Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 1:2

Εσείς, λοιπόν, πείτε μας για αυτό που σας προτάθηκε, αν δηλαδή βρήκατε κάπου στη Θεία Γραφή το Άγιο Πνεύμα να ονομάζεται απλώς Πνεύμα, χωρίς την προαναφερθείσα σε αυτό προσθήκη, και εξαιρουμένης της παρατηρήσεως την οποία ήδη μνημονεύσαμε. Αλλά δεν θα μπορούσατε να απαντήσετε καταφατικά· διότι δεν θα το βρείτε πουθενά γραμμένο. Αντιθέτως, στη Γένεση είναι γραμμένο: «Και Πνεύμα Θεού φερόταν πάνω από το ύδωρ·» και λίγο μετά: «Δεν θα παραμείνει το Πνεύμα μου στους ανθρώπους αυτούς, επειδή είναι σάρκες·». Στους δε Αριθμούς λέει ο Μωυσής προς τον γιο του Ναυή: «Μη με φθονείς εσύ· ποιος άραγε θα καθιστούσε προφήτες όλο τον λαό του Κυρίου, όταν θα έδινε ο Κύριος το Πνεύμα του σε αυτούς;». Και στο βιβλίο των Κριτών, για τον Γοθονιήλ αναφέρεται: «Και ήλθε σε αυτόν Πνεύμα Κυρίου, και έκρινε τον Ισραήλ». Και πάλι: «Και ήλθε πάνω στον Ιεφθάε Πνεύμα Κυρίου». Για τον Σαμψών δε: «Ανδρώθηκε, λέει, το παιδί και το ευλόγησε ο Κύριος·» και, «Άρχισε Πνεύμα Κυρίου να συμπορεύεται με αυτόν·» και, «Κατήλθε ορμητικά πάνω του Πνεύμα Κυρίου». Και ο μεν Δαβίδ ψάλλει: «Το Πνεύμα σου το άγιο μην το αφαιρέσεις από εμένα·» και πάλι στον εκατοστό τεσσαρακοστό δεύτερο ψαλμό: «Το Πνεύμα σου το αγαθό θα με οδηγήσει σε γη ευθεία, ένεκεν του ονόματός σου, Κύριε, θα με ζωογονήσεις». Στον δε Ησαΐα έχει γραφτεί: «Πνεύμα Κυρίου είναι πάνω μου, γι' αυτό και με έχρισε». Είχε δε ειπωθεί πριν από αυτό: «Ουαί, τέκνα αποστάτες».

Εσείς όμως απαντήστε σε αυτό που σας προτάθηκε, εάν βρήκατε πουθενά στη Θεία Γραφή το Άγιο Πνεύμα να ονομάζεται απλώς Πνεύμα, χωρίς την προαναφερθείσα προσθήκη σε αυτό, και εκτός από την παρατήρηση που ήδη αναφέραμε. Αλλά δεν θα μπορούσατε να το πείτε· διότι δεν θα το βρείτε πουθενά γραμμένο. Στη μεν Γένεση είναι γραμμένο: «Και Πνεύμα Θεού εφέρετο επάνω στα ύδατα»· και λίγο μετά: «Δεν θα παραμείνει το Πνεύμα μου στους ανθρώπους αυτούς, επειδή είναι σάρκες». Στους δε Αριθμούς λέει ο Μωυσής στον γιο του Ναυή (Ιησού του Ναυή): «Μη με φθονείς εσύ· μακάρι να έκανε κάποιος όλο τον λαό του Κυρίου προφήτες, όταν ο Κύριος δώσει το Πνεύμα του σε αυτούς». Και στους Κριτές, για μεν τον Γοθονιήλ λέει: «Και ήλθε επάνω του Πνεύμα Κυρίου, και έκρινε τον Ισραήλ». Και πάλι: «Και ήλθε επάνω στον Ιεφθάε Πνεύμα Κυρίου». Για τον Σαμψών δε λέει: «Ανδρώθηκε το παιδί και το ευλόγησε ο Κύριος»· Και, «Άρχισε Πνεύμα Κυρίου να συμπορεύεται με αυτόν»· Και, «Ήλθε ορμητικά επάνω του Πνεύμα Κυρίου». Και ο μεν Δαβίδ ψάλλει: «Το Πνεύμα σου το άγιο μην το αφαιρέσεις από εμένα»· Και πάλι στον εκατοστό τεσσαρακοστό δεύτερο ψαλμό: «Το Πνεύμα σου το αγαθό θα με οδηγήσει σε γη ευθεία, ένεκα του ονόματός σου, Κύριε, θα με ζωογονήσεις». Στον δε Ησαΐα είναι γραμμένο: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό με έχρισε». Πριν δε από αυτό ελέγετο: «Αλίμονο, τέκνα αποστάτες».

Απόκριση: Σύμφωνα με τον σκοπό και τον λόγο που αναφέρει ότι ο Θεός είπε πριν από όλα, «Γενηθήτω φως», είναι προφανές ότι η ημέρα προηγείται της νύχτας. Διότι εκείνο το σκοτάδι που βρισκόταν πάνω από την άβυσσο δεν είχε ακόμη ονομαστεί νύχτα, ούτε μετριόταν από τη σελήνη και τα άστρα, και με δώδεκα ώρες. Αναμφίβολα, λοιπόν, το φως προηγείται του σκότους. Όμως, για να μη βρουν αφορμή να μας πουν οι Ιουδαίοι ότι ο Χριστός αναστήθηκε το Σάββατο, για τον λόγο αυτόν ο Θεός τους αποστόμωσε εκ των προτέρων, νομοθετώντας και για αυτούς να αρχίζει η ημέρα του Σαββάτου από το εσπέρας. Ερώτηση νδʹ: Γιατί, λοιπόν, εξαιτίας αυτού ο Θεός πρόσταξε και εμάς να αρχίζουμε την ημέρα της Κυριακής από το εσπέρας του Σαββάτου; Απόκριση: Όχι για τον λόγο αυτόν, αλλά επειδή ο Θεός κάλεσε τα έθνη από το σκοτάδι της άγνοιας και τη σκιά του νόμου στο φως της θεογνωσίας και του Ευαγγελίου. Επομένως, ταιριαστά μας πρόσταξε να αρχίζει η αναστάσιμη ημέρα Του από το εσπέρας και να ολοκληρώνεται στο φως. Διότι θα ήταν απρεπές και ανάρμοστο να αρχίζουν από το φως και να καταλήγουν στη νύχτα και στο σκοτάδι οι ημέρες του Χριστού, του αληθινού φωτός.

Εφόσον, λοιπόν, αυτοί εξοστρακίστηκαν και εκδιώχθηκαν από τον Θείο χορό, ας απευθυνθούμε και προς τους αδελφούς τους, τους Πνευματομάχους Τροπικούς, οι οποίοι ισχυρίζονται ότι το Πνεύμα είναι κτιστό. Ω Τροπικέ, δεν άκουσες τον Δαβίδ να λέει: «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός Του όλη η δύναμή τους;» Ιδού η Τριάδα αδιαίρετη. Και πάλι, κατά τη διήγηση της κοσμοποιίας, ο μέγας θεράπων Μωυσής λέει: «Στην αρχή δημιούργησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη· η δε γη ήταν αόρατη και ακατασκεύαστη, και σκοτάδι υπήρχε πάνω από την άβυσσο, και το Πνεύμα του Θεού φερόταν πάνω από τα ύδατα.» Ομοίως και ο μέγας Παύλος λέει: «Εξαπέστειλε ο Θεός το Πνεύμα του Υιού Του στις καρδιές μας, το οποίο κράζει: Αββά, ο Πατήρ.» Και ο ίδιος ο Πατέρας λέει μέσω του μεγάλου προφήτη: «Θα εκχύσω από το Πνεύμα μου πάνω σε κάθε σάρκα, και θα προφητεύσουν.» Και ο ίδιος ο Κύριος, όταν ήλθε για να σώσει το ανθρώπινο γένος μας, είπε με αυθεντική φωνή: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα»· και, «Εγώ είμαι η αλήθεια»· και, «Εάν απέλθω προς τον Πατέρα μου, δεν θα σας αφήσω ορφανούς, αλλά θα σας αποστείλω τον Παράκλητο, το Πνεύμα της αλήθειας.» Ιδού το Πνεύμα μέσα στην αλήθεια, η αλήθεια μέσα στον Πατέρα. Ιδού η Τριάδα αδιαίρετη, το τρίπλοκο σχοινί, με το οποίο σφίγγοντας τα δεμάτια τα προσφέρουμε στον Πατέρα. Και αυτοί, λοιπόν, απωλέσθηκαν μαζί με τους Αρειομανίτες.

ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΕΡΜΗΝΕΙΕΣ ΕΚ ΤΟΥ ΠΑΛΑΙΟΥ. Ερώτηση ΜΖʹ. Τι σημαίνει: «Η δε γη ήταν αόρατη και ακατασκεύαστη;» Απόκριση. Ότι δεν είχε ακόμη κοσμηθεί. Διότι, επειδή το ύδωρ βρισκόταν επάνω της, ήταν αόρατη, δηλαδή αθέατη και αφανής· και ακατασκεύαστη, δηλαδή ακαλλώπιστη και ατελής· διότι ακόμη δεν είχε ούτε άνθη, ούτε λειμώνες, ούτε φυτά, ούτε βλάστηση.

Ερώτ. μη΄. Ποιο πνεύμα φερόταν πάνω από το ύδωρ; Απόκ. Σε μερικούς μεν φαίνεται ότι ήταν το Πανάγιο Πνεύμα που ζωογονούσε τη φύση των υδάτων· εγώ όμως θεωρώ ότι η λέξη «φερόταν» υποδηλώνει πιο κατάλληλα την κινητική ουσία του αέρα, όπως ακριβώς λέει και ο Δαβίδ για τον Θεό των όλων: «Θα φυσήξει το πνεύμα του και θα τρέξουν τα ύδατα». Ερώτ. μθ΄. Γιατί, ενώ έκανε λόγο για μία σύναξη των υδάτων, στη συνέχεια τις ονόμασε πολλές; Διότι, αναφέρει, «Συγκεντρώθηκε το ύδωρ που βρίσκεται κάτω από τον ουρανό στις συνάξεις τους». Απόκ. Μία είναι η φύση και η σύναξη των υδάτων· ονόμασε όμως τις συνάξεις στον πληθυντικό αριθμό, επειδή άλλο μεν είναι το Ινδικό πέλαγος, άλλο δε το Ποντικό, και έτερο το Ατλαντικό, και άλλη μεν είναι η Προποντίδα, και έτερο το Αιγαίο, και άλλος πάλι ο Ιόνιος κόλπος.

ΟΜΙΛΙΑ Βʹ. Περί του «η γη ήταν αόρατη και ακατασκεύαστη» Αφού ενδιατρίψαμε το πρωί σε λίγα μόνο λόγια, ανακαλύψαμε τόσο μεγάλο το κρυμμένο βάθος του νοήματός τους, ώστε να απελπιστούμε εντελώς για τα επόμενα. Διότι, εάν τα προαύλια του ιερού είναι τέτοια, και τα προπύλαια του ναού τόσο μεγαλοπρεπή και μεγαλειώδη, ώστε να θαμπώνουν τα μάτια της διανοίας μας με την υπερβολή του κάλλους τους, πώς άραγε θα είναι τα Άγια των Αγίων; Και ποιος είναι ικανός να τολμήσει να εισέλθει στα άδυτα; Ή ποιος θα αντικρίσει τα απόρρητα; Διότι και η ίδια η θέα τους είναι απρόσιτη, και η λεκτική διατύπωση όσων κατανοήθηκαν είναι εντελώς δυσερμήνευτη.

Πλην όμως, επειδή ενώπιον του δίκαιου Κριτή, έστω και μόνο για την προαίρεση των πρεπόντων, έχουν καθοριστεί μισθοί που δεν είναι ευκαταφρόνητοι, ας μην οκνήσουμε να προχωρήσουμε στην έρευνα. Διότι, αν και υπολειπόμαστε σε αξία, εντούτοις εάν, με τη βοήθεια του Πνεύματος, δεν εκπέσουμε από το βούλημα της Γραφής, ούτε εμείς οι ίδιοι θα κριθούμε παντελώς απορριπτέοι, και με τη συνέργεια της χάριτος θα προσφέρουμε κάποια πνευματική οικοδομή στην Εκκλησία του Θεού. «Η δε γη ήταν», λέγει, «αόρατος και ακατασκεύαστος».

Πώς, ενώ και τα δύο, ο ουρανός και η γη, δημιουργήθηκαν ισότιμα, ο μεν ουρανός ολοκληρώθηκε, η δε γη παραμένει ακόμη ατελής και ακατέργαστη; Ή γενικότερα, τι σημαίνει το ακατασκεύαστο της γης; Και για ποια αιτία ήταν αόρατη; Τέλεια κατασκευή της γης, λοιπόν, είναι η δική της ευφορία: οι βλαστήσεις παντοειδών φυτών, η προβολή πανύψηλων δέντρων, τόσο καρποφόρων όσο και άκαρπων, τα ωραία χρώματα και οι ευωδίες των ανθέων, και όλα όσα επρόκειτο λίγο αργότερα, με το πρόσταγμα του Θεού, να αναβλαστήσουν στη γη για να καταστολίσουν αυτήν που τα γέννησε. Επειδή, λοιπόν, τίποτε από αυτά δεν υπήρχε ακόμη, εύλογα ο λόγος την ονόμασε ακατασκεύαστη. Τα ίδια αυτά θα μπορούσαμε να πούμε και για τον ουρανό: ότι δηλαδή δεν είχε διαμορφωθεί ακόμη πλήρως ούτε ο ίδιος, ούτε είχε λάβει τον οικείο του διάκοσμο, καθώς δεν περιλαμπόταν ακόμη ούτε από τη σελήνη ούτε από τον ήλιο, μηδέ ήταν στεφανωμένος με τους χορούς των άστρων.

Διότι αυτά δεν είχαν γίνει ακόμη. Επομένως, δεν θα σφάλεις ως προς την αλήθεια, ακόμη και αν αποκαλέσεις τον ουρανό ακατασκεύαστο. Τη δε γη την ονόμασε αόρατη για δύο λόγους: είτε επειδή δεν υπήρχε ακόμη ο άνθρωπος ως θεατής της, είτε επειδή, όντας βυθισμένη εξαιτίας του νερού που κάλυπτε την επιφάνεια, δεν ήταν δυνατόν να φαίνεται.

Υπό αυτή την έννοια θεωρούμε τώρα ότι η γη έχει ονομαστεί αόρατη, επειδή καλυπτόταν από το ύδωρ. Έπειτα όμως, και καθώς δεν είχε ακόμη δημιουργηθεί το φως, δεν ήταν καθόλου παράδοξο η γη που βρισκόταν στο σκότος, λόγω του ότι ο αέρας υπεράνω αυτής ήταν αφώτιστος, να έχει ονομαστεί από τη Γραφή αόρατη και για αυτόν τον λόγο.

Διότι αυτή, λέγει, είναι εκ φύσεως και αόρατη και αδιαμόρφωτη, μη έχοντας από τον εαυτό της καμία απολύτως ποιότητα, και όντας στερημένη από κάθε είδος και σχήμα, την οποία, αφού την παρέλαβε ο τεχνίτης, με τη δική του σοφία της έδωσε μορφή και την έφερε σε τάξη, και έτσι μέσω αυτής έδωσε υπόσταση στα ορατά δημιουργήματα. Εάν λοιπόν αυτή είναι αγέννητη, πρώτον μεν είναι ομότιμη με τον Θεό, αξιούμενη των ίδιων πρεσβείων. Και τι θα μπορούσε να είναι πιο ασεβές από αυτό, το να αξιώνεται δηλαδή της ίδιας πρωτοκαθεδρίας με τον σοφό και δυνατό και πάγκαλο δημιουργό και κτίστη των όλων η άποια, η ανείδεη, η έσχατη αμορφία, το αδιαμόρφωτο αίσχος (διότι χρησιμοποιώ τις δικές τους ακριβώς εκφράσεις); Έπειτα, εάν μεν είναι τόσο μεγάλη, ώστε να επιδέχεται ολόκληρη τη γνώση του Θεού, τότε με αυτόν τον τρόπο, κατά κάποιον τρόπο, αντιπαραβάλλουν την υπόστασή της με την ανεξιχνίαστη δύναμη του Θεού, εφόσον βέβαια επαρκεί για να αναμετρηθεί με ολόκληρη τη σύνεση του Θεού. Εάν πάλι η ύλη υπολείπεται της ενέργειας του Θεού, τότε ο συλλογισμός τους θα περιπέσει σε ακόμη πιο άτοπη βλασφημία, διότι θεωρούν τον Θεό άπρακτο και ανενεργό ως προς τα δικά του έργα εξαιτίας της έλλειψης ύλης. Αλλά βεβαίως τους εξαπάτησε η πενία της ανθρώπινης φύσης.

Ας μας απαντήσουν, λοιπόν, πώς συναντήθηκαν μεταξύ τους η δραστική δύναμη του Θεού και η παθητική φύση της ύλης; Η μεν (ύλη) παρέχοντας το υπόστρωμα χωρίς μορφή· ο δε (Θεός) έχοντας τη γνώση των σχημάτων, χωρίς την ύλη, ώστε στο καθένα να αναπληρωθεί αυτό που του λείπει από το άλλο: στον μεν δημιουργό το να έχει πού να επιδείξει την τέχνη του, στη δε ύλη το να αποβάλει την αμορφία και τη στέρηση της μορφής. Αλλά σχετικά με αυτά αρκούν τα όσα είπαμε. Ας επανέλθουμε όμως στο αρχικό μας θέμα. Η δε γη ήταν αόρατη και ακατασκεύαστη.

Επειδή, λοιπόν, δεν έχει αναφερθεί για το ύδωρ ότι το δημιούργησε ο Θεός, έχει όμως αναφερθεί ότι η γη ήταν αόρατη· σκέψου από μόνος σου με ποιο παραπέτασμα ήταν καλυμμένη και δεν φαινόταν. Ούτε, λοιπόν, το πυρ μπορούσε να την καλύπτει. Διότι το πυρ είναι φωτιστικό και παρέχει φανέρωση σε όσα προστίθεται, παρά είναι σκοτεινό. Ούτε βέβαια και ο αέρας αποτελούσε τότε προκάλυμμα της γης.

Διότι η φύση του αέρα είναι αραιή και διαφανής, καθώς δέχεται όλες τις μορφές των ορατών πραγμάτων και τις μεταβιβάζει στα μάτια εκείνων που βλέπουν. Απομένει, λοιπόν, να νοήσουμε ότι το νερό σκέπαζε την επιφάνεια της γης, επειδή η υγρή ουσία δεν είχε ακόμη διαχωριστεί προς τον οικείο της τόπο. Εξαιτίας αυτού, η γη όχι μόνο ήταν αόρατη, αλλά και ακατασκεύαστη. Διότι η υπεραφθονία του υγρού στοιχείου, ακόμη και τώρα, αποτελεί εμπόδιο στην καρποφορία της γης. Αυτή, λοιπόν, ήταν η αιτία και για το ότι δεν φαινόταν και για το ότι ήταν ακατασκεύαστη· εφόσον κατασκευή της γης είναι ο οικείος και φυσικός της διάκοσμος: τα σπαρτά που κυματίζουν στις κοιλότητες, τα λιβάδια που πρασινίζουν και βρίθουν από ποικίλα άνθη, οι καταπράσινες ρεματιές και οι κορυφές των βουνών που σκιάζονται από τα δάση. Από όλα αυτά, τίποτε δεν διέθετε ακόμη· αν και κυοφορούσε με ωδίνες τη γένεση των πάντων χάρη στη δύναμη που είχε εναποτεθεί σε αυτήν από τον Δημιουργό, ανέμενε τους κατάλληλους χρόνους, προκειμένου, με το θείο πρόσταγμα, να φέρει στο φως τα κυήματά της.

Αλλά και «σκότος», λέει, «επάνω στην άβυσσο»· πάλι άλλες αφορμές για μύθους και αρχές ασεβέστερων επινοήσεων από εκείνους που διαστρέφουν τα λόγια σύμφωνα με τις δικές τους αντιλήψεις. Διότι δεν ερμηνεύουν το σκότος σύμφωνα με τη φύση του, ως κάποιον αέρα χωρίς φως, ή ως έναν τόπο που σκιάζεται εξαιτίας της παρεμβολής κάποιου σώματος, ή γενικά ως έναν τόπο στερημένο από φως για οποιαδήποτε αιτία, αλλά ερμηνεύουν το σκότος ως κακή δύναμη, ή μάλλον ως το ίδιο το κακό, που έχει την αρχή του στον εαυτό του και είναι αντίθετο και εχθρικό προς την αγαθότητα του Θεού. Διότι, ισχυρίζονται, αν ο Θεός είναι φως, προφανώς η δύναμη που αντιστρατεύεται σε αυτόν θα είναι το σκότος, σύμφωνα με τη λογική ακολουθία. Σκότος, το οποίο δεν αντλεί την ύπαρξή του από άλλον, αλλά είναι κακό αυτογέννητο. Σκότος, πολέμιο των ψυχών, γενεσιουργό του θανάτου, αντίθετο της αρετής· για το οποίο εξαπατώνται θεωρώντας ότι τα ίδια τα λόγια του προφήτη υποδηλώνουν πως έχει αυτόνομη υπόσταση και δεν έχει δημιουργηθεί από τον Θεό.

Ο λόγος είναι απλός και σε όλους εύληπτος. «Αόρατη ήταν η γη», αναφέρει. Ποια είναι η αιτία; Επειδή την επιφάνειά της την κάλυπτε η άβυσσος. Και ποια είναι η έννοια της αβύσσου; Πολύ νερό, του οποίου το κατώτατο πέρας είναι δυσπρόσιτο. Γνωρίζουμε όμως ότι πολλά σώματα συχνά διαφαίνονται μέσα από πιο λεπτό και διαυγές νερό. Πώς λοιπόν κανένα μέρος της γης δεν φαινόταν μέσα από τα νερά; Διότι στερείτο φωτός και ήταν σκοτεινός ο αέρας που είχε διαχυθεί πάνω από αυτά. Διότι μια αχτίδα του ήλιου, όταν διαπερνά τα νερά, δείχνει πολλές φορές τα πετραδάκια στο βάθος· μέσα όμως στη βαθιά νύχτα με κανέναν τρόπο δεν θα μπορούσε κάποιος να δει καθαρά τα όσα βρίσκονται κάτω από το νερό. Ώστε, όσα ακολουθούν αιτιολογούν το γεγονός ότι η γη ήταν αόρατη, ότι δηλαδή και άβυσσος ήταν αυτή που την κάλυπτε, και μάλιστα ήταν βυθισμένη στο σκοτάδι. Ούτε λοιπόν η άβυσσος είναι ένα πλήθος από αντίπαλες δυνάμεις, όπως φαντάστηκαν μερικοί· ούτε το σκοτάδι είναι κάποια αρχέγονη και πονηρή δύναμη που αντιπαρατάσσεται στο αγαθό. Διότι δύο οντότητες που ισορροπούν σε δύναμη και είναι αντίθετες μεταξύ τους, θα είναι απολύτως φθοροποιές για τη σύσταση η μία της άλλης· θα υφίστανται διαρκή πλήγματα και θα προξενούν ακατάπαυστα αναταραχές μεταξύ τους, ευρισκόμενες σε συνεχή πόλεμο. Και εάν η μία από τις δύο αντίθετες δυνάμεις υπερτερεί, τότε αναπόφευκτα θα εξοντώσει πλήρως την ηττημένη. Ώστε, εάν υποστηρίζουν ότι η αντίθεση του κακού προς το αγαθό είναι ισόρροπη, εισάγουν έναν ασταμάτητο πόλεμο και διαρκή φθορά, όπου άλλοτε επικρατούν και άλλοτε επικρατούνται.

Λέμε, λοιπόν, ότι και αυτό το σκοτάδι δεν υφίσταται ως ουσία, αλλά αποτελεί μια κατάσταση του αέρα που προκαλείται από τη στέρηση του φωτός. Ποιο φως, επομένως, βρέθηκε ξαφνικά να στερείται ο χώρος του κόσμου, ώστε το σκοτάδι να βρίσκεται πάνω από το νερό; Αναλογιζόμαστε, συνεπώς, ότι αν υπήρχε κάτι πριν από τη συγκρότηση αυτού του αισθητού και φθαρτού κόσμου, βρισκόταν προφανώς μέσα στο φως. Διότι ούτε τα αξιώματα των αγγέλων, ούτε όλες οι επουράνιες στρατιές, ούτε γενικά οτιδήποτε υπάρχει από τις λογικές φύσεις και τα λειτουργικά πνεύματα, είτε φέρει όνομα είτε είναι ακατονόμαστο, διέμενε στο σκοτάδι, αλλά βρισκόταν στην πρέπουσα για αυτά κατάσταση μέσα στο φως και σε κάθε πνευματική ευφροσύνη.

Αυτό λοιπόν το σκότος λέγεται ότι επιβαίνει στην άβυσσο, επειδή τα έσχατα όρια του αέρα είναι φυσικό να εφάπτονται στις επιφάνειες των σωμάτων. Τότε δε το ύδωρ βρισκόταν στην επιφάνεια των πάντων. Γι' αυτόν τον λόγο, αναγκαστικά έχει ειπωθεί ότι το σκότος υπάρχει πάνω από την άβυσσο.

«Και Πνεύμα Θεού», λέει, «επεφέρετο επάνω από τα ύδατα». Είτε με τη λέξη «πνεύμα» εννοεί τη διάχυση του αέρα, οπότε οφείλεις να δεχθείς ότι ο συγγραφέας σου απαριθμεί τα μέρη του κόσμου, ότι δηλαδή ο Θεός δημιούργησε τον ουρανό, τη γη, το νερό, τον αέρα, και μάλιστα αυτόν να διαχέεται ήδη και να ρέει. Είτε, πράγμα που είναι και το πλέον αληθές και έχει γίνει αποδεκτό από τους προκατόχους μας, ως Πνεύμα Θεού εννοείται το Άγιο· διότι αποτελεί σταθερό κανόνα να αξιώνεται αυτό μιας τέτοιας μνείας από τη Γραφή ιδιαιτέρως και κατ' εξαίρεσιν, και κανένα άλλο να μην ονομάζεται Πνεύμα Θεού, παρά μόνο το Άγιο, το οποίο συμπληρώνει τη θεία και μακαρία Τριάδα. Και εάν αποδεχθείς αυτήν την ερμηνεία, θα αποκομίσεις μεγαλύτερη ωφέλεια από αυτήν. Πώς λοιπόν επεφέρετο αυτό επάνω από τα ύδατα; Θα σου αναφέρω όχι δικό μου λόγο, αλλά ενός Σύρου ανδρός, ο οποίος απείχε τόσο πολύ από την κοσμική σοφία, όσο κοντά βρισκόταν στη γνώση της αλήθειας. Έλεγε, λοιπόν, ότι η γλώσσα των Σύρων είναι πιο εκφραστική και, λόγω της συγγένειάς της με την Εβραϊκή, προσεγγίζει κάπως περισσότερο το νόημα των Γραφών. Συνεπώς, η έννοια του ρητού είναι η εξής: το ρήμα «επεφέρετο», λέει, το ερμηνεύουν με την έννοια ότι «συνέθαλπε» (περιέθαλπε με θερμότητα) και ζωογονούσε τη φύση των υδάτων, κατά την εικόνα του πτηνού που επωάζει, μεταδίδοντας κάποια ζωτική δύναμη σε εκείνα που θερμαίνονται κάτω από αυτό.

Λένε ότι με αυτήν τη φράση υποδηλώνεται ένα τέτοιο περίπου νόημα, καθώς το Πνεύμα επιφερόταν· δηλαδή, ότι προετοίμαζε τη φύση του ύδατος για ζωογονία· ώστε μέσα από αυτό να αποδεικνύεται επαρκώς εκείνο που επιζητείται από ορισμένους, ότι δηλαδή το Άγιο Πνεύμα δεν απουσιάζει ούτε από τη δημιουργική ενέργεια.

Και έγινε έτσι, και συγκεντρώθηκε το ύδωρ που βρισκόταν κάτω από τον ουρανό στους τόπους συγκεντρώσεώς του, και φάνηκε η ξηρά. Και ονόμασε ο Θεός την ξηρά γη, και τα συγκεντρώματα των υδάτων τα ονόμασε θάλασσες. Πόσες δυσκολίες μου προκάλεσες στους επόμενους λόγους, ζητώντας να μάθεις την αιτία για την οποία η γη ήταν αόρατη, εφόσον σε κάθε σώμα συνυπάρχει εκ φύσεως το χρώμα, και κάθε χρώμα είναι αντιληπτό από την όραση;

Διότι, εάν μεν η «αρχή» ανήκε στην κατηγορία των εννοιών που αναφέρονται σε σχέση με κάτι άλλο, όπως το «αρχή σοφίας», και «αρχή αγαθής οδού», και το «Εν αρχή εποίησεν ο Θεός», ίσως θα ήταν δυνατόν να υπερβούμε νοερά τη γέννηση αυτού που προέρχεται από μια τέτοια αρχή. Επειδή όμως η συγκεκριμένη σημασία της αρχής, ούσα απόλυτη και ανεξάρτητη, δηλώνει την ανώτατη φύση, πώς να μην είναι καταγέλαστος αυτός που επινοεί πράγματα επέκεινα αυτής ή επιχειρεί με τους συλλογισμούς του να την υπερβεί; Συμπαρεκτείνεται δε και το «Ήταν» με τον ανυπέρβλητο χαρακτήρα αυτής της αρχής. Διότι το «Ήταν» δεν υποδηλώνει χρονική έναρξη της ύπαρξης, όπως στη φράση «Ήταν κάποιος άνθρωπος στη χώρα της Αυσιτίτιδος», και το «Ήταν κάποιος άνθρωπος από την Αρμαθαίμ», ή το «Η δε γη ήταν αόρατη»· αλλά ο ίδιος ο ευαγγελιστής σε άλλο χωρίο μάς έδειξε τη σημασία ενός τέτοιου «Ήταν», όταν είπε: «Ο ων, και ο ην, και ο παντοκράτωρ». Διότι όπως ακριβώς είναι το «ων», τέτοιο είναι και το «ην», εξίσου αΐδιο και άχρονο. Το να υποστηρίζει όμως κανείς πως Εκείνος που υπήρχε «εν αρχή» κάποτε δεν υπήρχε, ούτε τη σημασία της αρχής διαφυλάσσει, ούτε συνδέει με αυτήν την ύπαρξη του Μονογενούς. Διότι είναι απολύτως αδιανόητο να υπάρχει κάτι προγενέστερο της αρχής, και η ύπαρξη του Θεού Λόγου είναι αχώριστη από αυτήν. Ώστε, όσο πίσω και αν θελήσεις να ανατρέξεις με τις πολυπραγμοσύνες του νου, θα σου είναι αδύνατον να υπερβείς το «ήταν» και να βγεις έξω από αυτό με τους συλλογισμούς σου.

Διότι, μήπως δεν σμιλεύτηκαν από σίδερο, και το σίδερο που τα σμίλεψε μαλάκωσε από τη φωτιά, και η ίδια η φωτιά σβήνεται από το νερό; Και το νερό μήπως δεν αντλεί την κίνησή του από το πνεύμα, και το πνεύμα δεν έχει την αρχή της εκτάσεώς του από τον Θεό που δημιούργησε τα πάντα; Έτσι ακριβώς είπε ο προφήτης Μωυσής: «Στην αρχή δημιούργησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη. Η δε γη ήταν αόρατη και αδιαμόρφωτη, και σκοτάδι υπήρχε πάνω από την άβυσσο, και πνεύμα Θεού φερόταν πάνω από το νερό». Αυτό το πνεύμα, όταν ο Θεός ομιλεί, σαν χέρι Του δημιουργεί τα πάντα, χωρίζοντας το φως από το σκοτάδι και απλώνοντας τον ορατό ουρανό μετά τον αόρατο, ώστε τα άνω να κατοικηθούν από τους αγγέλους του φωτός, και τα κάτω να κυβερνώνται από τον άνθρωπο μαζί με όλα όσα δημιουργήθηκαν για χάρη του. Διότι για σένα τον άνθρωπο διέταξε ο Θεός να υποχωρήσει το νερό που βρισκόταν στο πρόσωπο της γης, για να μπορέσει η γη να σου προσφέρει καρπούς. Και δημιούργησε κοιλότητες για να σου παράσχει πηγές, και να φανούν ρεύματα ποταμών και να παραχθούν ζώα, με λίγα λόγια, για να μπορέσουν τα πάντα να τεθούν στη διάθεσή σου. Ή μήπως δεν είναι για σένα που πνέουν οι άνεμοι για την παραγωγή των καρπών, και πέφτουν οι βροχές, και γίνονται οι αλλαγές των εποχών; Γι' αυτό ακριβώς ο ήλιος και η σελήνη μαζί με τα άλλα άστρα εκτελούν τις ανατολές και τις δύσεις τους για χάρη σου, και οι ποταμοί και οι λίμνες μαζί με τις θάλασσες σε υπηρετούν.

Λέει, λοιπόν, ο Κύριος των όλων που επιτελεί κρίση στα ύψη. Αυτό είναι σαν να λέει: Εκείνος που εναποθέτει στα υψηλά και άνω πνεύματα τον τρόπο της δικαιοσύνης που τους αρμόζει· διότι «κρίμα» ονομάζει τη δικαιοσύνη· ο ίδιος έθεσε και στη γη δικαιοσύνη, δηλαδή καθόρισε και για τους επιγείους νόμους, σύμφωνα με τους οποίους πρέπει να ζουν, αν υπολογίζουν την ευημερία και τη ζωή τους, και τη συμμετοχή στην ημερότητα και τη φιλανθρωπία Του. Το ότι δε είναι παντοκράτορας και παντοδύναμος ως Θεός, και ότι απολύτως τίποτα δεν του είναι αδύνατο, αλλά υποχωρεί σε αυτόν ακόμη και η ίδια η φύση των στοιχείων, και τα όντα μεταβάλλονται σύμφωνα με το θέλημά του, το αποδεικνύει λαμβάνοντας ως παράδειγμα το ότι μετατρέπει τη σκιά σε πρωί, και πάλι σκοτεινιάζει την ημέρα σε νύχτα· και επιπλέον αυτών, ότι με άρρητη δύναμη καλεί το νερό από τη θάλασσα ψηλά και άνω, και το κατεβάζει γλυκό σε αυτούς που βρίσκονται στη γη, καθώς αυτό μεταβάλλεται στο παρά φύση σύμφωνα με τα προστάγματα του Κυριάρχου. Λέγοντας δε ότι η σκιά μετατρέπεται σε πρωί, εννοεί ότι η νύχτα, δηλαδή το σκοτάδι, μεταβάλλεται σε ημέρα. Διότι, όπως γράφει ο μακάριος Μωυσής, «σκοτάδι υπήρχε» στην αρχή «πάνω από την άβυσσο», δηλαδή η σκιά· αλλά «είπε ο Θεός, και έγινε φως». Έτσι λέμε ότι η σκιά, δηλαδή το σκοτάδι, μετατράπηκε σε πρωί, δηλαδή σε ημέρα. Αλλά, αφού δημιουργήθηκε η ημέρα, ακολούθησε και πάλι η νύχτα· αυτό ακριβώς σημαίνει το να σκοτεινιάζει την ημέρα σε νύχτα.

Αν όμως κάποιος επιθυμεί να μάθει γιατί η χάρη δίνεται μέσω του νερού και όχι μέσω κάποιου άλλου στοιχείου, αν ανατρέξει στις θείες γραφές θα το βρει. Διότι το νερό είναι κάτι σπουδαίο και το ωραιότερο από τα τέσσερα ορατά στοιχεία του κόσμου. Κατοικία των αγγέλων είναι ο ουρανός, αλλά από νερά έγιναν οι ουρανοί· η γη είναι ο τόπος των ανθρώπων, αλλά από νερά έγινε η γη· και πριν από κάθε δημιουργία των κτιστών της εξαήμερης δημιουργίας, Πνεύμα Θεού φερόταν πάνω από το νερό. Αρχή του κόσμου το νερό· και αρχή των ευαγγελίων ο Ιορδάνης. Ελευθερία για τον Ισραήλ από τον Φαραώ μέσω της θάλασσας· και ελευθερία από τις αμαρτίες για τον κόσμο, μέσω του λουτρού του νερού με το ρήμα του Θεού. Όπου γίνεται διαθήκη προς κάποιους, εκεί υπάρχει και το νερό. Μετά τον κατακλυσμό, συνάφθηκε διαθήκη με τον Νώε· διαθήκη με τον Ισραήλ από το όρος Σινά· αλλά με νερό, και με κόκκινο μαλλί και ύσσωπο. Ο Ηλίας αναλαμβάνεται, αλλά όχι χωρίς νερό· διότι πρώτα διαβαίνει τον Ιορδάνη και έπειτα ανυψώνεται με άρμα στον ουρανό. Πρώτα ο αρχιερέας πλένεται και έπειτα θυμιατίζει· διότι πρώτα ο Ααρών λούστηκε και έπειτα έγινε αρχιερέας. Πώς θα ήταν δυνατόν να προσεύχεται υπέρ των άλλων εκείνος που δεν είχε ακόμη καθαριστεί μέσω του νερού;

Επιπρόσθετα σε αυτά, λένε ότι ο Δημιουργός, θέλοντας να μιμηθεί το απέραντο, το αιώνιο, το αόριστο και το άχρονο της άνω Ογδοάδας, και μη μπορώντας να αποτυπώσει το μόνιμο και αΐδιο αυτής, εξαιτίας του ότι ο ίδιος είναι καρπός του Υστερήματος, εναπέθεσε την αιωνιότητά της σε χρόνους, σε καιρούς και σε πολυετείς αριθμούς, νομίζοντας ότι μέσω του πλήθους των χρόνων θα μπορούσε να μιμηθεί το απέραντό της. Εκεί δε λένε ότι, καθώς του διέφυγε η Αλήθεια, επακολούθησε το ψεύδος, και για τον λόγο αυτό, όταν θα έχουν συμπληρωθεί οι χρόνοι, το έργο του θα υποστεί κατάλυση. 15. Και λέγοντας τέτοια πράγματα για την κτίση, καθημερινά ο καθένας τους επινοεί, όπως μπορεί, κάτι νεότερο. Διότι κανείς δεν θεωρείται τέλειος μεταξύ τους, εάν δεν έχει καρποφορήσει μεγάλα ψεύδη. Αναφορικά με όσα παραποιούν από τα προφητικά κείμενα, είναι αναγκαίο, αφού τα φανερώσουμε, να επιφέρουμε εναντίον τους τον έλεγχο. Διότι ο Μωυσής, λένε, αρχίζοντας την πραγματεία του για την κτίση, ευθύς εξαρχής υπέδειξε τη Μητέρα των όλων λέγοντας: «Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανό και τη γη». Ονομάζοντας λοιπόν αυτά τα τέσσερα, τον Θεό και την αρχή, τον ουρανό και τη γη, αποτύπωσε, όπως οι ίδιοι ισχυρίζονται, την τετρακτύ τους. Και υποδεικνύοντας το αόρατο και απόκρυφό της, είπε: «η δε γη ην αόρατος και ακατασκεύαστος».

Τη δεύτερη τετράδα, γέννημα της πρώτης τετράδας, ισχυρίζονται ότι την έχει αναφέρει ως εξής, ονομάζοντας την άβυσσο και το σκότος καθεαυτά, καθώς και το ύδωρ και το πνεύμα που φέρεται πάνω από το ύδωρ. Μετά από αυτήν, μνημονεύοντας τη δεκάδα, αναφέρει το φως και την ημέρα και τη νύχτα, το στερέωμα και την εσπέρα και αυτό που ονομάζεται πρωί, την ξηρά και τη θάλασσα, και επιπλέον τη βλάστηση και στη δέκατη θέση το ξύλο (δέντρο)· και έτσι, μέσω των δέκα αυτών ονομάτων, φανέρωσε τους δέκα Αιώνες. Η δε δύναμη της δωδεκάδας υποστηρίζουν ότι έχει απεικονιστεί από αυτόν ως εξής: διότι αναφέρει τον ήλιο και τη σελήνη, τα άστρα και τους καιρούς, τα έτη (ενιαυτούς) και τα κήτη, καθώς και τα ψάρια και τα ερπετά, τα πετεινά και τα τετράποδα, τα θηρία και, πάνω από όλα αυτά, δωδέκατο τον άνθρωπο. Έτσι διδάσκουν ότι έχει εκφραστεί η τριακοντάδα από το πνεύμα μέσω του Μωυσή. Αλλά και ο πλασμένος άνθρωπος, κατ' εικόνα της άνω δύναμης, θεωρούν ότι έχει μέσα του τη δύναμη από τη μία πηγή (η οποία είναι εγκατεστημένη στην περιοχή του εγκεφάλου), από την οποία απορρέουν τέσσερις δυνάμεις που ονομάζονται κατ' εικόνα της άνω τετράδας, δηλαδή η όραση, η ακοή, τρίτη η όσφρηση και τέταρτη η γεύση. Την δε ογδοάδα ισχυρίζονται ότι φανερώνεται μέσω του ανθρώπου ως εξής: επειδή διαθέτει δύο ακοές (αυτιά) και ισάριθμες οράσεις (μάτια), καθώς και δύο οσφρήσεις (ρουθούνια) και διπλή γεύση, του πικρού και του γλυκού.

Διότι, αφού εξ αρχής τα δημιούργησε με τελειότητα, ώστε να μην έχουν ανάγκη προσθήκης, όρισε με νόμο σοφίας εκείνα που επρόκειτο να βλαστήσουν από αυτά· τα οποία είναι εκείνα μέσα στα οποία περιλαμβάνονται όσα διαδοχικά έγιναν και γίνονται, όπως για παράδειγμα, ο ουρανός, η γη, το νερό, ο αέρας, ο ήλιος, η σελήνη, τα άστρα, και όσα δημιουργήθηκαν από τα ύδατα, έως και τον ίδιο τον άνθρωπο. Δεν δημιούργησε ατελή τον ουρανό, ούτε παντελώς ατελή τη γη, αλλά τέλεια μεν τη γη, τέλειο δε τον ουρανό, αν και τότε ήταν «αόρατη και ακατασκεύαστη», ενόψει της διακοσμήσεως που επρόκειτο να επιτελέσει. Το νερό και ταυτόχρονα το πρωτόκτιστο φως, έχοντας δημιουργήσει τα πάντα διά του αληθινού φωτός, του άκτιστου και ζωοποιού. Έπειτα δε εκείνα που φύτρωσαν από τη γη. Και πριν από αυτά, το στερέωμα δεν έγινε κάπως ημιτελές, αλλά τα πάντα δημιουργήθηκαν εν τελειότητι. Διότι αναφέρει: «ας βλαστήσει η γη χλωρό χόρτο, που να δίνει σπόρο κατά το είδος του πάνω στη γη, και δέντρο καρποφόρο, του οποίου ο σπόρος να είναι μέσα του κατά το είδος του πάνω στη γη». Και βλέπεις πώς τα δημιουργήματα δεν είχαν εξ αρχής καμία ανάγκη πρόσθετης επαύξησης, αλλά βρίσκονται αμέσως ακμαία, τρόπον τινά, και τέλεια διά του προστάγματος. Στον άνθρωπο, όμως, όταν παραδόθηκαν στην κυριαρχία του όσα ήταν υποταγμένα σε αυτόν και βρίσκονταν σπερματικώς μαζί του, δεν του παραδόθηκαν τέλεια, προκειμένου να γνωρίζει ο άνθρωπος πάντοτε Αυτόν που τον ευεργετεί και παρέχει σε όλα την ύπαρξη, ο Οποίος βρίσκεται πάνω από όλα και παρέχει τις αυξήσεις της κάθε δημιουργίας για τη συγκρότηση όσων του είναι χρήσιμα.

Την πρώτη ημέρα τους ανώτερους ουρανούς, τη γη, τα ύδατα εκ των οποίων προέρχεται το χιόνι και ο κρύσταλλος και το χαλάζι και οι παγετοί και η δροσιά, τα πνεύματα που λειτουργούν ενώπιόν του, τα οποία είναι τα εξής: άγγελοι προ του προσώπου και άγγελοι της δόξης και άγγελοι των πνεόντων πνευμάτων, άγγελοι των νεφελών και των γνόφων και του χιονιού και του χαλαζιού και του πάγου, άγγελοι των φωνών, των βροντών και των αστραπών, άγγελοι του ψύχους και του καύματος, του χειμώνα και του φθινοπώρου και της άνοιξης και του θέρους και όλων των πνευμάτων των κτισμάτων του που βρίσκονται στους ουρανούς και στη γη, τις αβύσσους, τόσο αυτήν που βρίσκεται κάτω από τη γη όσο και του χάους, το σκοτάδι που βρίσκεται πάνω από την άβυσσο των υδάτων τα οποία ήταν κάποτε πάνω από τη γη, εκ του οποίου προέρχεται το σκοτάδι, η εσπέρα και η νύχτα, και το φως τόσο της ημέρας όσο και του όρθρου.

Επιφανίου, επισκόπου Κύπρου, από τον λόγο Περί μέτρων και σταθμών Διότι είκοσι δύο έργα, ω φιλόκαλε, εποίησε ο Θεός από την αρχή μέχρι την έβδομη ημέρα, τα οποία είναι τα εξής: την πρώτη ημέρα τον ανώτερο ουρανό, τη γη, τα ύδατα, από τα οποία προέρχεται το χιόνι, ο κρύσταλλος και το χαλάζι, ο πάγος και η δροσιά, τα πνεύματα που λειτουργούν ενώπιόν του, τα οποία είναι τα εξής: άγγελοι προ του προσώπου του και άγγελοι της δόξης, και άγγελοι των νεφελών και των γνόφων και των χιόνων και του χαλαζιού και του πάγου, άγγελοι των φωνών, των βροντών και των αστραπών, άγγελοι του ψύχους και του καύσωνος, του χειμώνα και του φθινοπώρου, και όλων των πνευμάτων των κτισμάτων του, εκείνων που βρίσκονται στους ουρανούς και επί της γης και του χάους, το σκότος που ήταν πάνω από την άβυσσο των υδάτων τα οποία βρίσκονταν κάποτε πάνω από τη γη, από το οποίο ακριβώς σκότος προήλθε η εσπέρα και η νύκτα, και το φως της ημέρας και του όρθρου.

«Φωνή Κυρίου επί των υδάτων, ο Θεός της δόξης εβρόντησε· Κύριος επί υδάτων πολλών». Διότι, ενώ επικρατούσε αιθρία στην κορυφή του Καρμήλου, άκουγε βουή πολλών υδάτων. Και γενικά, εάν κάποιος συγκεντρώσει τα αναγραφόμενα στην Παλαιά Διαθήκη σχετικά με τα ύδατα, όπως το: «Πνεύμα Θεού εφέρετο πάνω από το ύδωρ»· και το: «Ας παραγάγουν τα ύδατα έμβια ερπετά και πτηνά που πετούν»· καθώς και τα γεγονότα του κατακλυσμού, πώς δηλαδή, ενώ τα πάντα καταποντίστηκαν, μόνο ο Νώε και όσοι βρίσκονταν μαζί του διασώθηκαν στην κιβωτό· αλλά και τα γεγονότα στην Αίγυπτο, στην Ερυθρά Θάλασσα και στον Ιορδάνη ποταμό, πώς δηλαδή οι υιοί του Ισραήλ πέρασαν απέναντι με αβρεχή πόδια, θα διαπιστώσει του λόγου το αληθές.

Το πώς μετατίθενται τα όρη στην καρδιά των θαλασσών, θα μπορούσες να το μάθεις από το κατά Λουκάν Ευαγγέλιο, όπου αναφέρεται ότι οι δαίμονες παρακαλούσαν τον Σωτήρα να μην τους διατάξει να απέλθουν στην άβυσσο. Και την άβυσσο συνηθίζει η Γραφή να την ονομάζει θάλασσες, όπως αναφέρεται στον Ιώβ: «Ήλθες επί της θαλάσσης και στα ίχνη της αβύσσου περπάτησες». Γι' αυτήν την άβυσσο δίδασκε και ο Μωυσής στην κοσμοποιία, λέγοντας: «Και σκότος υπήρχε πάνω από την άβυσσο». Αλλά, ενώ συμβαίνουν αυτά, «Εμείς», λέει, «δεν θα φοβηθούμε, έστω κι αν ηχούν και ταράσσονται τα νερά τους, και σείονται τα όρη κατά τον δοξασμό του», σύμφωνα με τον Σύμμαχο. Και δοξασμός του Σωτήρα ήταν η αύξηση της Εκκλησίας και ο πολλαπλασιασμός εκείνων που πίστευαν σε Αυτόν, καθώς και η ανατροπή της πολυθεϊστικής πλάνης.

Αν, λοιπόν, ευσταθεί η θεωρία των φυσικών φιλοσόφων, η οποία υποστηρίζει ότι πρώτο στοιχείο δημιουργήθηκε το νερό, και έπειτα από το νερό και την υγρή ουσία σχηματίστηκαν τα υπόλοιπα στοιχεία· θα μπορούσε κάποιος να πει ότι αυτό επισημαίνεται και στην παρούσα Γραφή, η οποία δηλώνει ότι υπήρξε καιρός που η γη, ευρισκόμενη μέσα σε άλλο στοιχείο, ήταν αφανής, καθώς συλλαμβανόταν και κυοφορούνταν μέσα στη φύση της υγρής ουσίας. Γι' αυτό και στην κοσμογονία αναφέρεται: «Η δε γη ήταν αόρατη και ακατασκεύαστη· και σκοτάδι υπήρχε πάνω από την άβυσσο»· αλλά αργότερα, σαν να γεννήθηκε, προήλθε από την ουσία των υδάτων, όχι βέβαια χωρίς τη θεία δύναμη και την υπέρτερη αναγκαιότητα που της επιβλήθηκε· και αυτή ήταν η βούληση του Δημιουργού. Διότι, όπως συμβαίνει με τις έγκυες γυναίκες, όταν επέλθει σε αυτές η πίεση και η ανάγκη, το έμβρυο εξέρχεται, εφόσον φτάσει ο καθορισμένος χρόνος του τοκετού, κατά τον οποίο γεννούν με ωδίνες· με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, με τη δύναμη και τη σοφία του Δημιουργού των πάντων, τα ύδατα προέβαλαν τη γη και την οικουμένη των ανθρώπων. Και αυτό εκπληρώθηκε, όταν είπε ο Θεός: «Ας συναχθούν τα ύδατα υποκάτω του ουρανού σε μία συναγωγή, και ας φανεί η ξηρά. Και εγένετο ούτω».

Διότι, δες με τη διάνοιά σου τη γη που παλαιότερα ήταν κρυμμένη μέσα στα ύδατα, διαλυμένη με τη μορφή ιλύος, και αναμειγμένη με το πλήθος των υδάτων, έτσι ώστε να είναι αφανής και αόρατη· γι' αυτό και λέγεται: «Η δε γη ήταν αόρατος και ακατασκεύαστος»· έπειτα αργότερα, με το θέλημα του Θεού, αυτή συγκεντρώθηκε, συμπιέστηκε πρώτα και στερεοποιήθηκε, και μετά από αυτά αναδύθηκε μονομιάς, βγήκε στο φως και ξεπρόβαλε στον καθαρό αέρα.

Και αν αυτός, εφόσον δεν υπήρχε η ύλη, ήθελε να την κατασκευάσει, τι περισσότερο θα είχε δημιουργήσει η σοφία και η θεότητά του από εκείνο που έλαβε υπόσταση ως αγένητο; Διότι, αν διαπιστώνεται ότι θα γινόταν από την πρόνοια το ίδιο ακριβώς πράγμα το οποίο υφίστατο και χωρίς την πρόνοια, γιατί να μην αθετήσουμε τον δημιουργό και τον τεχνουργό και στην περίπτωση του κόσμου; Όπως ακριβώς δηλαδή είναι άτοπο να πούμε για τον κόσμο, ο οποίος έχει κατασκευαστεί με τόση τέχνη, ότι έγινε τέτοιος χωρίς έναν σοφό τεχνουργό, έτσι ακριβώς και το να δεχτούμε ότι η ύλη —η οποία είναι τόση και τέτοια, και υποτάσσεται κατ' αυτόν τον τρόπο στον τεχνουργό Λόγο του Θεού— υφίσταται αγενήτως, είναι εξίσου παράλογο. Προς εκείνους όμως που προβάλλουν τη σύγκριση ότι κανένας δημιουργός δεν κατασκευάζει κάτι χωρίς ύλη, πρέπει να λεχθεί ότι κάνουν ανόμοια σύγκριση. Διότι η πρόνοια παρέχει σε κάθε τεχνίτη την ύλη, η οποία προέρχεται από κάποια προγενέστερη τέχνη, είτε ανθρώπινη είτε θεία. Αυτά, λοιπόν, προς το παρόν αρκούν για εκείνους οι οποίοι, επειδή λέγεται «ἡ δὲ γῆ ἦν ἀόρατος καὶ ἀκατασκεύαστος», νομίζουν ότι η σωματική φύση είναι αγένητη». Τόσα αναφέρει και αυτός. Και ο Φίλων ο Εβραίος, στο έργο του Περί προνοίας, αναφέρει αναλυτικά τα εξής περί της ύλης: «Σχετικά με την ποσότητα της ουσίας, αν βέβαια αυτή έχει όντως δημιουργηθεί, πρέπει να λεχθεί το εξής: ο Θεός υπολόγισε για τη δημιουργία του κόσμου μια απολύτως επαρκή ύλη, έτσι ώστε ούτε να υπολείπεται ούτε να περισσεύει».

«Αν, λοιπόν, δεν λαμβάνεται εδώ υπόψη η αρχή ως προς τον χρόνο, είναι φυσικό να υποδηλώνεται η αρχή ως προς τον αριθμό (την τάξη), ώστε το "ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν" να είναι ίσο με το "πρώτα κατασκεύασε τον ουρανό"». Έπειτα, στη συνέχεια λέει: «Πρώτα, λοιπόν, ο Δημιουργός έφτιαξε ασώματο ουρανό και αόρατη γη και την ιδέα του αέρα και του κενού· από τα οποία το ένα το ονόμασε σκότος, επειδή ο αέρας είναι από τη φύση του μαύρος, και το άλλο άβυσσο· διότι το κενό είναι πολύβαθο και αχανές. Έπειτα, την ασώματη ουσία του ύδατος και του πνεύματος, και πάνω από όλα, ως έβδομη, την ουσία του φωτός, το οποίο ήταν και πάλι ασώματο και αποτελούσε το νοητό πρότυπο του ηλίου και όλων των φωτεινών άστρων που επρόκειτο να συγκροτηθούν στον ουρανό. Όμως, το πνεύμα και το φως αξιώθηκαν ιδιαίτερου προνομίου. Το μεν ένα το ονόμασε (πνεύμα) Θεού, διότι το πνεύμα είναι το κατεξοχήν ζωογόνο και ο Θεός είναι ο αίτιος της ζωής, το δε φως, διότι είναι υπερβολικά ωραίο· το νοητό είναι τόσο πιο λαμπρό και φωτεινό από το ορατό, όσο ακριβώς υπερέχει, νομίζω, ο ήλιος από το σκότος, η ημέρα από τη νύχτα και τα όργανα κρίσεως, δηλαδή ο νους που είναι ο ηγεμόνας όλης της ψυχής, από τα μάτια του σώματος».

ΚΣΤ΄. ΤΟΥ ΚΛΗΜΕΝΤΟΣ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ «Επιπλέον, η βάρβαρη φιλοσοφία γνωρίζει αφενός τον νοητό κόσμο και αφετέρου τον αισθητό· τον έναν ως αρχέτυπο και τον άλλον ως εικόνα του καλού παραδείγματος. Και τον μεν (νοητό) τον ανάγει στη μονάδα, ως νοητό, τον δε αισθητό στην εξάδα· διότι στους Πυθαγορείους η εξάδα, ως γόνιμος αριθμός, ονομάζεται γάμος. Και στη μεν μονάδα συγκροτεί αόρατο ουρανό και άγια γη και νοητό φως. “Διότι εν αρχή”, λέει, “εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην· η δε γη ήτο αόρατος”. Έπειτα προσθέτει: “Και είπεν ο Θεός· Γενηθήτω φως, και εγένετο φως”. Στην δε αισθητή κοσμογονία δημιουργεί στερεό ουρανό (καθώς το στερεό είναι αισθητό), καθώς και ορατή γη και βλεπόμενο φως. Άραγε δεν σου φαίνεται ότι από εδώ ο Πλάτων αφήνει τις ιδέες των ζωντανών όντων στον νοητό κόσμο και δημιουργεί τα αισθητά είδη σύμφωνα με τα νοητά γένη; Εύλογα, λοιπόν, ο Μωυσής λέει ότι το σώμα διαπλάθεται από γη, το οποίο ο Πλάτων ονομάζει γήινο σκήνωμα, ενώ η λογική ψυχή εμφυσήθηκε άνωθεν από τον Θεό στο πρόσωπο. Διότι εκεί λένε ότι εδράζεται το ηγεμονικό, ερμηνεύοντας έτσι την είσοδο της ψυχής στον πρωτόπλαστο που επιτελείται μέσω των αισθητηρίων, γι' αυτό και ο άνθρωπος δημιουργήθηκε “κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν”. Διότι εικόνα μεν του Θεού είναι ο θείος και βασιλικός Λόγος, ο απαθής άνθρωπος· εικόνα δε της εικόνας είναι ο ανθρώπινος νους.» [Ας ακούσουμε όμως και όσα πρόκειται να λεχθούν·]

Ας γνωρίζουν λοιπόν ότι η ονομαζόμενη ύλη, που αποκαλείται από αυτούς άποιος και ασχημάτιστη, έχει ήδη χαρακτηριστεί πιο τολμηρά από τον Πλάτωνα ως «μη ον». Και ίσως με άκρως μυστικό τρόπο, έχοντας γνώση της μίας και όντως υπάρχουσας αρχής, λέει στον *Τίμαιο* με αυτές ακριβώς τις λέξεις: «Τώρα, λοιπόν, ας εκληφθεί η άποψή μας ως εξής: σχετικά με την αρχή ή τις αρχές των πάντων, ή όπως αλλιώς κρίνει κανείς για αυτά, δεν πρέπει να μιλήσουμε τώρα, για κανέναν άλλο λόγο παρά διότι είναι δύσκολο με τον παρόντα τρόπο της διεξοδικής έκθεσης να δηλώσουμε αυτά που φρονούμε». Άλλωστε, εκείνη η προφητική φράση: «Η δε γη ην αόρατος και ακατασκεύαστος» τους προσέφερε τις αφορμές για τη θεωρία περί υλικής ουσίας. Βεβαίως και στον Επίκουρο η εισχώρηση της ιδέας του τυχαίου προήλθε από εδώ, παρανοώντας το ρητό: «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης». Στον Αριστοτέλη, εξάλλου, προέκυψε η ιδέα να περιορίσει τη θεία πρόνοια μέχρι τη σελήνη εξαιτίας του εξής ψαλμού: «Κύριε, εν τω ουρανώ το έλεός σου και η αλήθειά σου έως των νεφελών». Διότι δεν είχε ακόμη αποκαλυφθεί το νόημα των προφητικών μυστηρίων πριν από την παρουσία του Κυρίου. Και τις τιμωρίες, επίσης, μετά τον θάνατο και την κόλαση του πυρός, ολόκληρη η ποιητική μούσα, αλλά και η ελληνική φιλοσοφία, τις υφάρπαξαν από τη βάρβαρη φιλοσοφία.

Τι λοιπόν; «Μία, ή περισσότερες; Εγώ θα απαντήσω εκ μέρους σας. Ας υποθέσουμε ότι δεν είναι καθόλου λιγότερες από δύο, τόσο εκείνη που ευεργετεί όσο και εκείνη που μπορεί να απεργάζεται τα αντίθετα». Ομοίως και στον Φαίδρο γράφει τα εξής: «Υπάρχουν βεβαίως και άλλα κακά, αλλά κάποιος δαίμονας έχει αναμείξει στα περισσότερα την άμεση ηδονή». Αλλά και στο δέκατο βιβλίο των Νόμων καταδεικνύει άμεσα εκείνο το αποστολικό ρητό: «Ο αγώνας μας δεν είναι προς αίμα και σάρκα, αλλά προς τα πνευματικά στα επουράνια»· γράφοντας περίπου ως εξής: «Επειδή δηλαδή παραδεχθήκαμε μεταξύ μας ότι ο ουρανός είναι μεν γεμάτος από πολλά αγαθά, είναι όμως γεμάτος και από τα αντίθετα, και μάλιστα περισσότερα είναι τα μη αγαθά· μια τέτοια μάχη, λέμε, είναι αθάνατη και απαιτεί θαυμαστή φρούρηση». Εξάλλου, η βάρβαρη φιλοσοφία γνωρίζει, από τη μια πλευρά, τον νοητό κόσμο, και από την άλλη, τον αισθητό· και τον μεν τον θεωρεί ως αρχέτυπο, τον δε ως εικόνα του καλού παραδείγματος. Και τον μεν τον αποδίδει στη μονάδα, εφόσον είναι νοητός, ενώ τον αισθητό στην εξάδα· διότι στους Πυθαγορείους η εξάδα, ως γόνιμος αριθμός, ονομάζεται γάμος. Και στη μεν μονάδα συγκροτεί τον αόρατο ουρανό και την άγια γη και το νοητό φως. «Στην αρχή δηλαδή», λέει, «εποίησεν ο Θεός τον ουρανό και τη γη· η δε γη ήταν αόρατη». Έπειτα προσθέτει: «Και είπε ο Θεός: Γενηθήτω φως, και εγένετο φως». Στην αισθητή κοσμογονία, όμως, δημιούργησε ένα στερεό ουρανό (και το στερεό είναι αισθητό), μια ορατή γη και ένα φως που βλέπεται.