Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 1:15

Την τρίτη, αυτή του εφήβου, ώστε με την αγνεία να ξηράνεις την υγρότητα των παθών. Διότι και την τρίτη ημέρα ο Θεός διαχώρισε την ξηρά από την υγρασία. Την τετάρτη του νέου· φέροντας ως άστρα τις τέσσερις αρετές και φαινόμενος ως φωστήρας μέσα στον κόσμο. Διότι και οι φωστήρες δημιουργήθηκαν την τετάρτη ημέρα. Την πέμπτη ηλικία, αυτή του μεσήλικα· χαλιναγωγώντας τα πέντε ζώα των αισθήσεών σου, για να μην σκιρτήσουν προς την αμαρτία. Διότι και τα ζώα δημιουργήθηκαν την πέμπτη ημέρα. Την έκτη, αυτή του πρεσβύτη· διασφαλίζοντας την αρχική σου κίνηση με τον λόγο ως άνθρωπος και πλάθοντας και ρυθμίζοντας το χώμα και τον πηλό του σώματος με τις αρετές. Διότι και ο άνθρωπος δημιουργήθηκε την έκτη ημέρα. Την έβδομη, αυτή του γέροντα, με τα λευκά μαλλιά της βιοτής και της ευσέβειας, αναπαυόμενος στη γη, όταν ως λευκοντυμένο στάχυ και ως ώριμος σίτος θα απέλθεις στον τάφο, συγκομιζόμενος στην κατάλληλη εποχή και αναπαυόμενος όπως στην έβδομη ημέρα. Διότι και την έβδομη ημέρα ο Πατέρας κατέπαυσε από τα έργα Του, και ο Υιός αναπαύθηκε από τα δικά Του ευαγγελικά έργα μέσα στον τάφο. Την όγδοη, λοιπόν, να την περιμένεις· την έξοδο από το σκήνωμα, την αναχώρηση από τον τάφο και την εκ νεκρών έγερση. Διότι και την όγδοη ημέρα αναστήθηκε εκ νεκρών ο Κύριος. «Εις το τέλος, υπέρ της ογδόης. Την όγδοη», λέει, «ημέρα θα είναι εορτή εξοδίου· κανένα λατρευτικό έργο δεν θα κάνετε κατ' αυτήν». Και γιατί εμπόδισε την προσφορά λατρείας και θυσιών την όγδοη ημέρα;

Διότι, ακόμη και αν λέτε «όχι σαν ένα από τα κτίσματα», αυτό το σόφισμά σας θα αποδειχθεί ανόητο· διότι και πάλι τον χαρακτηρίζετε ως ένα από τα κτίσματα. Και όσα θα μπορούσε να πει κανείς για τα υπόλοιπα κτίσματα, τα ίδια ακριβώς φρονείτε και για τον Υιό, ως αληθινά «μωροί και τυφλοί». Διότι ποιο άλλο από τα κτίσματα είναι πανομοιότυπο με ένα άλλο, ώστε να το λέτε αυτό για τον Υιό ως κάτι το εξαιρετικό; Όλη η ορατή κτίση δημιουργήθηκε σε έξι ημέρες· και την μεν πρώτη δημιουργήθηκε το φως, το οποίο ονόμασε ημέρα· τη δε δεύτερη το στερέωμα· και την τρίτη, αφού συγκέντρωσε τα ύδατα, φανέρωσε την ξηρά και έκανε να βλαστήσουν σε αυτήν ποικίλοι καρποί· και την τέταρτη έφτιαξε τον ήλιο και τη σελήνη και ολόκληρο τον χορό των αστέρων· τη δε πέμπτη δημιούργησε τα ζώα της θάλασσας και τα πτηνά του αέρα· και την έκτη έφτιαξε τα τετράποδα πάνω στη γη, και τελικά τον άνθρωπο. Έτσι, «τα αόρατά Του, από την κτίση του κόσμου, κατανοούμενα μέσα από τα δημιουργήματα, γίνονται καθαρά ορατά», και ούτε το φως είναι όπως η νύχτα, ούτε ο ήλιος όπως η σελήνη, ούτε τα άλογα ζώα είναι όπως ο λογικός άνθρωπος· ούτε οι άγγελοι είναι όπως οι θρόνοι, ούτε αυτοί όπως οι εξουσίες, αλλά όλα μεν είναι κτίσματα, το δε καθένα από τα δημιουργήματα, «σύμφωνα με το γένος του» και με την ιδιαίτερη ουσία του όπως ακριβώς πλάστηκε, έτσι είναι και παραμένει.

Και είπε ο Θεός: ας γίνουν φωστήρες στο στερέωμα του ουρανού για να φωτίζουν πάνω στη γη, ώστε να διαχωρίζουν την ημέρα από τη νύχτα. Ο ουρανός και η γη είχαν δημιουργηθεί πρωτύτερα· το φως είχε δημιουργηθεί μετά από αυτά· η ημέρα και η νύχτα είχαν διαχωριστεί· έπειτα πάλι το στερέωμα και η φανέρωση της ξηράς. Το νερό είχε συγκεντρωθεί σε μία σταθερή και διαχωρισμένη συνάθροιση. Η γη είχε γεμίσει με τα δικά της γεννήματα, έχοντας βλαστήσει τα μύρια γένη των βοτάνων και ευδοκιμώντας με παντοδαπά είδη φυτών. Ήλιος όμως δεν υπήρχε ακόμη, ούτε σελήνη, ώστε εκείνοι που αγνόησαν τον Θεό, ούτε να ονομάσουν τον ήλιο αρχηγό και πατέρα του φωτός, ούτε να τον θεωρήσουν δημιουργό αυτών που φυτρώνουν από τη γη. Γι' αυτόν τον λόγο (υπάρχει) η τέταρτη ημέρα· και τότε είπε ο Θεός: Ας γίνουν φωστήρες στο στερέωμα του ουρανού. Όταν διδαχθείς για Εκείνον που μίλησε, αμέσως με τη σκέψη σου να Τον συνδέσεις με Εκείνον που άκουσε. Είπε ο Θεός: Ας γίνουν φωστήρες, και εποίησε ο Θεός τους δύο φωστήρες. Ποιος είπε και ποιος εποίησε; Δεν κατανοείς μέσα σε αυτά τη διπλότητα των Προσώπων; Παντού μέσα στην ιστορία το δόγμα της θεολογίας είναι μυστικά συμπαρεσπαρμένο.

Λοιπόν, τι άραγε θα αποφανθεί αυτός ο δεινός γνώστης των ουρανίων φαινομένων ότι είναι το διάστημα από τη δημιουργία του ουρανού και της γης μέχρι την κατασκευή των αστέρων; Διότι σαφώς αυτός που κατέγραψε την κοσμογονία με τη δύναμη του Πνεύματος αναφέρει πως την τέταρτη ημέρα δημιουργήθηκαν οι μεγάλοι φωστήρες και οι υπόλοιποι αστέρες. Επομένως, όπως φαίνεται, δεν υπήρχε χρόνος κατά τις επόμενες ημέρες· διότι οι αστέρες δεν κινούνταν ακόμη. Πώς θα μπορούσαν άλλωστε, αφού δεν είχαν καν δημιουργηθεί εξαρχής; Και πάλι, όταν ο Ιησούς του Ναυή πολεμούσε τους Γαβαωνίτες, επειδή ο ήλιος παρέμεινε ακίνητος δεσμευμένος από το πρόσταγμα, και η σελήνη στάθηκε στη θέση της, δεν υπήρχε χρόνος τότε; Τι λοιπόν να ονομάσουμε εκείνο το διάστημα της ημέρας; Τι ονομασία θα επινοήσεις; Διότι, αν η φύση του χρόνου είχε εκλείψει, προφανώς υπεισήλθε στη θέση της ο αιώνας. Αλλά το να ονομάζει κανείς αιώνα ένα μικρό μέρος της ημέρας, ποια υπερβολή ανοησίας παραλείπει; Φαίνεται όμως ότι, από πολλή οξυδέρκεια, θεωρεί ότι η ημέρα και η νύχτα δημιουργούνται από την ποιοτική κίνηση των αστέρων, και ότι αυτά είναι μέρη του χρόνου· γι' αυτό και αποφάνθηκε ότι ο χρόνος είναι κάποια ποιοτική κίνηση των αστέρων, χωρίς να κατανοεί ούτε καν αυτό το ίδιο που λέει. Διότι θα ήταν πιο οικείο να πει, αν μη τι άλλο, όχι ποιοτική, αλλά ποσοτική. Αλλά ποιος είναι τόσο εντελώς νήπιος στη διάνοια, ώστε να αγνοεί ότι οι ημέρες, και οι ώρες, και οι μήνες, και τα έτη, είναι μέτρα του χρόνου, και όχι μέρη;

Ή, αν πάλι πουν ότι βλέπουν και διαβεβαιώσουν ότι γνωρίζουν σαφώς την αλήθεια, θα βρουν την αποτυχία τους εντελώς αδικαιολόγητη και τον τρόπο της μαντείας ένα ψυχρό απόβρασμα του νου. Σε εμάς υπήρξαν άγιοι προφήτες, οι οποίοι δεν συνήθιζαν να καταμετρούν την κίνηση των αστέρων, ούτε περιεργάζονταν τη χρήση των στοιχείων της φύσης, εκβιάζοντας την ανθρώπινη φύση σε πράγματα που δεν αρμόζουν, ούτε στηρίχθηκαν σε παρωχημένες απάτες. Αντιθέτως, προέβλεπαν τα μέλλοντα μέσω της αποκάλυψης του θείου Πνεύματος και μας τα εξήγγειλαν από παλιά, πριν από πολύ καιρό. Και τίποτα από όσα ειπώθηκαν δεν διαψεύστηκε, αλλά η φύση των πραγμάτων προχωρά με την πάροδο του χρόνου προς το άμεσο μέλλον, ή μάλλον ακολουθεί με ακρίβεια τα ίχνη όσων έχουν ήδη προαναγγελθεί. Διότι ο Θεός ήταν εκείνος που μιλούσε. Είναι λοιπόν δυνατόν να ακούσουμε σαφώς τους ίδιους να έχουν απορρίψει ως ολέθρια την ψευδή και φιλοχρήματη αστρομαντεία· διότι έτσι θεωρώ ότι πρέπει να την ονομάσω, χρησιμοποιώντας τα ονόματα που έχουν επινοηθεί με ευφράδεια για αυτή την τέχνη· λένε λοιπόν: «Τάδε λέγει ο Κύριος: Μην ακολουθείτε τις οδούς των εθνών και μη φοβάστε τα σημεία του ουρανού, παρόλο που τα φοβούνται εκείνοι, διότι οι επινοήσεις των εθνών είναι μάταιες». Οι αστέρες, πράγματι, έχουν δημιουργηθεί για να δίνουν φως και για να ορίζουν τους καιρούς, στολίζοντας αυτόν τον ουρανό με την πολύπλοκη διάταξή τους και στεφανώνοντάς τον με αρμονική λαμπρότητα.

Επιπλέον, θέσπισε και τον σκοπό για τον οποίο δημιουργήθηκαν, λέγοντας: «Και ας χρησιμεύουν ως σημεία και για τις εποχές, και για τις ημέρες και για τα έτη, και ας χρησιμεύουν για φωτισμό στο στερέωμα του ουρανού, ώστε να φέγγουν πάνω στη γη». Επειδή δε ο Δημιουργός των πάντων είναι από τη φύση του ζωή, κατέστησε και αυτήν την ίδια τη φύση των υδάτων μητέρα των υδρόβιων όντων και των πτηνών του αέρα.

Τη δεύτερη τετράδα, γέννημα της πρώτης τετράδας, ισχυρίζονται ότι την έχει αναφέρει ως εξής, ονομάζοντας την άβυσσο και το σκότος καθεαυτά, καθώς και το ύδωρ και το πνεύμα που φέρεται πάνω από το ύδωρ. Μετά από αυτήν, μνημονεύοντας τη δεκάδα, αναφέρει το φως και την ημέρα και τη νύχτα, το στερέωμα και την εσπέρα και αυτό που ονομάζεται πρωί, την ξηρά και τη θάλασσα, και επιπλέον τη βλάστηση και στη δέκατη θέση το ξύλο (δέντρο)· και έτσι, μέσω των δέκα αυτών ονομάτων, φανέρωσε τους δέκα Αιώνες. Η δε δύναμη της δωδεκάδας υποστηρίζουν ότι έχει απεικονιστεί από αυτόν ως εξής: διότι αναφέρει τον ήλιο και τη σελήνη, τα άστρα και τους καιρούς, τα έτη (ενιαυτούς) και τα κήτη, καθώς και τα ψάρια και τα ερπετά, τα πετεινά και τα τετράποδα, τα θηρία και, πάνω από όλα αυτά, δωδέκατο τον άνθρωπο. Έτσι διδάσκουν ότι έχει εκφραστεί η τριακοντάδα από το πνεύμα μέσω του Μωυσή. Αλλά και ο πλασμένος άνθρωπος, κατ' εικόνα της άνω δύναμης, θεωρούν ότι έχει μέσα του τη δύναμη από τη μία πηγή (η οποία είναι εγκατεστημένη στην περιοχή του εγκεφάλου), από την οποία απορρέουν τέσσερις δυνάμεις που ονομάζονται κατ' εικόνα της άνω τετράδας, δηλαδή η όραση, η ακοή, τρίτη η όσφρηση και τέταρτη η γεύση. Την δε ογδοάδα ισχυρίζονται ότι φανερώνεται μέσω του ανθρώπου ως εξής: επειδή διαθέτει δύο ακοές (αυτιά) και ισάριθμες οράσεις (μάτια), καθώς και δύο οσφρήσεις (ρουθούνια) και διπλή γεύση, του πικρού και του γλυκού.

Αν όμως λέει ότι, έχοντας έλθει πριν από αυτόν, τα έκανε αυτά, η φλυαρία του είναι αστήρικτη· διότι, πριν υπάρξει άνθρωπος επί της γης, δημιουργήθηκαν τα λεγόμενα από αυτόν στοιχεία και οι δώδεκα, μάταια ονομαζόμενοι, κάδοι και η μηχανή, την οποία θέλει να προβάλλει με ελκυστικά ονόματα σε όσους έχουν πλανηθεί από αυτόν. 51. Διότι σε καθέναν που διαθέτει σύνεση είναι φανερό από την ίδια τη Γραφή και την ακολουθία των γεγονότων ότι, πριν πλασθεί ο Αδάμ, ο πρωτόπλαστος άνθρωπος, δημιουργήθηκαν κατά την τέταρτη ημέρα όλα τα άστρα και οι φωστήρες. Αυτός όμως λέει ότι: «Ήλθε, λέει, για να φτιάξει τους δώδεκα κάδους, με μορφή ανθρώπου και φαινόταν στους ανθρώπους ως άνθρωπος», και, αγνοώντας ακόμη και τη θεία Οικονομία που συντελέστηκε από την αρχή, νομίζει ότι λέει κάτι σπουδαίο και, σαν τυφλός που οδηγεί τον εαυτό του, διδάσκει σε αυτούς που τυφλώθηκαν από αυτόν όσα καταλήγουν σε ψέματα. Ενώ όμως είναι παρούσα η αλήθεια και ανοίγει ολοφάνερα τα μάτια των συνετών, καθιστά γελοία τη φλυαρία του. Διότι σε ποιους ανθρώπους φαινόταν; Σε αυτούς που δεν υπήρχαν; Και πώς φαινόταν με μορφή ανθρώπου αυτός που δεν είχε λάβει σώμα; Και αν μεν κατά την ένσαρκη παρουσία του εκπλήρωνε αυτό το έργο, φαινόμενος έτσι αλλά μη όντας πραγματικά, άρα τα γεγονότα ήταν δόκηση. Άρα λοιπόν ούτε φανερώθηκε ούτε ήλθε. Διότι αν, έχοντας έλθει, δεν ήταν πραγματικά (άνθρωπος), ούτε καν ήλθε εξ αρχής. Αν πάλι νομιζόταν ως άνθρωπος, αλλά δεν ήταν άνθρωπος, τι ήταν αυτό που ανάγκασε τον Λόγο του Θεού να φανεί ως άνθρωπος χωρίς να είναι;

«Και τους τοποθέτησε στο στερέωμα του ουρανού, ώστε να φωτίζουν πάνω στη γη»· μέσα από αυτά ο ήλιος αποδεικνύει και σχεδόν βροντοφωνάζει ότι δεν είναι ο ίδιος κύριος του εαυτού του, ούτε τυγχάνει ελεύθερος, αλλά ότι αναγνωρίζει τον Δεσπότη και του εαυτού του και των πάντων.

ΙΓʹ. ΔΟΞΑΣΙΕΣ ΤΩΝ ΕΒΡΑΙΩΝ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΘΕΟΥ, ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΑΙΤΙΑΣ ΤΩΝ ΠΑΝΤΩΝ Ξεκινώντας, λοιπόν, η διδασκαλία τους την αρχή της θεολογίας από την ποιητική και δημιουργική δύναμη των πάντων, την παρουσιάζει όχι με συλλογισμούς ούτε με πιθανολογίες, αλλά με τρόπο πιο δογματικό και διδακτικό, επικαλούμενη το Άγιο Πνεύμα· από το οποίο θεοφορούμενος ο Μωυσής, ξεκίνησε κάπως έτσι τη θεολογία του: «Στην αρχή δημιούργησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη». Έπειτα λέει: «Είπε ο Θεός: ας γίνει φως, και έγινε φως». Και πάλι: «Είπε ο Θεός: ας γίνει στερέωμα, και έγινε». Και πάλι: «Είπε ο Θεός: ας βλαστήσει η γη χλωρό χορτάρι, που να βγάζει σπόρο κατά το είδος και την ομοιότητά του, και οπωροφόρο δέντρο που να κάνει καρπό, του οποίου ο σπόρος να είναι μέσα του, κατά το είδος του πάνω στη γη, και έγινε». Και πάλι: «Είπε ο Θεός: ας γίνουν φωστήρες στο στερέωμα του ουρανού, ώστε να φέγγουν πάνω στη γη, και ας χρησιμεύουν για σημάδια και για καιρούς και για ημέρες και για έτη, και έγινε». Και πάλι: «Είπε ο Θεός: Ας βγάλουν τα νερά ερπετά με ζωντανή ψυχή κατά το είδος τους, και όλα τα πετεινά του ουρανού κατά το είδος τους, και έγινε». Και πάλι: «Ας βγάλει η γη τετράποδα και ερπετά και θηρία της γης κατά το είδος τους, και έγινε».

Εγώ όμως θα αφήσω σε άλλους να διακωμωδήσουν το απαίδευτο και αγοραίο του λόγου του, κρίνοντας ότι είναι απρεπές για την πρεσβυτική μου ηλικία να προβάλλω την απαιδευσία των λέξεων σε εκείνον που ασεβεί στο προκείμενο θέμα. Θα προσθέσω όμως το εξής στην εξέτασή μας: αν το Πνεύμα έχει ανυψωθεί υπεράνω όλων των «ποιημάτων» του Υιού (διότι θα χρησιμοποιήσω αυτή την ασύντακτη και ανόητη έκφρασή του, ή μάλλον θα παρουσιάσω το νόημα σαφέστερα με τα δικά μου λόγια), αν δηλαδή υπερέχει όλων όσων έχουν δημιουργηθεί από τον Υιό, τότε το Άγιο Πνεύμα δεν συγκαταλέγεται στην υπόλοιπη κτίση· και αν πλεονεκτεί, όπως ισχυρίζεται ο Ευνόμιος, επειδή δημιουργήθηκε πριν από τα άλλα, υπάρχει απόλυτη ανάγκη να ομολογήσει και για την υπόλοιπη κτίση πως εκείνα που προηγούνται στην τάξη της δημιουργίας είναι πολυτιμότερα από τα επόμενα. Αλλά βέβαια, της κατασκευής του ανθρώπου προϋπήρξε η φύση των άλογων ζώων. Επομένως, με τη λογική αυτή, θα αποδείξει οπωσδήποτε ότι η άλογη ουσία είναι πολυτιμότερη από τη λογική. Έτσι και ο Κάιν θα δειχθεί ανώτερος του Άβελ, σύμφωνα με τον συλλογισμό του Ευνόμιου, επειδή προηγείται χρονικά κατά τη γέννηση, έτσι και η φύση των άστρων θα αναδειχθεί κατώτερη και υποδεέστερη από όλα όσα βλαστάνουν από τη γη· διότι τα μεν βλάστησαν από τη γη την τρίτη ημέρα, ενώ οι μεγάλοι φωστήρες και όλα τα άστρα εξιστορείται από τον Μωυσή ότι δημιουργήθηκαν την τετάρτη.

Εφόσον λοιπόν έτσι έχουν τα πράγματα, είναι σαφής η απόδειξη της Αγίας Τριάδος, του Πατρός, εννοώ, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Αυτή λοιπόν η αγία και ομοούσιος Τριάδα λέγει προς τον εαυτό της το: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας. Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο· κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε». Διότι μορφωθήκαμε νοητώς σύμφωνα με την εικόνα του Μονογενούς. Και πάλι: «Ιδού, ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς». Το ότι δε ο Θεός δημιούργησε τα πάντα διά του Λόγου, είναι σαφές από όσα έχουν γραφτεί για καθένα από τα δημιουργήματα, το: «Και είπε ο Θεός: Ας γίνει», καθώς η Γραφή υποδηλώνει τη δημιουργία διά του Λόγου· διότι, εάν δεν συνέβαινε αυτό, θα αρκούσε να γραφεί: «Και εποίησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη και τα λοιπά»· και πάλι: «Με την προσταγή του Θεού έγινε το στερέωμα»· και πάλι: «Διαχώρισε ο Θεός». Και όταν ακούσεις το «Είπε ο Θεός», αμέσως με τη σκέψη σου να συνδέσεις εκείνον που άκουσε με εκείνον που μίλησε: «Και είπε ο Θεός: Ας γίνουν φωστήρες. Και εποίησε ο Θεός τους φωστήρες». Ποιος μίλησε και ποιος άκουσε; Και σε πολλά ακόμη χωρία της Παλαιάς Διαθήκης μπορεί κανείς να βρει να υποδεικνύεται με ήπιο τρόπο η υπόσταση της Αγίας Τριάδος και το ομοούσιο αυτής, όπως στην περίπτωση του Αβραάμ: «Εμφανίστηκε», λέγει, «σε αυτόν ο Θεός στη δρυ του Μαμβρή, καθώς αυτός καθόταν στη θύρα της σκηνής του το μεσημέρι».

Για εμάς, πριν από εμάς, δημιούργησε τον μεγάλο φωστήρα για να άρχει της ημέρας και τον μικρότερο για να άρχει της νύχτας. Και τοποθέτησε αυτούς και τα άλλα άστρα στο στερέωμα, να κινούνται μαζί του και σε αντίθετη κατεύθυνση με αυτό, να συναντώνται και να μεταβάλλονται με ποικίλους τρόπους, ώστε να χρησιμεύουν σε εμάς ως σημεία και για τον καθορισμό των εποχών και των ετών. Κανένα από αυτά δεν χρειάζεται ούτε η νοερή φύση, επειδή βρίσκεται πάνω από τις αισθήσεις, ούτε η φύση των άλογων ζώων, που ζει μόνο σύμφωνα με τις αισθήσεις. Επομένως, για εμάς έγιναν αυτά, που με τις αισθήσεις μεν απολαμβάνουμε τη γενικότερη χρησιμότητά τους και την ομορφιά των ορατών πραγμάτων, με τον νου δε, μέσω της αίσθησης αυτών των σημείων, τα χρησιμοποιούμε για κατανόηση.

Τη δύναμη της δωδεκάδας, κατ' αυτόν, την απεικονίζουν ως εξής: διότι αναφέρει τον ήλιο, τη σελήνη, τα άστρα και τις εποχές, τα έτη και τα κήτη, τα ψάρια και τα ερπετά, τα πτηνά και τα τετράποδα, τα θηρία και ως δωδέκατο τον άνθρωπο. Έτσι διδάσκουν ότι από το πνεύμα διακηρύχθηκε η τριακοντάδα δια μέσου του Μωυσή. Αλλά βεβαίως και ο πλασμένος άνθρωπος, κατ' εικόνα της άνω δύναμης, έχει μέσα του τη δύναμη από τη μία πηγή. Αυτή δε εδράζεται στην περιοχή του εγκεφάλου, από την οποία απορρέουν τέσσερις δυνάμεις, κατ' εικόνα της άνω τετράδας, οι οποίες ονομάζονται: όραση, ακοή, τρίτη η όσφρηση και τέταρτη η γεύση. Την δε Ογδοάδα λένε ότι φανερώνεται δια του ανθρώπου ως εξής: επειδή αυτός έχει δύο ακοές, και ισάριθμες οράσεις, και ακόμη δύο οσφρήσεις, και διπλή γεύση, του πικρού και του γλυκού. Διδάσκουν δε ότι ολόκληρος ο άνθρωπος φέρει όλη την εικόνα της τριακοντάδας ως εξής: στα μεν χέρια, μέσω των δακτύλων, βαστάζει τη δεκάδα, ενώ σε όλο το σώμα, που διαιρείται σε δώδεκα μέλη, τη δωδεκάδα. Και το διαιρούν αυτό, όπως ακριβώς έχει διαιρεθεί από αυτούς το σώμα της Αλήθειας, για το οποίο μιλήσαμε προηγουμένως. Την δε ογδοάδα, επειδή είναι άρρητη και αόρατη, την εννοούν ως κρυμμένη στα σπλάχνα.

«Και ας είναι για φωτισμό στο στερέωμα του ουρανού, ώστε να φέγγουν πάνω στη γη». Και έγινε έτσι. Επειδή, λοιπόν, χθες μας δίδαξε ο μακάριος Μωυσής πώς ο Δημιουργός των πάντων καλλώπισε την αμορφία της γης με τα φυτά, με την ποικιλία των ανθών και με τη βλάστηση των σπερμάτων, σήμερα πάλι μετέφερε τον λόγο στον διάκοσμο του ουρανού.

Ποιος είναι λοιπόν ο πρώτος χρόνος; Ποια είναι η κορυφή του πρώτου αυτού χρόνου; Η ισημερία, αδελφέ, όπως αποδείξαμε ζητώντας να είναι ίσα τα τμήματα της ημέρας και της νύκτας, και μάλιστα η εαρινή ισημερία, από την οποία αρχίζει ο καιρός της άνοιξης, με βάση την ίδια την ακολουθία της ιστορικής αφήγησης. Διότι εξιστορεί ο Μωυσής ότι την τρίτη ημέρα πρόσταξε ο Θεός να γίνουν τα άνθη, τα δένδρα και τα βότανα, τα οποία αποτελούν σύμβολα της άνοιξης και συμφωνούν με τη δημιουργική τέχνη, την οδό και την τάξη του Θεού που κτίζει τα πάντα. Επειδή, λοιπόν, η πρώτη δημιουργία του ανθρώπου έγινε μετά την ισημερία, την έκτη ημέρα από την ισημερία —διότι την Παρασκευή πλάστηκε ο άνθρωπος—, και η πανσέληνος δημιουργήθηκε και αυτή μετά την ισημερία, την τέταρτη ημέρα, και ακολούθησε η πτώση εξαιτίας της αμαρτίας του ανθρώπου, για τον λόγο αυτό (ο Θεός) αναλαμβάνει τη διόρθωση και την ανανέωσή του κατά την ίδια χρονική προθεσμία της δημιουργίας του, συγκεντρώνοντας και την ισημερία και τη δέκατη τέταρτη ημέρα της σελήνης (πανσέληνο) μετά την ισημερία και την έκτη ημέρα της εβδομάδας, ώστε, διά μέσου όλων αυτών των χρονικών προθεσμιών, να καταδείξει την ανάσταση Εκείνου που έπαθε, καθώς και την ανανέωση και ανακεφαλαίωση της φύσεως.

Αφού στον τρίτο λόγο φιλοσόφησε με συντομία, όσο ήταν δυνατόν, για τα κτίσματα της τρίτης ημέρας, στον τέταρτο λόγο κατευθύνεται στο να μιλήσει για όσα δημιουργήθηκαν την τέταρτη. Διότι, όπως ακριβώς τρία είναι τα δημιουργήματα της τρίτης ημέρας, η συναγωγή των υδάτων, η βλάστηση του χόρτου και η βλάστηση των φυτών κατά είδος, έτσι και κατά την τέταρτη ημέρα δημιουργεί άλλα τρία μεγάλα έργα, τον ήλιο, τη σελήνη και την ποικιλία των αστέρων. «Διότι αστέρας», λέει, «διαφέρει από αστέρα ως προς τη δόξα». Και όπως ακριβώς, αφού ελευθέρωσε τη γη από τα ύδατα, τη στόλισε με φυτά και χλόη, έτσι και το κάτω μέρος του ουρανού, αφού καθαρίστηκε και αυτό από την πληθώρα των υδάτων, το στολίζει με την ποικιλία των φωστήρων. «Και είπε ο Θεός: ας γίνουν φωστήρες στο στερέωμα του ουρανού για να φωτίζουν τη γη, ώστε να διαχωρίζουν την ημέρα από τη νύχτα, και ας χρησιμεύουν ως σημάδια και για να ορίζουν τις εποχές και τις ημέρες και τα έτη, και ας είναι για να φέγγουν στο στερέωμα του ουρανού, ώστε να φωτίζουν τη γη. Και έγινε έτσι».

Δεν διέταξε απλώς να δημιουργηθούν οι φωστήρες, αλλά κατέδειξε σαφώς και την πιο αναγκαία χρησιμότητά τους, οι οποίοι ανέρχονται σε έξι τον αριθμό, ώστε να φέγγουν πάνω στη γη, να διαχωρίζουν την ημέρα από τη νύχτα, να χρησιμεύουν ως σημεία, να υποδιαιρούνται σε εποχές, ώστε, συμπληρώνοντας τα έτη, να διακρίνουν με σαφήνεια τις τέσσερις τροπές του έτους, καθορίζοντας τα μέτρα των χρόνων και τις μεταβολές των εποχών. Διότι ο γεωργός, ο ναυτικός, ο οδοιπόρος και κάθε τεχνίτης, παρατηρώντας την πορεία του ήλιου, της σελήνης και των αστέρων, υπολογίζουν τις ώρες και τα διαστήματα της ημέρας και της νύχτας, καθώς και ποια είναι η εποχή της άνοιξης, ποια του φθινοπώρου και ποια του χειμώνα. Εκείνοι δε που είναι ειδήμονες σε αυτά τα εξέθεσαν ως εξής: η άνοιξη αρχίζει από την εικοστή πρώτη Μαρτίου έως την εικοστή τετάρτη Ιουνίου, το δε καλοκαίρι από την εικοστή τετάρτη Ιουνίου έως την εικοστή πέμπτη Σεπτεμβρίου, όντας θερμό και ξηρό και αυξάνοντας την ξανθή χολή. Το δε φθινόπωρο από την εικοστή πέμπτη Σεπτεμβρίου έως την εικοστή πέμπτη Δεκεμβρίου, είναι ψυχρό και ξηρό, και αυξητικό της μέλαινας χολής. Τον δε χειμώνα από την εικοστή πέμπτη Δεκεμβρίου έως την εικοστή πρώτη Μαρτίου, ψυχρό και υγρό και αυξητικό του φλέγματος.

Αλλά, έχοντας ευδοκήσει να καταλαμπρύνει αυτόν τον οίκο με ακόμη περισσότερο φως, διασκορπίζει το σκοτάδι της νύχτας με το πλήθος της λάμψης των αστέρων, ώστε οι υπηρέτες που βαδίζουν στο παγκόσμιο κατάλυμά του, καταυγαζόμενοι, να μην προσκόπτουν, και να μην ψηλαφούν σαν να έχουν μυωπία, αλλά, έχοντας τη φωτεινή σηματοδοσία από ψηλά να προηγείται σαν κάποιος φωσφόρος, να βαδίζουμε αισθητά και νοητά με ασφάλεια, και απρόσκοπτα να κατευθυνόμαστε προς τον Κτίστη και Κύριο. «Και είδε ο Θεός ότι είναι καλό· και έγινε εσπέρα, και έγινε πρωί, ημέρα τέταρτη». Εάν λοιπόν και εμείς μετατρέψουμε την εσπερινή τυφλότητα των παθών σε πρωινό ημέρας αρετών, θα πει και για εμάς ο Κτίστης «ότι είναι καλό» και, προσθέτοντας, πάλι θα πει: «Ας γίνουν νοεροί φωστήρες που να καταυγάζουν τη γνώση στο στερέωμα του ουράνιου νου, για να φέγγουν πάνω στη γη της καρδιάς του, ώστε να διαχωρίζουν ανάμεσα σε πράξεις φωτεινές και φαύλες, να χρησιμεύουν ως σημεία ξεκάθαρα και ωφέλιμα για καιρούς, ημέρες και έτη, για να φέγγουν πάνω στη γη της σάρκας, ώστε να διαχωρίζουν τα έργα του φωτός της ημέρας και της νύχτας από τις σκοτεινές πράξεις», επειδή ο νους, ως κυρίαρχος των παθών, έλαβε τον κλήρο του προς τον Κτίστη, ώστε ο καθένας από εμάς να λέει προς τον δικό του νου: «Μη δώσεις σε άλλο πάθος τη δόξα της κυριαρχίας σου, και τα συμφέροντά σου στον αλλότριο».

Και αυτός, επίσης, ήταν γνωστός ως ένας από τους λαμπρούς άρχοντες, καθώς δεν στολιζόταν μόνο με το αξίωμά του, αλλά καυχιόταν και για τον πλούτο του και για τη λαμπρότητα που απορρέει από τον πλούτο· πλεονεκτούσε δε έναντι εκείνων που ήταν απλώς πλούσιοι σε χρήματα, χάρη στη σοφία των ελληνικών γραμμάτων και στη ρητορική δεινότητα που καλλιεργείται από αυτά. [2] Μην μπορώντας όμως να αντέξει την αλαζονεία αυτών των πραγμάτων και την έπαρση που φουσκώνει τον νου, επαναστάτησε, για να μιλήσουμε με αγιογραφικούς όρους, ενάντια στον Θεό των όλων· και αφού αφαίρεσε, όσο εξαρτιόταν από τον ίδιο, την πρόνοια από όλα τα δημιουργήματά Του, την απέδωσε στην κίνηση των άστρων, και ο άθλιος εξάρτησε τα δικά μας ζητήματα από τους ποικίλους σχηματισμούς που προκύπτουν από αυτήν· καθιστώντας εμάς δούλους, εμάς που μετέχουμε ψυχής και λογικής και πλαστήκαμε κατ' εικόνα του Δημιουργού· και οι οποίοι τιμηθήκαμε με την ελευθερία της γνώμης και το αυτεξούσιο της βούλησης· δούλους σε άστρα που είναι ταυτόχρονα άψυχα και στερημένα λογικής, χωρίς καμία αίσθηση και βούληση, τα οποία αντίθετα τάχθηκαν να υπηρετούν τους επί γης και τα θεία προστάγματα· και να υποδεικνύουν μόνο τα τμήματα του χρόνου και τις αλλαγές των καιρών, όπως ακριβώς διέταξε ο Θεός που τα δημιούργησε για εμάς. [3] Διότι, όπως λέει ο συγγραφέας και δάσκαλος της γένεσης των πάντων, εξηγώντας τη δημιουργία τους: Και είπε ο Θεός: Ας γίνουν φωστήρες στο στερέωμα του ουρανού, για να φέγγουν στη γη, ώστε να διαχωρίζουν την ημέρα από τη νύχτα, και ας χρησιμεύουν ως σημάδια, και για τους καιρούς, και για τις ημέρες, και για τα έτη· και ας είναι για να φωτίζουν στο στερέωμα του ουρανού, ώστε να φέγγουν πάνω στη γη· και έγινε έτσι.