Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 1:19

Την τρίτη, αυτή του εφήβου, ώστε με την αγνεία να ξηράνεις την υγρότητα των παθών. Διότι και την τρίτη ημέρα ο Θεός διαχώρισε την ξηρά από την υγρασία. Την τετάρτη του νέου· φέροντας ως άστρα τις τέσσερις αρετές και φαινόμενος ως φωστήρας μέσα στον κόσμο. Διότι και οι φωστήρες δημιουργήθηκαν την τετάρτη ημέρα. Την πέμπτη ηλικία, αυτή του μεσήλικα· χαλιναγωγώντας τα πέντε ζώα των αισθήσεών σου, για να μην σκιρτήσουν προς την αμαρτία. Διότι και τα ζώα δημιουργήθηκαν την πέμπτη ημέρα. Την έκτη, αυτή του πρεσβύτη· διασφαλίζοντας την αρχική σου κίνηση με τον λόγο ως άνθρωπος και πλάθοντας και ρυθμίζοντας το χώμα και τον πηλό του σώματος με τις αρετές. Διότι και ο άνθρωπος δημιουργήθηκε την έκτη ημέρα. Την έβδομη, αυτή του γέροντα, με τα λευκά μαλλιά της βιοτής και της ευσέβειας, αναπαυόμενος στη γη, όταν ως λευκοντυμένο στάχυ και ως ώριμος σίτος θα απέλθεις στον τάφο, συγκομιζόμενος στην κατάλληλη εποχή και αναπαυόμενος όπως στην έβδομη ημέρα. Διότι και την έβδομη ημέρα ο Πατέρας κατέπαυσε από τα έργα Του, και ο Υιός αναπαύθηκε από τα δικά Του ευαγγελικά έργα μέσα στον τάφο. Την όγδοη, λοιπόν, να την περιμένεις· την έξοδο από το σκήνωμα, την αναχώρηση από τον τάφο και την εκ νεκρών έγερση. Διότι και την όγδοη ημέρα αναστήθηκε εκ νεκρών ο Κύριος. «Εις το τέλος, υπέρ της ογδόης. Την όγδοη», λέει, «ημέρα θα είναι εορτή εξοδίου· κανένα λατρευτικό έργο δεν θα κάνετε κατ' αυτήν». Και γιατί εμπόδισε την προσφορά λατρείας και θυσιών την όγδοη ημέρα;

Διότι, ακόμη και αν λέτε «όχι σαν ένα από τα κτίσματα», αυτό το σόφισμά σας θα αποδειχθεί ανόητο· διότι και πάλι τον χαρακτηρίζετε ως ένα από τα κτίσματα. Και όσα θα μπορούσε να πει κανείς για τα υπόλοιπα κτίσματα, τα ίδια ακριβώς φρονείτε και για τον Υιό, ως αληθινά «μωροί και τυφλοί». Διότι ποιο άλλο από τα κτίσματα είναι πανομοιότυπο με ένα άλλο, ώστε να το λέτε αυτό για τον Υιό ως κάτι το εξαιρετικό; Όλη η ορατή κτίση δημιουργήθηκε σε έξι ημέρες· και την μεν πρώτη δημιουργήθηκε το φως, το οποίο ονόμασε ημέρα· τη δε δεύτερη το στερέωμα· και την τρίτη, αφού συγκέντρωσε τα ύδατα, φανέρωσε την ξηρά και έκανε να βλαστήσουν σε αυτήν ποικίλοι καρποί· και την τέταρτη έφτιαξε τον ήλιο και τη σελήνη και ολόκληρο τον χορό των αστέρων· τη δε πέμπτη δημιούργησε τα ζώα της θάλασσας και τα πτηνά του αέρα· και την έκτη έφτιαξε τα τετράποδα πάνω στη γη, και τελικά τον άνθρωπο. Έτσι, «τα αόρατά Του, από την κτίση του κόσμου, κατανοούμενα μέσα από τα δημιουργήματα, γίνονται καθαρά ορατά», και ούτε το φως είναι όπως η νύχτα, ούτε ο ήλιος όπως η σελήνη, ούτε τα άλογα ζώα είναι όπως ο λογικός άνθρωπος· ούτε οι άγγελοι είναι όπως οι θρόνοι, ούτε αυτοί όπως οι εξουσίες, αλλά όλα μεν είναι κτίσματα, το δε καθένα από τα δημιουργήματα, «σύμφωνα με το γένος του» και με την ιδιαίτερη ουσία του όπως ακριβώς πλάστηκε, έτσι είναι και παραμένει.

Λοιπόν, τι άραγε θα αποφανθεί αυτός ο δεινός γνώστης των ουρανίων φαινομένων ότι είναι το διάστημα από τη δημιουργία του ουρανού και της γης μέχρι την κατασκευή των αστέρων; Διότι σαφώς αυτός που κατέγραψε την κοσμογονία με τη δύναμη του Πνεύματος αναφέρει πως την τέταρτη ημέρα δημιουργήθηκαν οι μεγάλοι φωστήρες και οι υπόλοιποι αστέρες. Επομένως, όπως φαίνεται, δεν υπήρχε χρόνος κατά τις επόμενες ημέρες· διότι οι αστέρες δεν κινούνταν ακόμη. Πώς θα μπορούσαν άλλωστε, αφού δεν είχαν καν δημιουργηθεί εξαρχής; Και πάλι, όταν ο Ιησούς του Ναυή πολεμούσε τους Γαβαωνίτες, επειδή ο ήλιος παρέμεινε ακίνητος δεσμευμένος από το πρόσταγμα, και η σελήνη στάθηκε στη θέση της, δεν υπήρχε χρόνος τότε; Τι λοιπόν να ονομάσουμε εκείνο το διάστημα της ημέρας; Τι ονομασία θα επινοήσεις; Διότι, αν η φύση του χρόνου είχε εκλείψει, προφανώς υπεισήλθε στη θέση της ο αιώνας. Αλλά το να ονομάζει κανείς αιώνα ένα μικρό μέρος της ημέρας, ποια υπερβολή ανοησίας παραλείπει; Φαίνεται όμως ότι, από πολλή οξυδέρκεια, θεωρεί ότι η ημέρα και η νύχτα δημιουργούνται από την ποιοτική κίνηση των αστέρων, και ότι αυτά είναι μέρη του χρόνου· γι' αυτό και αποφάνθηκε ότι ο χρόνος είναι κάποια ποιοτική κίνηση των αστέρων, χωρίς να κατανοεί ούτε καν αυτό το ίδιο που λέει. Διότι θα ήταν πιο οικείο να πει, αν μη τι άλλο, όχι ποιοτική, αλλά ποσοτική. Αλλά ποιος είναι τόσο εντελώς νήπιος στη διάνοια, ώστε να αγνοεί ότι οι ημέρες, και οι ώρες, και οι μήνες, και τα έτη, είναι μέτρα του χρόνου, και όχι μέρη;

Τη δεύτερη τετράδα, γέννημα της πρώτης τετράδας, ισχυρίζονται ότι την έχει αναφέρει ως εξής, ονομάζοντας την άβυσσο και το σκότος καθεαυτά, καθώς και το ύδωρ και το πνεύμα που φέρεται πάνω από το ύδωρ. Μετά από αυτήν, μνημονεύοντας τη δεκάδα, αναφέρει το φως και την ημέρα και τη νύχτα, το στερέωμα και την εσπέρα και αυτό που ονομάζεται πρωί, την ξηρά και τη θάλασσα, και επιπλέον τη βλάστηση και στη δέκατη θέση το ξύλο (δέντρο)· και έτσι, μέσω των δέκα αυτών ονομάτων, φανέρωσε τους δέκα Αιώνες. Η δε δύναμη της δωδεκάδας υποστηρίζουν ότι έχει απεικονιστεί από αυτόν ως εξής: διότι αναφέρει τον ήλιο και τη σελήνη, τα άστρα και τους καιρούς, τα έτη (ενιαυτούς) και τα κήτη, καθώς και τα ψάρια και τα ερπετά, τα πετεινά και τα τετράποδα, τα θηρία και, πάνω από όλα αυτά, δωδέκατο τον άνθρωπο. Έτσι διδάσκουν ότι έχει εκφραστεί η τριακοντάδα από το πνεύμα μέσω του Μωυσή. Αλλά και ο πλασμένος άνθρωπος, κατ' εικόνα της άνω δύναμης, θεωρούν ότι έχει μέσα του τη δύναμη από τη μία πηγή (η οποία είναι εγκατεστημένη στην περιοχή του εγκεφάλου), από την οποία απορρέουν τέσσερις δυνάμεις που ονομάζονται κατ' εικόνα της άνω τετράδας, δηλαδή η όραση, η ακοή, τρίτη η όσφρηση και τέταρτη η γεύση. Την δε ογδοάδα ισχυρίζονται ότι φανερώνεται μέσω του ανθρώπου ως εξής: επειδή διαθέτει δύο ακοές (αυτιά) και ισάριθμες οράσεις (μάτια), καθώς και δύο οσφρήσεις (ρουθούνια) και διπλή γεύση, του πικρού και του γλυκού.

Αν όμως λέει ότι, έχοντας έλθει πριν από αυτόν, τα έκανε αυτά, η φλυαρία του είναι αστήρικτη· διότι, πριν υπάρξει άνθρωπος επί της γης, δημιουργήθηκαν τα λεγόμενα από αυτόν στοιχεία και οι δώδεκα, μάταια ονομαζόμενοι, κάδοι και η μηχανή, την οποία θέλει να προβάλλει με ελκυστικά ονόματα σε όσους έχουν πλανηθεί από αυτόν. 51. Διότι σε καθέναν που διαθέτει σύνεση είναι φανερό από την ίδια τη Γραφή και την ακολουθία των γεγονότων ότι, πριν πλασθεί ο Αδάμ, ο πρωτόπλαστος άνθρωπος, δημιουργήθηκαν κατά την τέταρτη ημέρα όλα τα άστρα και οι φωστήρες. Αυτός όμως λέει ότι: «Ήλθε, λέει, για να φτιάξει τους δώδεκα κάδους, με μορφή ανθρώπου και φαινόταν στους ανθρώπους ως άνθρωπος», και, αγνοώντας ακόμη και τη θεία Οικονομία που συντελέστηκε από την αρχή, νομίζει ότι λέει κάτι σπουδαίο και, σαν τυφλός που οδηγεί τον εαυτό του, διδάσκει σε αυτούς που τυφλώθηκαν από αυτόν όσα καταλήγουν σε ψέματα. Ενώ όμως είναι παρούσα η αλήθεια και ανοίγει ολοφάνερα τα μάτια των συνετών, καθιστά γελοία τη φλυαρία του. Διότι σε ποιους ανθρώπους φαινόταν; Σε αυτούς που δεν υπήρχαν; Και πώς φαινόταν με μορφή ανθρώπου αυτός που δεν είχε λάβει σώμα; Και αν μεν κατά την ένσαρκη παρουσία του εκπλήρωνε αυτό το έργο, φαινόμενος έτσι αλλά μη όντας πραγματικά, άρα τα γεγονότα ήταν δόκηση. Άρα λοιπόν ούτε φανερώθηκε ούτε ήλθε. Διότι αν, έχοντας έλθει, δεν ήταν πραγματικά (άνθρωπος), ούτε καν ήλθε εξ αρχής. Αν πάλι νομιζόταν ως άνθρωπος, αλλά δεν ήταν άνθρωπος, τι ήταν αυτό που ανάγκασε τον Λόγο του Θεού να φανεί ως άνθρωπος χωρίς να είναι;

Εγώ όμως θα αφήσω σε άλλους να διακωμωδήσουν το απαίδευτο και αγοραίο του λόγου του, κρίνοντας ότι είναι απρεπές για την πρεσβυτική μου ηλικία να προβάλλω την απαιδευσία των λέξεων σε εκείνον που ασεβεί στο προκείμενο θέμα. Θα προσθέσω όμως το εξής στην εξέτασή μας: αν το Πνεύμα έχει ανυψωθεί υπεράνω όλων των «ποιημάτων» του Υιού (διότι θα χρησιμοποιήσω αυτή την ασύντακτη και ανόητη έκφρασή του, ή μάλλον θα παρουσιάσω το νόημα σαφέστερα με τα δικά μου λόγια), αν δηλαδή υπερέχει όλων όσων έχουν δημιουργηθεί από τον Υιό, τότε το Άγιο Πνεύμα δεν συγκαταλέγεται στην υπόλοιπη κτίση· και αν πλεονεκτεί, όπως ισχυρίζεται ο Ευνόμιος, επειδή δημιουργήθηκε πριν από τα άλλα, υπάρχει απόλυτη ανάγκη να ομολογήσει και για την υπόλοιπη κτίση πως εκείνα που προηγούνται στην τάξη της δημιουργίας είναι πολυτιμότερα από τα επόμενα. Αλλά βέβαια, της κατασκευής του ανθρώπου προϋπήρξε η φύση των άλογων ζώων. Επομένως, με τη λογική αυτή, θα αποδείξει οπωσδήποτε ότι η άλογη ουσία είναι πολυτιμότερη από τη λογική. Έτσι και ο Κάιν θα δειχθεί ανώτερος του Άβελ, σύμφωνα με τον συλλογισμό του Ευνόμιου, επειδή προηγείται χρονικά κατά τη γέννηση, έτσι και η φύση των άστρων θα αναδειχθεί κατώτερη και υποδεέστερη από όλα όσα βλαστάνουν από τη γη· διότι τα μεν βλάστησαν από τη γη την τρίτη ημέρα, ενώ οι μεγάλοι φωστήρες και όλα τα άστρα εξιστορείται από τον Μωυσή ότι δημιουργήθηκαν την τετάρτη.

Τη δύναμη της δωδεκάδας, κατ' αυτόν, την απεικονίζουν ως εξής: διότι αναφέρει τον ήλιο, τη σελήνη, τα άστρα και τις εποχές, τα έτη και τα κήτη, τα ψάρια και τα ερπετά, τα πτηνά και τα τετράποδα, τα θηρία και ως δωδέκατο τον άνθρωπο. Έτσι διδάσκουν ότι από το πνεύμα διακηρύχθηκε η τριακοντάδα δια μέσου του Μωυσή. Αλλά βεβαίως και ο πλασμένος άνθρωπος, κατ' εικόνα της άνω δύναμης, έχει μέσα του τη δύναμη από τη μία πηγή. Αυτή δε εδράζεται στην περιοχή του εγκεφάλου, από την οποία απορρέουν τέσσερις δυνάμεις, κατ' εικόνα της άνω τετράδας, οι οποίες ονομάζονται: όραση, ακοή, τρίτη η όσφρηση και τέταρτη η γεύση. Την δε Ογδοάδα λένε ότι φανερώνεται δια του ανθρώπου ως εξής: επειδή αυτός έχει δύο ακοές, και ισάριθμες οράσεις, και ακόμη δύο οσφρήσεις, και διπλή γεύση, του πικρού και του γλυκού. Διδάσκουν δε ότι ολόκληρος ο άνθρωπος φέρει όλη την εικόνα της τριακοντάδας ως εξής: στα μεν χέρια, μέσω των δακτύλων, βαστάζει τη δεκάδα, ενώ σε όλο το σώμα, που διαιρείται σε δώδεκα μέλη, τη δωδεκάδα. Και το διαιρούν αυτό, όπως ακριβώς έχει διαιρεθεί από αυτούς το σώμα της Αλήθειας, για το οποίο μιλήσαμε προηγουμένως. Την δε ογδοάδα, επειδή είναι άρρητη και αόρατη, την εννοούν ως κρυμμένη στα σπλάχνα.

Αυτός είναι ο ήλιος σας, τον οποίο εμπιστεύεστε και του προσφέρετε τη λατρεία σας. Όλα τα έργα του Κυρίου είναι πάρα πολύ καλά, και φοβερά και εξαίσια· όμως έχουν οριστεί για την εξυπηρέτησή μας, όχι για να μας εξουσιάζουν. Πώς εξάλλου και η σελήνη παράχθηκε με το πρόσταγμα του Δημιουργού για τον φωτισμό της νύχτας, και πότε μεν δέχεται αύξηση, πότε δε υφίσταται μείωση, και πότε μεν, λάμποντας, εκπέμπει μαρμαρυγές φωτός, πότε δε, καθώς φθίνει, διαφυλάσσει αμετάβλητα τα μέτρα της μαζί με τους πολυάριθμους χορούς των αστέρων; Αλλά ας προχωρήσουμε στη συνέχεια του λόγου. Και έγινε εσπέρα, και έγινε πρωί, ημέρα τέταρτη. Και είπε ο Θεός: Ας εξαγάγουν τα ύδατα ερπετά ζωντανών ψυχών κατά γένος, και πετεινά που να πετούν κατά το στερέωμα του ουρανού.

Διότι το ότι για αυτόν ακριβώς τον λόγο η θεία Γραφή το επισημαίνει αυτό για το καθένα ξεχωριστά, έχει καταστεί φανερό από τη συνέχεια. Θα αρκούσε, βέβαια, μετά από όλα τα δημιουργήματα να πει μία μόνο φορά, ότι όλα όσα εποίησε ήταν «καλά λίαν»· αλλά, επειδή γνωρίζει την υπερβολική αδυναμία των λογισμών μας, το κάνει αυτό και τμηματικά, διδάσκοντάς μας ότι τα πάντα παρήχθησαν με πολυμήχανη σοφία και άφατη φιλανθρωπία. «Και έγινε», λέγει, «εσπέρα, και έγινε πρωί, ημέρα τέταρτη». Διότι, αφού ολοκλήρωσε τον διάκοσμο του ουρανού, καλλωπίζοντάς τον με τα άστρα και παράγοντας τους δύο μεγάλους φωστήρες, έθεσε τέλος στην ημέρα· και λέγει: «Έγινε εσπέρα, και έγινε πρωί, ημέρα τέταρτη». Πρόσεξε πώς το λέγει αυτό για κάθε ημέρα, θέλοντας με την πυκνότητα της διδασκαλίας να στερεώσει βαθιά στη διάνοια τα θεία δόγματα.

Ποιος είναι λοιπόν ο πρώτος χρόνος; Ποια είναι η κορυφή του πρώτου αυτού χρόνου; Η ισημερία, αδελφέ, όπως αποδείξαμε ζητώντας να είναι ίσα τα τμήματα της ημέρας και της νύκτας, και μάλιστα η εαρινή ισημερία, από την οποία αρχίζει ο καιρός της άνοιξης, με βάση την ίδια την ακολουθία της ιστορικής αφήγησης. Διότι εξιστορεί ο Μωυσής ότι την τρίτη ημέρα πρόσταξε ο Θεός να γίνουν τα άνθη, τα δένδρα και τα βότανα, τα οποία αποτελούν σύμβολα της άνοιξης και συμφωνούν με τη δημιουργική τέχνη, την οδό και την τάξη του Θεού που κτίζει τα πάντα. Επειδή, λοιπόν, η πρώτη δημιουργία του ανθρώπου έγινε μετά την ισημερία, την έκτη ημέρα από την ισημερία —διότι την Παρασκευή πλάστηκε ο άνθρωπος—, και η πανσέληνος δημιουργήθηκε και αυτή μετά την ισημερία, την τέταρτη ημέρα, και ακολούθησε η πτώση εξαιτίας της αμαρτίας του ανθρώπου, για τον λόγο αυτό (ο Θεός) αναλαμβάνει τη διόρθωση και την ανανέωσή του κατά την ίδια χρονική προθεσμία της δημιουργίας του, συγκεντρώνοντας και την ισημερία και τη δέκατη τέταρτη ημέρα της σελήνης (πανσέληνο) μετά την ισημερία και την έκτη ημέρα της εβδομάδας, ώστε, διά μέσου όλων αυτών των χρονικών προθεσμιών, να καταδείξει την ανάσταση Εκείνου που έπαθε, καθώς και την ανανέωση και ανακεφαλαίωση της φύσεως.

Αλλά, έχοντας ευδοκήσει να καταλαμπρύνει αυτόν τον οίκο με ακόμη περισσότερο φως, διασκορπίζει το σκοτάδι της νύχτας με το πλήθος της λάμψης των αστέρων, ώστε οι υπηρέτες που βαδίζουν στο παγκόσμιο κατάλυμά του, καταυγαζόμενοι, να μην προσκόπτουν, και να μην ψηλαφούν σαν να έχουν μυωπία, αλλά, έχοντας τη φωτεινή σηματοδοσία από ψηλά να προηγείται σαν κάποιος φωσφόρος, να βαδίζουμε αισθητά και νοητά με ασφάλεια, και απρόσκοπτα να κατευθυνόμαστε προς τον Κτίστη και Κύριο. «Και είδε ο Θεός ότι είναι καλό· και έγινε εσπέρα, και έγινε πρωί, ημέρα τέταρτη». Εάν λοιπόν και εμείς μετατρέψουμε την εσπερινή τυφλότητα των παθών σε πρωινό ημέρας αρετών, θα πει και για εμάς ο Κτίστης «ότι είναι καλό» και, προσθέτοντας, πάλι θα πει: «Ας γίνουν νοεροί φωστήρες που να καταυγάζουν τη γνώση στο στερέωμα του ουράνιου νου, για να φέγγουν πάνω στη γη της καρδιάς του, ώστε να διαχωρίζουν ανάμεσα σε πράξεις φωτεινές και φαύλες, να χρησιμεύουν ως σημεία ξεκάθαρα και ωφέλιμα για καιρούς, ημέρες και έτη, για να φέγγουν πάνω στη γη της σάρκας, ώστε να διαχωρίζουν τα έργα του φωτός της ημέρας και της νύχτας από τις σκοτεινές πράξεις», επειδή ο νους, ως κυρίαρχος των παθών, έλαβε τον κλήρο του προς τον Κτίστη, ώστε ο καθένας από εμάς να λέει προς τον δικό του νου: «Μη δώσεις σε άλλο πάθος τη δόξα της κυριαρχίας σου, και τα συμφέροντά σου στον αλλότριο».