ότι τα ζώα που θυσιάζονταν προσφέρονταν ως αντίλυτρα για τη δική τους ψυχή. Εκείνος δε που δίδαξε ότι το αίμα των άλογων ζώων είναι η ψυχή τους, ουδόλως παρουσιάζει ότι αυτά μετέχουν σε λογική και νοερή ουσία, παρομοίως με τους ανθρώπους, διότι η σύστασή τους προέρχεται από ύλη και σώματα, παραπλήσια με τα βλαστάρια της γης και τα φυτά. Με έναν λόγο, λοιπόν, πάλι ο Μωυσής αναφέρει ότι ο Θεός είπε: «Ας βλαστήσει η γη χλωρό χόρτο, που να δίνει σπόρο, και δέντρο καρποφόρο». Και πάλι παρομοίως: «Ας βγάλει η γη τετράποδα και ερπετά και θηρία της γης κατά το είδος τους». Επομένως, τα άλογα ζώα πρέπει να θεωρούνται ομογενή, ομοφυή και ομοούσια με τα βλαστάρια της γης και τα φυτά, γι' αυτό και ουδόλως σφάλλουν όσοι τα θυσιάζουν. Έχει ειπωθεί, εξάλλου, και στον Νώε να τρώνε το κρέας όπως τα χόρτα του αγρού.

Ξεκινώντας από αυτό το σημείο ο προφήτης, και προτάσσοντας τους νόμους για τη φύση των πάντων πριν από την ανθρώπινη νομοθεσία, προέτρεψε πρώτα από όλα να είναι όλοι προσηλωμένοι στον παμβασιλέα Θεό και να μην αμελούν τους νόμους Του, διότι βέβαια και ο ίδιος ο ήλιος, ο ουρανός και το σύμπαν, η γη και όλα όσα βρίσκονται πάνω στη γη, καθώς και όσα θεωρούνται έργα της φύσης, υποτάσσονται στις εντολές και στις διατάξεις Του, στους ιερούς Του νόμους και λόγους. Γι’ αυτό λοιπόν επιβάλλεται ακόμη περισσότερο στο ανθρώπινο γένος, που δεν αποτελεί μικρό μέρος του σύμπαντος, να είναι προσηλωμένο κατά λογική ακολουθία στα θεία διατάγματα και να μην υπολείπεται από τα επιμέρους στοιχεία της φύσης. Διότι, από τη μία, Εκείνος νομοθέτησε στη γη από την αρχή λέγοντας: «Ας βλαστήσει η γη χορτάρι, που να κάνει σπόρο κατά το είδος του, και δέντρο καρποφόρο που να κάνει καρπό»· και αυτή, επιδεικνύοντας την ευπείθειά της στον νόμο ταυτόχρονα με τον λόγο, δεν έχει παραμελήσει μέχρι και σήμερα τη θεία διάταξη. Έτσι, από την άλλη, και η υγρή ουσία, όταν ο Θεός είπε: «Ας παραγάγουν τα ύδατα ερπετά έμψυχα και πτηνά που να πετούν στο στερέωμα του ουρανού», αμέσως με τον λόγο απέδωσε το έργο, και μέχρι σήμερα φαίνεται να προσφέρει την υπακοή της στον νόμο.

ΙΓʹ. ΔΟΞΑΣΙΕΣ ΤΩΝ ΕΒΡΑΙΩΝ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΘΕΟΥ, ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΑΙΤΙΑΣ ΤΩΝ ΠΑΝΤΩΝ Ξεκινώντας, λοιπόν, η διδασκαλία τους την αρχή της θεολογίας από την ποιητική και δημιουργική δύναμη των πάντων, την παρουσιάζει όχι με συλλογισμούς ούτε με πιθανολογίες, αλλά με τρόπο πιο δογματικό και διδακτικό, επικαλούμενη το Άγιο Πνεύμα· από το οποίο θεοφορούμενος ο Μωυσής, ξεκίνησε κάπως έτσι τη θεολογία του: «Στην αρχή δημιούργησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη». Έπειτα λέει: «Είπε ο Θεός: ας γίνει φως, και έγινε φως». Και πάλι: «Είπε ο Θεός: ας γίνει στερέωμα, και έγινε». Και πάλι: «Είπε ο Θεός: ας βλαστήσει η γη χλωρό χορτάρι, που να βγάζει σπόρο κατά το είδος και την ομοιότητά του, και οπωροφόρο δέντρο που να κάνει καρπό, του οποίου ο σπόρος να είναι μέσα του, κατά το είδος του πάνω στη γη, και έγινε». Και πάλι: «Είπε ο Θεός: ας γίνουν φωστήρες στο στερέωμα του ουρανού, ώστε να φέγγουν πάνω στη γη, και ας χρησιμεύουν για σημάδια και για καιρούς και για ημέρες και για έτη, και έγινε». Και πάλι: «Είπε ο Θεός: Ας βγάλουν τα νερά ερπετά με ζωντανή ψυχή κατά το είδος τους, και όλα τα πετεινά του ουρανού κατά το είδος τους, και έγινε». Και πάλι: «Ας βγάλει η γη τετράποδα και ερπετά και θηρία της γης κατά το είδος τους, και έγινε».

Εγώ όμως θα αφήσω σε άλλους να διακωμωδήσουν το απαίδευτο και αγοραίο του λόγου του, κρίνοντας ότι είναι απρεπές για την πρεσβυτική μου ηλικία να προβάλλω την απαιδευσία των λέξεων σε εκείνον που ασεβεί στο προκείμενο θέμα. Θα προσθέσω όμως το εξής στην εξέτασή μας: αν το Πνεύμα έχει ανυψωθεί υπεράνω όλων των «ποιημάτων» του Υιού (διότι θα χρησιμοποιήσω αυτή την ασύντακτη και ανόητη έκφρασή του, ή μάλλον θα παρουσιάσω το νόημα σαφέστερα με τα δικά μου λόγια), αν δηλαδή υπερέχει όλων όσων έχουν δημιουργηθεί από τον Υιό, τότε το Άγιο Πνεύμα δεν συγκαταλέγεται στην υπόλοιπη κτίση· και αν πλεονεκτεί, όπως ισχυρίζεται ο Ευνόμιος, επειδή δημιουργήθηκε πριν από τα άλλα, υπάρχει απόλυτη ανάγκη να ομολογήσει και για την υπόλοιπη κτίση πως εκείνα που προηγούνται στην τάξη της δημιουργίας είναι πολυτιμότερα από τα επόμενα. Αλλά βέβαια, της κατασκευής του ανθρώπου προϋπήρξε η φύση των άλογων ζώων. Επομένως, με τη λογική αυτή, θα αποδείξει οπωσδήποτε ότι η άλογη ουσία είναι πολυτιμότερη από τη λογική. Έτσι και ο Κάιν θα δειχθεί ανώτερος του Άβελ, σύμφωνα με τον συλλογισμό του Ευνόμιου, επειδή προηγείται χρονικά κατά τη γέννηση, έτσι και η φύση των άστρων θα αναδειχθεί κατώτερη και υποδεέστερη από όλα όσα βλαστάνουν από τη γη· διότι τα μεν βλάστησαν από τη γη την τρίτη ημέρα, ενώ οι μεγάλοι φωστήρες και όλα τα άστρα εξιστορείται από τον Μωυσή ότι δημιουργήθηκαν την τετάρτη.

Και φύτευσε ο Θεός παράδεισο στην Εδέμ κατά ανατολάς και έθεσε εκεί τον άνθρωπο, τον οποίο έπλασε. Ας κατανοήσουμε, ακροατές, μια φυτεία αντάξια του Θεού και έναν παράδεισο που αρμόζει στη φιλοκαλία ενός τέτοιου και τόσο μεγάλου Δημιουργού. Διότι, στα όσα προηγήθηκαν έχει ειπωθεί: Ας βλαστήσει η γη χορτάρι, ξύλο καρποφόρο που να βγάζει σπόρο και να κάνει καρπό· και έγινε έτσι. Εδώ όμως πάλι λέει: Και φύτευσε ο Θεός παράδεισο στην Εδέμ. Αν ο παράδεισος είχε γεμίσει από τα συνηθισμένα δέντρα, θα είχε λάβει τη σύστασή του από την πρώτη δημιουργία των φυτών, και τα δέντρα που φύτρωσαν αργότερα σε αυτόν δεν θα είχαν ανάγκη από την εξαιρετική φύτευση του Θεού. Τώρα όμως, τα κάθε λογής γένη φυτών που φιλοτεχνήθηκαν αργότερα μέσα στον παράδεισο από τον ίδιο τον Θεό ήσαν πολύ διαφορετικά, και ως προς την όψη και ως προς τη γεύση, σε σύγκριση με εκείνα που είχαν βλαστήσει προηγουμένως από τη γη αυτομάτως, και αυτό δηλώνεται σαφώς από την ίδια τη Γραφή. Διότι λέει: Και έκανε ο Θεός να βλαστήσει επιπλέον από τη γη κάθε δέντρο ωραίο στην όραση και καλό στη βρώση.

Αλλά επιτίθεται εναντίον του διδασκάλου μας και διασύρει τον λόγο που εκείνος εκφέρει περί της επινοίας και χλευάζει τα όσα έχουν ειπωθεί, εμπαίζοντάς τα πάλι, όπως συνηθίζει, με τον θόρυβο των λέξεών του, και λέει: «αυτών των οποίων σφετερίζεται την ερμηνεία, αυτών ντρέπεται τη μαρτυρία». Διότι, αφού ανέφερε ένα μέρος από όσα εξέτασε ο διδάσκαλος σχετικά με την επίνοια, στα οποία εκείνος έλεγε ότι η χρήση της επινοίας δεν είναι ενεργή μόνο στα επουσιώδη πράγματα, αλλά ότι έχει κάποια δύναμη και ως προς τα ανώτερα, μέσα από το παράδειγμα για το σιτάρι, το σπέρμα και την τροφή παραθέτει τα λεγόμενα, κατηγορώντας τον ότι ακολουθεί την έξωθεν φιλοσοφία. Και ισχυρίζεται ότι περιορίζει την κηδεμονία του Θεού, επειδή δεν ομολογεί ότι από Εκείνον έχουν δοθεί οι ονομασίες στα πράγματα, και ότι συμμαχεί με τους άθεους και εξοπλίζεται κατά της πρόνοιας, καθώς και ότι θαυμάζει τη δική τους γνώμη περισσότερο από τους νόμους και αποδίδει σε εκείνους μεγαλύτερη σοφία, χωρίς να έχει εξετάσει τους πρώτους λόγους της Γραφής, ότι δηλαδή, πριν ακόμη έλθουν οι άνθρωποι στην ύπαρξη, η ονομασία του καρπού και του σπέρματος είχε ήδη δοθεί από τη Γραφή. Αυτές είναι οι κατηγορίες του εναντίον μας· τα νοήματα βέβαια δεν είναι γραμμένα ακριβώς έτσι με τα δικά του λόγια, αλλά η φρασεολογία έχει τροποποιηθεί από εμάς τόσο, όσο χρειαζόταν για να διορθωθεί το τραχύ και κακόηχο της σύνταξης των όσων είπε. Τι απαντούμε, λοιπόν, εμείς; Τι αποκρινόμαστε προς αυτόν τον προστάτη της θείας πρόνοιας;

Ας πει, λοιπόν, ο διορθωτής των δικών μας σφαλμάτων: ο Θεός έθεσε τις ονομασίες στα όντα; Διότι αυτό ισχυρίζεται ο νέος ερμηνευτής των μυστικών δογμάτων, ότι δηλαδή ο Θεός ονόμασε τη βλάστηση και το βότανο και το χόρτο και το σπέρμα και το ξύλο και τα παρόμοια, πριν από τη δημιουργία του ανθρώπου, κατά την παραγωγή των δημιουργημάτων στην κτίση μέσω του προστάγματός Του. Επομένως, αν μένει προσκολλημένος στο ψιλό γράμμα και ως προς αυτό το σημείο ιουδαΐζει στο φρόνημα, και δεν έχει ακόμη διδαχθεί ότι ο Χριστιανός δεν είναι μαθητής του γράμματος αλλά του πνεύματος (διότι «το γράμμα», λέει, «αποκτείνει, το δε πνεύμα ζωοποιεί»), και αν μας προβάλλει στεγνά, κατά λέξη, την ανάγνωση των γεγραμμένων σαν να τα εξέθεσε με αυτόν τον τρόπο ο Θεός, και αν έχει πιστέψει κάτι τέτοιο, δεν θα καταλήξει να υποστηρίζει τίποτε άλλο παρά ότι και ο Θεός, καθ' ομοίωση των ανθρώπων, χρησιμοποιεί έναρθρο λόγο και διατυπώνει τα νοήματα με φωνή και φθόγγο. Αν, λοιπόν, εννοεί αυτό, ασφαλώς δεν θα αρνηθεί και τα όσα απορρέουν από αυτά· διότι ο δικός μας λόγος εκφέρεται μέσω των φωνητικών οργάνων, της τραχείας, της γλώσσας, των δοντιών, του στόματος, ενώ στην εκφώνηση συνεργεί τόσο η εισέλκυση του αέρα όσο και η εσωτερική πνοή. Διότι η μεν τραχεία ηχεί από κάτω, όντας προσαρμοσμένη στον φάρυγγα σαν ένα είδος αυλού· η δε υπερώα, μέσω της υπερκείμενης κοιλότητας που εκτείνεται ως τους μυκτήρες, λειτουργώντας σαν γέφυρα εγχόρδου, πλαταίνει από πάνω τον φθόγγο με τον ήχο.

Και έγινε εσπέρα και έγινε πρωί, ημέρα δεύτερη. Και είπε ο Θεός: Ας συγκεντρωθεί το ύδωρ που βρίσκεται κάτω από τον ουρανό σε έναν τόπο, και ας φανεί η ξηρά. Και συγκεντρώθηκε το ύδωρ που βρισκόταν κάτω από τον ουρανό στους τόπους συγκέντρωσής του, και φάνηκε η ξηρά. Και ονόμασε ο Θεός την ξηρά γη, και τα συστήματα των υδάτων τα ονόμασε θάλασσες. Και είπε ο Θεός: Ας βλαστήσει η γη χορτάρι που να βγάζει σπόρο κατά το είδος και την ομοιότητά του, και καρποφόρο δέντρο που να κάνει καρπό. Αυτά, με τον λόγο Εκείνου που πρόσταζε, παρουσιάζονταν ολοκληρωτικά· δεν υπήρχε τίποτα που να τα κωλύει, τίποτα που να τα παρεμποδίζει. Και έγινε εσπέρα και έγινε πρωί, ημέρα τρίτη. Βλέπεις τη Γραφή να διανοίγει τις διάνοιές μας προς τα τελειότατα;

Και είπε, λέει, ο Θεός: «Ας βλαστήσει η γη βλαστάρια χόρτου, που να παράγουν σπόρο κατά το είδος και κατά την ομοιότητά τους, και δέντρο καρποφόρο που να κάνει καρπό, του οποίου ο σπόρος να βρίσκεται μέσα του κατά την ομοιότητα, σύμφωνα με το είδος του πάνω στη γη». Και έγινε έτσι. Τι σημαίνει το «Και έγινε έτσι»; Πρόσταξε, λέει, ο Δεσπότης, και αμέσως η γη, διεγείροντας τις δικές της ωδίνες, προετοιμάστηκε για τη βλάστηση των σπόρων. Και έβγαλε, λέει, η γη βλαστάρια χόρτου, που παρήγαγαν σπόρο κατά το είδος και κατά την ομοιότητα, και δέντρο καρποφόρο που έκανε καρπό, του οποίου ο σπόρος βρισκόταν μέσα του, κατά το είδος του πάνω στη γη. Αναλογίσου εδώ, αγαπητέ, πώς με τον λόγο του Δεσπότη τα πάντα δημιουργήθηκαν στη γη. Διότι ούτε άνθρωπος υπήρχε για να την καλλιεργεί, ούτε άροτρο, ούτε σύμπραξη βοδιών, ούτε καμία άλλη φροντίδα γύρω από αυτήν, αλλά απλώς άκουσε το πρόσταγμα και αμέσως ανέδειξε όσα διέθετε από μόνη της. Από αυτό μαθαίνουμε ότι και σήμερα δεν είναι η φροντίδα των γεωργών, ούτε ο κόπος και η υπόλοιπη ταλαιπωρία που συνδέεται με τη γεωργία, αυτά που μας χαρίζουν την παραγωγή των καρπών, αλλά, πριν από όλα αυτά, είναι ο λόγος του Θεού, ο οποίος απευθύνθηκε προς αυτήν εξαρχής.

«Και είδε», λέει, «ο Θεός ότι ήταν καλό. Και έγινε εσπέρα και έγινε πρωί, ημέρα τρίτη». Βλέπεις πώς, με τη συνέχεια της διδασκαλίας, θέλει να στερεώσει στη διάνοιά μας τη δύναμη των όσων λέγονται; Διότι θα αρκούσε να πει: «και έγινε ημέρα τρίτη». Αλλά πρόσεξε πώς για κάθε ημέρα λέει τα εξής: «Και έγινε εσπέρα και έγινε πρωί, ημέρα τρίτη»· όχι απλώς, ούτε τυχαία, αλλά για να μη συγχέουμε τη σειρά και για να μη νομίζουμε, όταν φτάσει η εσπέρα, ότι έλαβε τέλος η ημέρα, αλλά για να κατανοήσουμε ότι η μεν εσπέρα είναι το τέλος του φωτός και η αρχή της νύχτας, ο δε όρθρος είναι το τέλος της νύχτας και το πλήρωμα της ημέρας. Διότι αυτό ακριβώς θέλει να μας διδάξει ο μακάριος Μωυσής λέγοντας: «Και έγινε εσπέρα και έγινε πρωί, ημέρα τρίτη». Και μην παραξενεύεσαι, αγαπητέ, εάν η θεία Γραφή τα λέει αυτά πολλές φορές και συνεχώς. Διότι, εάν ακόμη και μετά από τόση συνεχή επανάληψη οι Ιουδαίοι, που έχουν κυριευθεί από την πλάνη και έχουν πωρωμένη την καρδιά, προσπαθούν να φιλονικούν και νομίζουν ότι η εσπέρα είναι η αρχή της επόμενης ημέρας, εξαπατώντας τον εαυτό τους και παραλογιζόμενοι, παραμένοντας ακόμη προσκολλημένοι στη σκιά, ενώ η αλήθεια έχει πλέον γίνει ολοφάνερη σε όλους, και κάθονται δίπλα στο λυχνάρι, ενώ ο Ήλιος της Δικαιοσύνης εκπέμπει παντού τις ακτίνες του — εάν λοιπόν δεν χρησιμοποιούσε ο συγγραφέας μια τέτοια διδασκαλία με πολλή ακρίβεια, ποιος θα μπορούσε να υποφέρει τη φιλόνικη διάθεση των αγνωμόνων;

Έπλασα εγώ, λέγει, ένα ωραίο σώμα· δίνω σε εσένα τη δημιουργία του ανώτερου· φτιάξε εσύ μια ωραία ψυχή. Εγώ είπα: «Ας βλαστήσει η γη χλωρό χόρτο και κάθε καρποφόρο δέντρο»· πες και εσύ: «Ας βγάλει αυτή η γη τον δικό της καρπό», και θα προέλθει ό,τι κι αν θελήσεις να ενεργήσεις. Κάνω το θέρος και την ομίχλη, στερεώνω τη βροντή και δημιουργώ τον άνεμο, έπλασα τον δράκοντα για να τον περιπαίζω, δηλαδή τον διάβολο. Δεν σου στέρησα ούτε εσένα αυτήν την εξουσία· περίπαιξέ τον και εσύ, αν θέλεις· διότι μπορείς να τον δέσεις σαν σπουργίτι. Ανατέλλω τον ήλιο σε πονηρούς και αγαθούς· μιμήσου και εσύ, μετάδωσε από τα δικά σου αγαθά και σε αγαθούς και σε πονηρούς. Αν και υβρίζομαι, το ανέχομαι και ευεργετώ εκείνους που με υβρίζουν· μιμήσου και εσύ· διότι μπορείς. Κάνω το καλό, όχι με σκοπό την ανταπόδοση· μιμήσου και εσύ, και μην κάνεις το καλό με σκοπό την ανταπόδοση, ούτε με σκοπό την αμοιβή. Άναψα φωστήρες στον ουρανό· άναψε και εσύ λαμπρότερους από αυτούς, διότι μπορείς· φώτισε εκείνους που βρίσκονται στην πλάνη· είναι μεγαλύτερη εκείνη η ευεργεσία, το να επιγινώσκουν εμένα, από το να βλέπουν τον ήλιο. Άνθρωπο δεν μπορείς να πλάσεις, αλλά μπορείς να τον κάνεις δίκαιο και ευάρεστο στον Θεό. Εγώ δημιούργησα την ουσία· εσύ καλλώπισε την προαίρεση. Δες πόσο σε αγαπώ, που στα μεγαλύτερα ζητήματα σου έδωσα τη δύναμη. Βλέπετε, αγαπητοί, πώς έχουμε τιμηθεί· και κάποιοι από τους ασυλλόγιστους και αγνώμονες λένε: Γιατί άραγε είμαστε κύριοι της προαιρέσεώς μας;

Ποιος είναι λοιπόν ο πρώτος χρόνος; Ποια είναι η κορυφή του πρώτου αυτού χρόνου; Η ισημερία, αδελφέ, όπως αποδείξαμε ζητώντας να είναι ίσα τα τμήματα της ημέρας και της νύκτας, και μάλιστα η εαρινή ισημερία, από την οποία αρχίζει ο καιρός της άνοιξης, με βάση την ίδια την ακολουθία της ιστορικής αφήγησης. Διότι εξιστορεί ο Μωυσής ότι την τρίτη ημέρα πρόσταξε ο Θεός να γίνουν τα άνθη, τα δένδρα και τα βότανα, τα οποία αποτελούν σύμβολα της άνοιξης και συμφωνούν με τη δημιουργική τέχνη, την οδό και την τάξη του Θεού που κτίζει τα πάντα. Επειδή, λοιπόν, η πρώτη δημιουργία του ανθρώπου έγινε μετά την ισημερία, την έκτη ημέρα από την ισημερία —διότι την Παρασκευή πλάστηκε ο άνθρωπος—, και η πανσέληνος δημιουργήθηκε και αυτή μετά την ισημερία, την τέταρτη ημέρα, και ακολούθησε η πτώση εξαιτίας της αμαρτίας του ανθρώπου, για τον λόγο αυτό (ο Θεός) αναλαμβάνει τη διόρθωση και την ανανέωσή του κατά την ίδια χρονική προθεσμία της δημιουργίας του, συγκεντρώνοντας και την ισημερία και τη δέκατη τέταρτη ημέρα της σελήνης (πανσέληνο) μετά την ισημερία και την έκτη ημέρα της εβδομάδας, ώστε, διά μέσου όλων αυτών των χρονικών προθεσμιών, να καταδείξει την ανάσταση Εκείνου που έπαθε, καθώς και την ανανέωση και ανακεφαλαίωση της φύσεως.

Και πολύ εύλογα ο Δημιουργός «τα συστήματα των υδάτων ονόμασε θάλασσες». «Και είδε ο Θεός ότι ήταν καλό». Διότι ο Θεός και πριν από τη δημιουργία έβλεπε ότι το δημιούργημά του είναι καλό, αλλά αυτό ειπώθηκε για να παιδαγωγηθούμε και εμείς να πράττουμε το καλό, και για να γνωρίζουμε ότι ο Θεός δεν έχει δημιουργήσει τίποτα το κακό. «Είδε ο Θεός ότι είναι καλό. Και είπε ο Θεός: ας βλαστήσει η γη χορτάρι που να δίνει σπόρο σύμφωνα με το είδος και την ομοιότητά του, και δέντρο καρποφόρο που να κάνει καρπό, του οποίου ο σπόρος να είναι μέσα του σύμφωνα με το είδος του πάνω στη γη». Διότι, αφού η γη απαλλάχθηκε από την υπεραφθονία των υδάτων, φαινόταν πλέον εντελώς αποψιλωμένη και αστόλιστη. Αφού όμως δέχθηκε τον ορισμό και τον λόγο του Κτίστη, ως τον πλέον γόνιμο σπόρο, ένιωσε ωδίνες και γέννησε αμέσως πλήθος γεννημάτων, χλόη, φυτά, λειμώνες, άνθη, ολόλαμπρους καρπούς, και σαν νύμφη στολίστηκε με την ωραία ενδυμασία της κοσμιότητας, αυτή που πριν από λίγο ήταν αποψιλωμένη. Διότι, μόλις εκείνος ο θείος λόγος έπεσε σαν πολύγονος σπόρος στα σπλάχνα της γης, αμέσως συντελέστηκε η ωδίνα των βλαστών και μαζί η γέννησή τους. «Και είδε ο Θεός ότι είναι καλό».

Είτε λοιπόν πολύ χρόνο είτε λίγο την άφησε αδιαμόρφωτη και αόρατη, κανείς δεν το γνωρίζει. Αλλά ούτε ο θείος Μωυσής δήλωσε κάτι περί τούτου, παρά μόνο ότι «στην αρχή ο Θεός δημιούργησε τον ουρανό και τη γη», και ότι είπε «Ας γίνει φως», και αμέσως συστάλθηκε το σκοτάδι και εισήχθη στη θέση του το φως. «Και ονόμασε», λέει, «ο Θεός το φως ημέρα και το σκοτάδι το ονόμασε νύχτα», και τα δύο μαζί τα ονόμασε μία ημέρα· «Έγινε», λέει, «εσπέρα και έγινε πρωί, ημέρα μία». Έπειτα διηγείται τη διακόσμηση των κτισμάτων που ακολούθησε, κινούμενος στο νου και στη γλώσσα από το θείο Πνεύμα, και ότι τη δεύτερη ημέρα πρόσταξε: «Ας γίνει στερέωμα»· την δε τρίτη: «Ας συναχθεί το νερό» και «Ας βλαστήσει η γη χορτάρι και καρποφόρο δέντρο που να κάνει καρπό»· την δε τέταρτη: «Ας γίνουν φωστήρες»· την δε πέμπτη: «Ας παραγάγουν τα νερά ερπετά» και κήτη και πετεινά· την δε έκτη: <Ας παραγάγει η γη> τετράποδα της ξηράς και θηρία και όλα τα κτήνη· και έγινε έτσι.

ΟΖʹ. Κάθε εν δυνάμει ον προέρχεται στο εν ενεργεία από το εν ενεργεία ον, το οποίο είναι αυτό ακριβώς που το πρώτο είναι εν δυνάμει· αυτό που είναι κατά κάποιο τρόπο εν δυνάμει, [προέρχεται] από αυτό που είναι κατά κάποιο τρόπο εν ενεργεία, ως προς αυτό ακριβώς που είναι εν δυνάμει· ενώ το καθ' ολοκληρίαν εν δυνάμει ον [προέρχεται] από το καθ' ολοκληρίαν εν ενεργεία ον ... (72,20-74,7). Ο κόκκος του σιταριού είναι εν δυνάμει στάχυς· διότι μπορεί, αν λάβει γεωργική φροντίδα, αν πέσει την κατάλληλη εποχή σε εύφορη γη και αν δεν εμποδιστεί από κανένα απρόοπτο γεγονός, να βλαστήσει, να αυξηθεί και να γίνει στάχυς, όμως όχι εκείνος ο στάχυς από τον οποίο προήλθε ο κόκκος, αλλά κάποιος άλλος παρόμοιος με εκείνον, για να παραβλέψουμε την περίπτωση της αποτυχίας. Ούτε βέβαια, όπως από εκείνον προήλθε εξαρχής ώστε να είναι εν δυνάμει στάχυς, έτσι πάλι από εκείνον τον τότε εν ενεργεία στάχυ (διότι πώς θα μπορούσε από κάτι που πλέον δεν υπάρχει;) προάγεται από το εν δυνάμει στο εν ενεργεία. Αλλά από πού; Από το θείο πρόσταγμα, το οποίο κατέγραψε ο θείος Μωυσής όταν εξιστορούσε την πρώτη γένεση των αισθητών: «είπε ο Θεός· ας βλαστήσει η γη χορτάρι που να βγάζει σπόρο κατά το γένος και καθ' ομοιότητα». Αυτά μπορεί να ειπωθούν και για κάθε σπόρο και, γενικότερα, για καθετί που υπάρχει εν δυνάμει.