Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 1:24

Η΄. Απόδειξη από την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη ότι δεν είναι το ίδιο η φύση και το πρόσωπο. Ενώ ο παμβασιλεύς Χριστός ο Θεός προεδρεύει πάνω σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο μέσα στην αγία, καθολική και αποστολική ορθόδοξη Εκκλησία μας, και παρίστανται ενώπιόν του οι ανώτατες από όλες τις αγγελικές δυνάμεις, και συγχρόνως συμπαρίστανται οι άγιοι πατριάρχες, οι προφήτες, οι ευαγγελιστές και οι απόστολοι από όλους τους αιώνες, κρατώντας στα χέρια τους τις ιερές και θείες δέλτους της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης, πρώτος απ’ όλους, ως πρώτος, προβάλλει στο μέσο ο Μωυσής, κρατώντας το πρώτο βιβλίο του Νόμου, και, αφού το ξεδιπλώσει, διδάσκει στην αγία Εκκλησία όχι αριστοτελικώς, αλλά θεολογικώς, όσα αφορούν το γένος, δηλαδή τη φύση, λέγοντας: «Και είπε ο Θεός· ας βλαστήσει η γη χορτάρι με βότανα που να σπέρνουν σπόρο κατά γένος και κατά ομοιότητα. Και η γη έβγαλε χορτάρι με βότανα που σπέρνουν σπόρο κατά γένος και κατά ομοιότητα». Και πάλι, λίγο παρακάτω: «Και είπε ο Θεός· ας βγάλουν τα νερά ερπετά, ζωντανές ψυχές, κατά γένος, και πτηνά που πετούν επάνω στη γη, κάτω από το στερέωμα του ουρανού. Και έκανε ο Θεός τα μεγάλα κήτη και κάθε ψυχή ζώων ερπετών, τα οποία έβγαλαν τα νερά κατά τα γένη τους, και κάθε πτερωτό πουλί κατά γένος». Και πάλι: «Και είπε ο Θεός· ας βγάλει η γη ζωντανή ψυχή κατά γένος, τετράποδα και ερπετά και θηρία της γης κατά γένος. Και έγινε έτσι. Και έκανε ο Θεός τα θηρία της γης κατά γένος, και τα κτήνη κατά γένος, και όλα τα ερπετά της γης κατά τα γένη τους».

Επειδή, λοιπόν, ο Υιός είναι ο Λόγος, ο οποίος ανήκει εκ φύσεως στην ουσία του Θεού, προέρχεται από αυτόν και υπάρχει μέσα σε αυτόν, όπως είπε ο ίδιος· δεν ήταν δυνατόν να μη γίνουν μέσω αυτού τα δημιουργήματα. Διότι, όπως ακριβώς το φως τα φωτίζει όλα με το απαύγασμά του, και χωρίς το απαύγασμα τίποτα δεν θα μπορούσε να φωτιστεί, έτσι και ο Πατέρας, σαν με το ίδιο του το χέρι, δημιούργησε τα πάντα εν τω Λόγω, και χωρίς αυτόν δεν πράττει τίποτα. Είπε λοιπόν ο Θεός, όπως ανέφερε και ο Μωυσής: «Γενηθήτω φως», και, «Ας συναχθεί το ύδωρ», και, «Ας βλαστήσει η γη», και: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο»· όπως άλλωστε ψάλλει και ο άγιος Δαβίδ: «Αυτός είπε, και έγιναν· αυτός έδωσε εντολή, και κτίστηκαν». Είπε δε τον λόγο του, όχι για να τον ακούσει κάποιος υπηρέτης, όπως συμβαίνει με τους ανθρώπους, και αφού μάθει το θέλημα εκείνου που μιλά, να αναχωρήσει για να το εκτελέσει.

Επομένως, αν είναι διαφορετικός από όλα τα πράγματα, όπως ακριβώς αποδείχθηκε και στα προηγούμενα, και μάλλον τα έργα έγιναν δι' αυτού, ας μην λέγεται ότι υπάρχει κατά βούληση, για να μην προέλθει και αυτός στην ύπαρξη με τον ίδιο τρόπο, όπως ακριβώς συστάθηκαν και τα όσα έγιναν δι' αυτού. Διότι και ο Παύλος, ενώ προηγουμένως δεν ήταν, αργότερα όμως με το θέλημα του Θεού έγινε απόστολος· και η κλήση μας, επειδή κάποτε ούτε αυτή υπήρχε, αλλά τώρα εμφανίστηκε, έχει ως προηγούμενη τη βούληση, και, όπως πάλι λέει ο ίδιος ο Παύλος, έγινε κατά την ευδοκία του θελήματός Του. Και εκείνο που λέγεται μέσω του Μωυσή, «Γενηθήτω φως», και «Εξαγαγέτω η γη», και «Ποιήσωμεν άνθρωπον», θεωρώ, όπως έχει ειπωθεί και προηγουμένως, ότι είναι δηλωτικό της βούλησης Εκείνου που τα ποιεί. Διότι, εκείνα που δεν υπήρχαν κάποτε, αλλά προστίθενται έξωθεν, ο Δημιουργός βουλεύεται να τα φτιάξει· για τον δικό Του Λόγο όμως, ο οποίος γεννάται από Αυτόν κατά φύση, δεν βουλεύεται εκ των προτέρων· διότι στον Λόγο ο Πατέρας κάνει τα άλλα, όσα βουλεύεται, και δημιουργεί εντός αυτού· όπως ακριβώς δίδασκε και ο απόστολος Ιάκωβος, λέγοντας: «Επειδή το θέλησε, μας γέννησε με τον Λόγο της αλήθειας». Επομένως, η βούληση του Θεού για όλα, και για όσα αναγεννιούνται και για όσα δημιουργούνται άπαξ, βρίσκεται στον Λόγο, εντός του οποίου ποιεί και αναγεννά όσα εγκρίνει. Διότι και αυτό πάλι το υποδηλώνει ο Απόστολος, γράφοντας προς τους Θεσσαλονικείς: «Διότι αυτό είναι το θέλημα του Θεού εν Χριστώ Ιησού για εσάς».

Επομένως, εάν (ο Λόγος) διαφέρει από τα πάντα, όπως ακριβώς αποδείχθηκε στα προηγούμενα, και μάλλον τα έργα έγιναν δι' αυτού, ας μη λέγεται ότι προήλθε «κατά βούληση», ώστε να μη γίνει και αυτός με τον ίδιο τρόπο που συστάθηκαν όσα έγιναν δι' αυτού. Διότι και ο Παύλος, ενώ δεν ήταν προηγουμένως, αργότερα όμως έγινε «απόστολος διά θελήματος Θεού». Η δε δική μας κλήση, καθώς κάποτε ούτε αυτή υπήρχε, αλλά προέκυψε εκ των υστέρων, προϋποθέτει τη βούληση και, όπως λέει πάλι ο ίδιος ο Παύλος, έγινε «κατά την ευδοκίαν του θελήματός του». Και αυτά που λέγονται διά του Μωυσέως, το «γενηθήτω φως», το «εξαγαγέτω η γη» και το «ποιήσωμεν άνθρωπον», θεωρώ, όπως ακριβώς ειπώθηκε και προηγουμένως, ότι υποδηλώνουν τη βούληση αυτού που τα δημιουργεί. Διότι όσα δεν υπήρχαν ποτέ, αλλά προστίθενται εξωτερικά εκ των υστέρων, ο δημιουργός βούλεται να τα ποιήσει· τον δικό του όμως Λόγο, γεννώντας τον κατά φύση από τον εαυτό του, δεν τον προαποφασίζει με βούληση. Διότι εν αυτώ ο Πατέρας τα άλλα, όσα βούλεται, τα ποιεί και τα δημιουργεί δι' αυτού, όπως ακριβώς δίδασκε και ο απόστολος Ιάκωβος λέγοντας: «κατά τη βούλησή του μας αποκύησε με λόγο αληθείας». Επομένως, η βούληση του Θεού για τα πάντα, τόσο για τα «αναγεννώμενα» όσο και για όσα δημιουργούνται άπαξ, ενυπάρχει στον Λόγο, στον οποίο δημιουργεί και αναγεννά όσα αποφάσισε. Και αυτό πάλι το φανερώνει ο απόστολος γράφοντας προς τους Θεσσαλονικείς: «διότι αυτό είναι το θέλημα του Θεού εν Χριστώ Ιησού εις εσάς».

Διότι, ακόμη και αν λέτε «όχι σαν ένα από τα κτίσματα», αυτό το σόφισμά σας θα αποδειχθεί ανόητο· διότι και πάλι τον χαρακτηρίζετε ως ένα από τα κτίσματα. Και όσα θα μπορούσε να πει κανείς για τα υπόλοιπα κτίσματα, τα ίδια ακριβώς φρονείτε και για τον Υιό, ως αληθινά «μωροί και τυφλοί». Διότι ποιο άλλο από τα κτίσματα είναι πανομοιότυπο με ένα άλλο, ώστε να το λέτε αυτό για τον Υιό ως κάτι το εξαιρετικό; Όλη η ορατή κτίση δημιουργήθηκε σε έξι ημέρες· και την μεν πρώτη δημιουργήθηκε το φως, το οποίο ονόμασε ημέρα· τη δε δεύτερη το στερέωμα· και την τρίτη, αφού συγκέντρωσε τα ύδατα, φανέρωσε την ξηρά και έκανε να βλαστήσουν σε αυτήν ποικίλοι καρποί· και την τέταρτη έφτιαξε τον ήλιο και τη σελήνη και ολόκληρο τον χορό των αστέρων· τη δε πέμπτη δημιούργησε τα ζώα της θάλασσας και τα πτηνά του αέρα· και την έκτη έφτιαξε τα τετράποδα πάνω στη γη, και τελικά τον άνθρωπο. Έτσι, «τα αόρατά Του, από την κτίση του κόσμου, κατανοούμενα μέσα από τα δημιουργήματα, γίνονται καθαρά ορατά», και ούτε το φως είναι όπως η νύχτα, ούτε ο ήλιος όπως η σελήνη, ούτε τα άλογα ζώα είναι όπως ο λογικός άνθρωπος· ούτε οι άγγελοι είναι όπως οι θρόνοι, ούτε αυτοί όπως οι εξουσίες, αλλά όλα μεν είναι κτίσματα, το δε καθένα από τα δημιουργήματα, «σύμφωνα με το γένος του» και με την ιδιαίτερη ουσία του όπως ακριβώς πλάστηκε, έτσι είναι και παραμένει.

Δεν πρέπει, βέβαια, να αποσιωπάται το φρόνημα της αλήθειας, αλλά μάλιστα πρέπει αυτό να διακηρύσσεται με παρρησία. Διότι ο Λόγος του Θεού δεν δημιουργήθηκε για εμάς, αλλά μάλλον εμείς δημιουργηθήκαμε εξαιτίας του, και «εν αυτώ εκτίσθησαν τα πάντα». Ούτε έλαβε αυτός ύπαρξη από μόνον τον Πατέρα εξαιτίας της δικής μας αδυναμίας, αν και είναι δυνατός, προκειμένου να μας δημιουργήσει μέσω αυτού ως μέσω κάποιου οργάνου. Μη γένοιτο· δεν έχουν έτσι τα πράγματα. Διότι, ακόμη και αν ήταν το θέλημα του Θεού να μην δημιουργήσει τα κτιστά, ο Λόγος θα ήταν εξίσου «προς τον Θεόν» και εν αυτώ θα ήταν ο Πατέρας. Τα δημιουργήματα, βεβαίως, ήταν αδύνατον να λάβουν ύπαρξη χωρίς τον Λόγο· γι' αυτό τον λόγο και δημιουργήθηκαν δι' αυτού, και ευλόγως. Επειδή, λοιπόν, ο Υιός είναι Λόγος ίδιος εκ φύσεως της ουσίας του Θεού, προέρχεται εξ αυτού και είναι «εν αυτώ», όπως είπε ο ίδιος, δεν ήταν δυνατόν να μην δημιουργηθούν τα κτίσματα δι' αυτού. Όπως ακριβώς το φως φωτίζει τα πάντα με το απαύγασμά του και χωρίς το απαύγασμα τίποτα δεν θα μπορούσε να φωτιστεί, έτσι και ο Πατέρας, σαν με το ίδιο του το χέρι, δημιούργησε τα πάντα εν τω Λόγω, και χωρίς αυτόν δεν δημιουργεί απολύτως τίποτα. «Είπε λοιπόν ο Θεός», όπως μνημόνευσε και ο Μωυσής, «γενηθήτω φως» και «συναχθήτω το ύδωρ» και «εξαγαγέτω η γη» και «ποιήσωμεν άνθρωπον»· όπως ψάλλει και ο μακάριος Δαβίδ: «αυτός είπε, και εγενήθησαν· ενετείλατο, και εκτίσθησαν». Είπε δε, όχι με την έννοια που ισχύει στους ανθρώπους, δηλαδή για να ακούσει κάποιος υπηρέτης και, αφού μάθει το θέλημα αυτού που μιλά, να πάει να το εκτελέσει.

Περί ψυχής και νου. Η ψυχή διακρίνεται σε δύο είδη: η μία είναι η άλογη, η οποία ανήκει στα κτήνη· και η άλλη είναι η λογική, η οποία ανήκει στους ανθρώπους. Και η μεν ψυχή των κτηνών δημιουργήθηκε από τη γη με προσταγή του Θεού, όπως λέει η θεία Γραφή: «Και είπε ο Θεός: Ας παραγάγει η γη ερπετά ζωσών ψυχών.» Επομένως, τα ζώα έλαβαν την ψυχή από τη γη. Γι' αυτόν τον λόγο έχουν την ορμή και κάθε τους επιθυμία στραμμένη μόνο προς τα γήινα, και δεν φρονούν τα άνω. Ας εξηγήσουμε, όμως, πώς δημιουργήθηκε η ψυχή τους από τη γη. Η γη, με προσταγή του Θεού, έδωσε σάρκα στα κτήνη· και η σάρκα παρήγαγε αίμα. Το αίμα, έπειτα, έγινε η κτηνώδης ψυχή του ζώου, έτσι ώστε πάλι, όταν το ζώο πεθάνει, το αίμα πήζει και μεταβάλλεται σε σάρκα. Η σάρκα, στη συνέχεια, αφού φθαρεί και αποσυντεθεί, γίνεται και πάλι γη. Και για τον λόγο αυτόν τα ζώα αγνοούν και δεν φρονούν τα άνω. Ο άνθρωπος, αντίθετα, απέκτησε την ψυχή από τη θεία έμπνευση, γι' αυτό και επιγινώσκει τα θεία, και επιδιώκει τα άνω, και κατανοεί τα επουράνια, και είναι ον λογικό που διαθέτει νου. Αλλά ας μην υποθέσει κανείς ότι το πνεύμα, το οποίο εμφύσησε ο Θεός στον άνθρωπο, εκείνο μετατράπηκε σε ψυχή· μη γένοιτο· αλλά εκείνο το πνεύμα δημιούργησε την ψυχή. Διότι, εάν εκείνο το πνεύμα αποτελούσε την ψυχή μέσα στον άνθρωπο, τότε η ψυχή θα προερχόταν από την ίδια την ουσία του Θεού. Αν όμως η ψυχή προερχόταν από την ουσία του Θεού, γιατί δεν παραμένει πάντοτε αναλλοίωτη και άτρεπτη, όπως ακριβώς ο Θεός;

Βιβλίο Α΄. Γένεσις. Το βιβλίο αυτό της Γενέσεως, ο Μωυσής είναι εκείνος που το εξέφρασε και το έγραψε κατόπιν προστάγματος του Κυρίου. Ονομάζεται δε έτσι, επειδή περιέχει τη γένεση των πάντων, του ουρανού και της γης, και των ανθρώπων και όλων αυτών των ορατών δημιουργημάτων, καθώς και την ίδια τη φύτευση του παραδείσου. Εξηγεί δε ότι την μεν πρώτη ημέρα δημιουργήθηκε το φως· τη δεύτερη το στερέωμα, το οποίο ο Θεός ονόμασε ουρανό· την τρίτη συγκεντρώθηκαν τα ύδατα και φάνηκε η ξηρά, και τις μεν συγκεντρώσεις των υδάτων τις ονόμασε θάλασσες, την δε ξηρά την ονόμασε γη, και εβλάστησε η γη χλωρό χόρτο και κάθε είδους δέντρο· την τέταρτη προήλθαν ο ήλιος και η σελήνη και όλος ο χορός των αστέρων· την πέμπτη έγινε η γένεση των πτηνών, των ιχθύων και των κητών που βρίσκονται στα ύδατα· την έκτη των τετραπόδων, των θηρίων, των ερπετών και των κτηνών, καθώς και η πλάση του ανθρώπου κατ' εικόνα Θεού και καθ' ομοίωσιν· την δε έβδομη κατέπαυσε ο Θεός από τα έργα του και την ευλόγησε. Περιλαμβάνεται επίσης σε αυτό το βιβλίο η παράβαση του Αδάμ και η εκδίωξη από τον παράδεισο, ο φόνος του Άβελ από τον αδελφό του τον Κάιν, η μετάθεση του Ενώχ, η κατασκευή της κιβωτού, ο κατακλυσμός που έγινε επί Νώε, η ανέγερση του πύργου, η διαίρεση των γλωσσών, η διασπορά των εθνών και η έξοδος του Αβραάμ από τους Χαλδαίους.

Ομιλία Η΄ Περί πτηνών και ενύδρων. Και είπε ο Θεός, ας εξαγάγει η γη ζωντανή ψυχή κατά γένος, τετράποδα και ερπετά και θηρία κατά γένος. Και έγινε έτσι. Προχώρησε το πρόσταγμα ακολουθώντας την πορεία του, και απέκτησε και η γη τον δικό της στολισμό. Εκεί ειπώθηκε: «Ας εξαγάγουν τα ύδατα ερπετά ζωντανών ψυχών»· εδώ: «Ας εξαγάγει η γη ζωντανή ψυχή». Είναι άραγε έμψυχη η γη; Και μήπως βρίσκουν έδαφος οι ματαιόφρονες Μανιχαίοι, που τοποθετούν ψυχή στη γη; Όχι, επειδή είπε «Ας εξαγάγει», δεν σημαίνει ότι η γη έφερε στο φως αυτό που βρισκόταν κρυμμένο μέσα της, αλλά Εκείνος που έδωσε το πρόσταγμα, της χάρισε και τη δύναμη να το εξαγάγει. Διότι, ούτε όταν η γη άκουσε «Ας βλαστήσει χορτάρι και καρποφόρο δέντρο», έβγαλε το χορτάρι επειδή το είχε κρυμμένο μέσα της· ούτε τον φοίνικα, ή τη δρυ, ή το κυπαρίσσι, επειδή τα είχε τάχα κάπου κρυμμένα βαθιά στα σπλάχνα της, τα ανέβασε στην επιφάνεια· αλλά ο θείος λόγος αποτελεί τη φύση όσων δημιουργούνται. «Ας βλαστήσει η γη»· ας μην προβάλει αυτό που ήδη έχει, αλλά ας αποκτήσει αυτό που δεν έχει, καθώς ο Θεός τούς δωρίζει τη δύναμη της ενέργειας. Έτσι και τώρα, το «Ας εξαγάγει η γη ψυχή», δεν αφορά αυτήν που βρισκόταν κρυμμένη μέσα της, αλλά αυτήν που της δόθηκε από τον Θεό μέσω της προσταγής.

Έπειτα, το επιχείρημα θα στραφεί και εναντίον τους. Διότι, εάν η γη παρήγαγε την ψυχή, άφησε τον εαυτό της έρημο από την ψυχή. Αλλά το βδελυρό αυτών των απόψεων είναι από μόνο του προφανές. Για ποιον λόγο όμως, τα μεν ύδατα προστάχθηκαν να εξαγάγουν ερπετά ζωσών ψυχών, ενώ η γη ζώσα ψυχή; Θεωρούμε, λοιπόν, ότι η φύση των νηκτών φαίνεται να μετέχει σε μία κάπως ατελέστερη ζωή, εξαιτίας του ότι διαβιούν μέσα στην πυκνότητα του ύδατος.

Ας εξαγάγει η γη ψυχή ζώσα. Γιατί η γη εξάγει ψυχή ζώσα; Για να μάθεις τη διαφορά μεταξύ της ψυχής του κτήνους και της ψυχής του ανθρώπου. Λίγο αργότερα θα γνωρίσεις πώς συστήθηκε η ψυχή του ανθρώπου· τώρα όμως άκουσε για την ψυχή των άλογων ζώων. Επειδή, σύμφωνα με τα γεγραμμένα, η ψυχή κάθε ζώου είναι το αίμα του· και το αίμα, όταν πήξει, μεταβάλλεται εκ φύσεως σε σάρκα· η δε σάρκα, όταν φθαρεί, αναλύεται σε γη· συνεπώς, είναι εύλογο ότι η ψυχή των κτηνών είναι γεώδης.

«Ας παραγάγει, λοιπόν, η γη ζώσα ψυχή». Παρατήρησε την αλληλουχία: της ψυχής προς το αίμα, του αίματος προς τη σάρκα, της σάρκας προς τη γη· και πάλι, αναλύοντας αντίστροφα μέσα από τα ίδια στοιχεία, γύρισε πίσω από τη γη στη σάρκα, από τη σάρκα στο αίμα, από το αίμα στην ψυχή· και θα διαπιστώσεις ότι η ψυχή των ζώων είναι γη. Μη νομίζεις ότι αυτή είναι προγενέστερη από την υπόσταση του σώματός τους, ούτε ότι εξακολουθεί να υπάρχει μετά τη διάλυση της σάρκας.

Απόφευγε τις φλυαρίες των υπεροπτικών φιλοσόφων, οι οποίοι δεν ντρέπονται να θεωρούν ότι οι δικές τους ψυχές και οι ψυχές των σκύλων είναι ομοειδείς μεταξύ τους· αυτούς που διατείνονται ότι οι ίδιοι υπήρξαν κάποτε και γυναίκες και θάμνοι και ψάρια της θάλασσας. Εγώ, βέβαια, δεν θα μπορούσα να πω αν έγιναν ποτέ ψάρια, το ότι όμως, την ώρα που έγραφαν αυτά, ήταν πιο άλογοι από τα ψάρια, θα το υποστήριζα με απόλυτη κατηγορηματικότητα. «Εξαγαγέτω η γη ψυχήν ζώσαν». Για ποιο λόγο, ενώ ο λόγος έρρεε αβίαστα, σιώπησα για αρκετό χρόνο, ίσως να απορούν οι πολλοί· αλλά σίγουρα οι πιο επιμελείς από τους ακροατές δεν αγνοούν την αιτία αυτής της σιωπής. Και πώς θα μπορούσαν άλλωστε; Αφού αυτοί, με το να κοιτάζουν ο ένας τον άλλον και να κάνουν νοήματα, έστρεψαν την προσοχή μου στο μέρος τους και με έκαναν να αναλογιστώ όσα είχαν παραλειφθεί. Διότι ένα ολόκληρο είδος της κτίσης, και μάλιστα όχι το ελάχιστο, μας διέφυγε, και παρ' ολίγον ο λόγος να προχωρήσει αφήνοντάς το παντελώς ανεξέταστο.

Διότι δεν παράγει η γη μόνο τζιτζίκια έπειτα από άφθονες βροχές, ούτε απλώς άλλα αμέτρητα είδη πετούμενων που φέρονται στον αέρα, τα περισσότερα εκ των οποίων παραμένουν ακατονόμαστα εξαιτίας της μικρότητάς τους, αλλά ήδη αναδίδει από μόνη της ακόμη και ποντίκια και βατράχους. Όπως ακριβώς στην περιοχή γύρω από τις αιγυπτιακές Θήβες, όταν ρίξει ραγδαία βροχή μέσα σε περίοδο καύσωνα, αμέσως η χώρα γεμίζει από ποντίκια των αγρών. Και τα χέλια, επίσης, δεν βλέπουμε να σχηματίζονται διαφορετικά παρά μόνο μέσα από τη λάσπη· τη διαδοχή τους δεν τη συγκροτεί ούτε το αυγό ούτε κάποιος άλλος τρόπος, αλλά η γένεσή τους προέρχεται από τη γη. «Ας εξαγάγει η γη ψυχή». Τα κτήνη είναι γήινα και σκυμμένα προς τη γη, ενώ ο άνθρωπος, το ουράνιο φυτό, ξεχωρίζει τόσο ως προς το σχήμα της σωματικής του διάπλασης όσο και ως προς το αξίωμα της ψυχής του. Ποιο είναι το σχήμα των τετράποδων; Το κεφάλι τους γέρνει προς τη γη, βλέπει προς την κοιλιά και επιδιώκει με κάθε τρόπο την απόλαυσή της. Το δικό σου κεφάλι, όμως, είναι ανορθωμένο προς τον ουρανό. Τα μάτια σου βλέπουν τα άνω, ώστε, εάν ποτέ κι εσύ ατιμάσεις τον εαυτό σου με τα πάθη της σάρκας, υποδουλωμένος στην κοιλιά και στα όργανα κάτω από την κοιλιά, τότε παραβλήθηκες με τα ανόητα κτήνη και έγινες όμοιος με αυτά. Σε εσένα αρμόζει άλλη μέριμνα: να αναζητάς τα άνω, εκεί όπου βρίσκεται ο Χριστός, και να βρίσκεσαι με τη διάνοιά σου πάνω από τα γήινα. Όπως ακριβώς διαμορφώθηκε το σχήμα του σώματός σου, με τον ίδιο τρόπο να ρυθμίσεις και τον βίο σου. Το πολίτευμά σου να το έχεις στους ουρανούς. Αληθινή σου πατρίδα είναι η άνω Ιερουσαλήμ, συμπολίτες και ομοεθνείς σου είναι οι πρωτότοκοι, οι απογεγραμμένοι στους ουρανούς.

«Ας εξαγάγει η γη ζώσα ψυχή». Επομένως, η ψυχή των άλογων ζώων δεν εμφανίστηκε επειδή βρισκόταν ήδη εναποθηκευμένη μέσα στη γη, αλλά έλαβε ταυτόχρονα υπόσταση με το πρόσταγμα. Μία είναι η ψυχή των άλογων όντων. Διότι ένα είναι αυτό που την χαρακτηρίζει, η αλογία. Το καθένα όμως από τα ζώα διακρίνεται από διαφορετικά ιδιώματα. Διότι το βόδι είναι σταθερό, ενώ ο όνος νωθρός· θερμό είναι το άλογο στην επιθυμία του για το θηλυκό· ατιθάσευτος ο λύκος, και δόλια η αλεπού· δειλό το ελάφι· ο μύρμηγκας εργατικός· ευγνώμων ο σκύλος και με ισχυρή μνήμη στη φιλία. Διότι το καθένα δημιουργήθηκε και έφερε αμέσως μαζί του το ιδίωμα της φύσης του. Μαζί με το λιοντάρι γεννήθηκε και ο θυμός του, ο μοναχικός τρόπος ζωής του, το ακοινώνητο προς τα ομόφυλά του. Διότι αυτό, όντας σαν κάποιος τύραννος των άλογων ζώων, εξαιτίας της εκ φύσεως υπεροψίας του, δεν καταδέχεται την ισοτιμία με τα πολλά. Αυτό δεν δέχεται ούτε τη χθεσινή τροφή, ούτε επιστρέφει στα υπολείμματα του δικού του θηράματος· σε αυτό, μάλιστα, η φύση τοποθέτησε τόσο ισχυρά φωνητικά όργανα, ώστε πολλά από τα ζώα που το ξεπερνούν σε ταχύτητα, να αιχμαλωτίζονται πολλές φορές μόνο από τον βρυχηθμό του. Ορμητική είναι η λεοπάρδαλη, και απότομη στις ορμές της· το ευέλικτο σώμα της είναι συζευγμένο με την ευλυγισία και την ελαφρότητα, ακολουθώντας τις κινήσεις της ψυχής της.

Ποιος ανάμεσα στους ανθρώπους γνωρίζει έστω και τα ονόματα όλων των θηρίων; Ή ποιος μπορεί να εξετάσει τη φυσιολογία του καθενός; Αν λοιπόν ούτε τα ονόματα των θηρίων δεν γνωρίζουμε, πώς θα κατανοήσουμε τον δημιουργό τους; Ένα είναι το πρόσταγμα του Θεού που λέει: «Ας παραγάγει η γη θηρία και κτήνη και ερπετά, κατά το είδος τους». Και διαφορετικές φύσεις δημιουργήθηκαν από τη μία γη με ένα πρόσταγμα: το πραότατο πρόβατο και το σαρκοβόρο λιοντάρι. Και υπάρχουν διάφορες συμπεριφορές των άλογων ζώων που αποτελούν μιμήσεις διαφόρων ανθρώπινων προαιρέσεων: ώστε η αλεπού να φανερώνει τη δολιότητα στους ανθρώπους, το φίδι τους φίλους που χύνουν δηλητήριο, και το άλογο που χλιμιντρίζει τους ακόλαστους νέους. Το μυρμήγκι πάλι, που είναι το πιο ταχύ, υπάρχει για να αφυπνίσει τον οκνηρό, τον νωθρό. Διότι όταν κάποιος περνάει αργόσχολα τη νεότητά του, τότε διδάσκεται από τα άλογα ζώα, ελεγχόμενος από τη θεία Γραφή που λέει: «Πήγαινε στο μυρμήγκι, ω οκνηρέ, και ζήλεψε βλέποντας τους δρόμους του, και γίνε σοφότερος από αυτό». Βλέποντας δηλαδή, λέει, εκείνο να αποθησαυρίζει για τον εαυτό του την τροφή στον κατάλληλο καιρό, να το μιμείσαι και να αποθησαυρίζεις για τον εαυτό σου καρπούς αγαθών έργων για τους μέλλοντες αιώνες.

Έτσι, λοιπόν, ας προσφέρουμε ως καρπό και εμείς τους ίδιους τους εαυτούς μας, όπως διδάσκει ο άγιος Γρηγόριος· διότι εμάς επιθυμεί ως το πολυτιμότερο κτήμα για τον Θεό. Αληθινά, από όλα τα ορατά κτίσματα το πιο πολύτιμο είναι ο άνθρωπος. Διότι εκείνα μεν τα παρήγαγε ο Δημιουργός με τον λόγο Του, λέγοντας: «Ας γίνει τούτο», και έγινε· και πάλι: «Ας βγάλει η γη τούτο», και έγινε· και: «Ας βγάλουν τα ύδατα»· και όλα τα παρόμοια. Τον άνθρωπο, όμως, τον έπλασε και τον καλλώπισε με τα ίδια Του τα χέρια· και όλα τα άλλα τα έταξε για την εξυπηρέτηση και την ανάπαυση του ανθρώπου, ενώ τον ίδιο τον κατέστησε βασιλιά όλων αυτών και τον έκανε να απολαμβάνει την τρυφή του παραδείσου. Και το πιο θαυμαστό είναι ότι, ακόμη και όταν εξέπεσε από εκεί εξαιτίας της δικής του αμαρτίας, τον ανακάλεσε και πάλι διά του αίματος του μονογενούς Του Υιού, έτσι ώστε από όλα τα ορατά δημιουργήματα ο άνθρωπος να αποτελεί το πολυτιμότερο κτήμα για τον Θεό, και όχι μόνο το πολυτιμότερο, όπως είπε ο άγιος, αλλά και το πιο οικείο.

Τη δεύτερη τετράδα, γέννημα της πρώτης τετράδας, ισχυρίζονται ότι την έχει αναφέρει ως εξής, ονομάζοντας την άβυσσο και το σκότος καθεαυτά, καθώς και το ύδωρ και το πνεύμα που φέρεται πάνω από το ύδωρ. Μετά από αυτήν, μνημονεύοντας τη δεκάδα, αναφέρει το φως και την ημέρα και τη νύχτα, το στερέωμα και την εσπέρα και αυτό που ονομάζεται πρωί, την ξηρά και τη θάλασσα, και επιπλέον τη βλάστηση και στη δέκατη θέση το ξύλο (δέντρο)· και έτσι, μέσω των δέκα αυτών ονομάτων, φανέρωσε τους δέκα Αιώνες. Η δε δύναμη της δωδεκάδας υποστηρίζουν ότι έχει απεικονιστεί από αυτόν ως εξής: διότι αναφέρει τον ήλιο και τη σελήνη, τα άστρα και τους καιρούς, τα έτη (ενιαυτούς) και τα κήτη, καθώς και τα ψάρια και τα ερπετά, τα πετεινά και τα τετράποδα, τα θηρία και, πάνω από όλα αυτά, δωδέκατο τον άνθρωπο. Έτσι διδάσκουν ότι έχει εκφραστεί η τριακοντάδα από το πνεύμα μέσω του Μωυσή. Αλλά και ο πλασμένος άνθρωπος, κατ' εικόνα της άνω δύναμης, θεωρούν ότι έχει μέσα του τη δύναμη από τη μία πηγή (η οποία είναι εγκατεστημένη στην περιοχή του εγκεφάλου), από την οποία απορρέουν τέσσερις δυνάμεις που ονομάζονται κατ' εικόνα της άνω τετράδας, δηλαδή η όραση, η ακοή, τρίτη η όσφρηση και τέταρτη η γεύση. Την δε ογδοάδα ισχυρίζονται ότι φανερώνεται μέσω του ανθρώπου ως εξής: επειδή διαθέτει δύο ακοές (αυτιά) και ισάριθμες οράσεις (μάτια), καθώς και δύο οσφρήσεις (ρουθούνια) και διπλή γεύση, του πικρού και του γλυκού.

Διότι, όσον αφορά τα άλλα δημιουργήματα, όσα μεταβάλλονται με τις διαφοροποιήσεις του χρόνου, περνώντας από τη νεότητα στο γήρας, αναφέρεται: «ας εξαγάγουν τα ύδατα έμψυχα ερπετά και πτηνά που πετούν πάνω από τη γη προς το στερέωμα του ουρανού» και «ας εξαγάγει η γη έμψυχα όντα κατά το είδος τους, τετράποδα και ερπετά και θηρία της γης κατά το είδος τους»· ενώ για τον άνθρωπο δεν ισχύει πλέον το ίδιο με εκείνα, δηλαδή το «ας εξαγάγει η γη» ή «ας εξαγάγουν τα ύδατα» ή «ας δημιουργηθούν φωστήρες», αλλά το «ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας, και ας εξουσιάζουν τα ψάρια της θάλασσας και τα πτηνά του ουρανού και όλα τα κτήνη» και το «έλαβε ο Θεός χώμα από τη γη και έπλασε τον άνθρωπο». 27. Και για να αντιληφθείτε μάλιστα κι εσείς καλύτερα τη διαφορά, ότι δηλαδή ο άνθρωπος διαφέρει καθολοκληρίαν από τα άλλα και συγκαταλέγεται σε δεύτερη τιμή μετά τους αγγέλους, όντας αθάνατος, ελάτε να εξετάσουμε πάλι και αυτό με αληθινό και ορθόδοξο συλλογισμό. Διότι στα μεν άλλα δημιουργήματα δόθηκε η δυνατότητα να εμψυχώνονται και να ζουν από την εισπνοή του αέρα, ενώ στον άνθρωπο από την ίδια την αθάνατη και υπερέχουσα ουσία. Διότι «ενεφύσησε ο Θεός στο πρόσωπό του πνοή ζωής και έγινε ο άνθρωπος ζωντανή ψυχή». Και στα μεν άλλα επιβλήθηκε να υπηρετούν και να εξουσιάζονται, σε αυτόν δε να εξουσιάζει και να κυριαρχεί.

Διότι ομολογείται ότι ο Πατέρας λέει πολλά προς τον Υιό, όπως όταν λέει «γενηθήτω στερέωμα», «γενηθήτωσαν φωστῆρες», «ἐξαγαγέτω ἡ γῆ» και «ποιήσωμεν ἄνθρωπον». Ώστε ο Πατέρας ομιλεί στον Υιό και οι μεν λόγοι του Θεού, τους οποίους λέει στον Υιό, δεν είναι υιοί, ενώ ο Υιός προς τον οποίο ομιλεί ο Πατέρας, μαζί με τις άλλες προσωνυμίες, ονομάζεται ευσεβώς άρτος και ζωή και ανάσταση, και ακόμη ονομάζεται Λόγος, επειδή είναι ερμηνευτής των θελημάτων του Θεού. Για να μην εξαπατούν, λοιπόν, τους πιο απλοϊκούς οι αιρετικοί λέγοντας ότι ο Υιός είναι το ίδιο με τους λόγους που εκφέρονται από τον Θεό, οι Πατέρες, υποδεικνύοντας τη διαφορά του Υιού του Θεού σε σχέση με τα ρήματα του Θεού, ονόμασαν, λέγω, τον Υιό ουσία. Με αυτόν τον τρόπο παρουσίασαν τη διαφορά, ότι δηλαδή ο Θεός υπάρχει, και οι λόγοι που εκφέρει υπάρχουν μεν, αλλά δεν είναι ουσίες του Θεού, παρά λεκτικές ενέργειες. Ο Υιός όμως, όντας Λόγος, δεν είναι λεκτική ενέργεια του Θεού, αλλά, όντας Υιός, είναι ουσία. Διότι, αν ο Πατέρας υπάρχει και ο Υιός υπάρχει, και ο Υιός υπάρχει κατ' αυτόν τον τρόπο, έχοντας δηλαδή γνησίως το είναι από τον Θεό, τότε θα νοηθεί [ο Υιός] ως Λόγος, όχι όμως όπως οι λόγοι που εκφέρονται από τον Θεό. Διότι εκείνοι [οι λόγοι] έχουν το είναι μέσα σε αυτόν που τους ομιλεί, ενώ αυτός [ο Υιός] έχει το είναι με το να έχει γεννηθεί από τον Πατέρα, να ακούει τον Πατέρα και να υπηρετεί τον Πατέρα. Αυτήν, λοιπόν, την υπόσταση οι Πατέρες την ονόμασαν ουσία. 13.

Και έτσι έχει τηρηθεί για κάθε θύμα, χωρίς καμία θυσία να προσφέρεται διαφορετικά· διά των οποίων ο λόγος αποδεικνύει ότι τα ζώα που θυσιάζονταν προσφέρονταν ως αντίλυτρα για τη δική τους ψυχή. Εκείνος δε που δίδαξε ότι το αίμα των άλογων ζώων είναι η ψυχή τους, ουδόλως παρουσιάζει ότι αυτά μετέχουν σε λογική και νοερή ουσία, παρομοίως με τους ανθρώπους, διότι η σύστασή τους προέρχεται από ύλη και σώματα, παραπλήσια με τα βλαστάρια της γης και τα φυτά. Με έναν λόγο, λοιπόν, πάλι ο Μωυσής αναφέρει ότι ο Θεός είπε: «Ας βλαστήσει η γη χλωρό χόρτο, που να δίνει σπόρο, και δέντρο καρποφόρο». Και πάλι παρομοίως: «Ας βγάλει η γη τετράποδα και ερπετά και θηρία της γης κατά το είδος τους». Επομένως, τα άλογα ζώα πρέπει να θεωρούνται ομογενή, ομοφυή και ομοούσια με τα βλαστάρια της γης και τα φυτά, γι' αυτό και ουδόλως σφάλλουν όσοι τα θυσιάζουν. Έχει ειπωθεί, εξάλλου, και στον Νώε να τρώνε το κρέας όπως τα χόρτα του αγρού.

ΙΓʹ. ΔΟΞΑΣΙΕΣ ΤΩΝ ΕΒΡΑΙΩΝ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΘΕΟΥ, ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΑΙΤΙΑΣ ΤΩΝ ΠΑΝΤΩΝ Ξεκινώντας, λοιπόν, η διδασκαλία τους την αρχή της θεολογίας από την ποιητική και δημιουργική δύναμη των πάντων, την παρουσιάζει όχι με συλλογισμούς ούτε με πιθανολογίες, αλλά με τρόπο πιο δογματικό και διδακτικό, επικαλούμενη το Άγιο Πνεύμα· από το οποίο θεοφορούμενος ο Μωυσής, ξεκίνησε κάπως έτσι τη θεολογία του: «Στην αρχή δημιούργησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη». Έπειτα λέει: «Είπε ο Θεός: ας γίνει φως, και έγινε φως». Και πάλι: «Είπε ο Θεός: ας γίνει στερέωμα, και έγινε». Και πάλι: «Είπε ο Θεός: ας βλαστήσει η γη χλωρό χορτάρι, που να βγάζει σπόρο κατά το είδος και την ομοιότητά του, και οπωροφόρο δέντρο που να κάνει καρπό, του οποίου ο σπόρος να είναι μέσα του, κατά το είδος του πάνω στη γη, και έγινε». Και πάλι: «Είπε ο Θεός: ας γίνουν φωστήρες στο στερέωμα του ουρανού, ώστε να φέγγουν πάνω στη γη, και ας χρησιμεύουν για σημάδια και για καιρούς και για ημέρες και για έτη, και έγινε». Και πάλι: «Είπε ο Θεός: Ας βγάλουν τα νερά ερπετά με ζωντανή ψυχή κατά το είδος τους, και όλα τα πετεινά του ουρανού κατά το είδος τους, και έγινε». Και πάλι: «Ας βγάλει η γη τετράποδα και ερπετά και θηρία της γης κατά το είδος τους, και έγινε».

Για να παραλείψουμε όμως και αυτές, γιατί ο Θεός δεν ευλόγησε μάλλον την έκτη, κατά την οποία δεν παρήγαγε από τη γη μόνο ζώσα ψυχή ερπετών και τετραπόδων, αλλά παρουσίασε και έργο άξιο της δικής Του βουλής, ανακεφαλαιώνοντας τα πάντα, συνενώνοντας σε ένα την αίσθηση και τον νου, και, το μέγιστο, ότι έθεσε και τον Ίδιο τον εαυτό Του δια της θείας Του χάριτος και ανέδειξε πάνω στη γη τον άνθρωπο, σύμφωνα με τη δική Του εικόνα και ομοίωση, ως ον ικανό να Τον γνωρίζει; Πώς λοιπόν δεν ευλόγησε και δεν αγίασε αυτήν, αλλά την έβδομη ημέρα, η οποία είναι ημέρα απραξίας;

Τη δύναμη της δωδεκάδας, κατ' αυτόν, την απεικονίζουν ως εξής: διότι αναφέρει τον ήλιο, τη σελήνη, τα άστρα και τις εποχές, τα έτη και τα κήτη, τα ψάρια και τα ερπετά, τα πτηνά και τα τετράποδα, τα θηρία και ως δωδέκατο τον άνθρωπο. Έτσι διδάσκουν ότι από το πνεύμα διακηρύχθηκε η τριακοντάδα δια μέσου του Μωυσή. Αλλά βεβαίως και ο πλασμένος άνθρωπος, κατ' εικόνα της άνω δύναμης, έχει μέσα του τη δύναμη από τη μία πηγή. Αυτή δε εδράζεται στην περιοχή του εγκεφάλου, από την οποία απορρέουν τέσσερις δυνάμεις, κατ' εικόνα της άνω τετράδας, οι οποίες ονομάζονται: όραση, ακοή, τρίτη η όσφρηση και τέταρτη η γεύση. Την δε Ογδοάδα λένε ότι φανερώνεται δια του ανθρώπου ως εξής: επειδή αυτός έχει δύο ακοές, και ισάριθμες οράσεις, και ακόμη δύο οσφρήσεις, και διπλή γεύση, του πικρού και του γλυκού. Διδάσκουν δε ότι ολόκληρος ο άνθρωπος φέρει όλη την εικόνα της τριακοντάδας ως εξής: στα μεν χέρια, μέσω των δακτύλων, βαστάζει τη δεκάδα, ενώ σε όλο το σώμα, που διαιρείται σε δώδεκα μέλη, τη δωδεκάδα. Και το διαιρούν αυτό, όπως ακριβώς έχει διαιρεθεί από αυτούς το σώμα της Αλήθειας, για το οποίο μιλήσαμε προηγουμένως. Την δε ογδοάδα, επειδή είναι άρρητη και αόρατη, την εννοούν ως κρυμμένη στα σπλάχνα.

Και εποίησε ο Θεός τα κήτη τα μεγάλα. Κατανόησε με ακρίβεια τον λόγο του Παντοκράτορος: πόσα γένη ιχθύων έφερε στην ύπαρξη μέσα στη θάλασσα και πόσο πλήθος πτηνών παρασκεύασε στον αέρα, τα μικρά και τα μεγαλύτερα· και θαύμασε το μεγαλείο της σοφίας Του, πώς με έναν μόνο λόγο παράχθηκαν τα πάντα. Και έγινε εσπέρα και έγινε πρωί, ημέρα πέμπτη. Και είπε ο Θεός: Ας εξαγάγει η γη ζωντανή ψυχή κατά γένος, τετράποδα, ερπετά και θηρία, και κάθε κτήνος κατά γένος και καθ' ομοιότητα. Ώ της μέγιστης σοφίας! Ώ της ανεκδιήγητης αγαθότητας! Όλα τα κτήνη και τα θηρία εν ριπή οφθαλμού τα εποίησε: τον λέοντα, την άρκτο, τον δράκοντα, τον βου και τον ίππο, και όσα είναι στους ανθρώπους περιζήτητα για την εξυπηρέτησή τους και κατάλληλα ως υποζύγια. Βλέπεις τη σύνεση του Δημιουργού; Τα πάντα εποίησε σε έξι ημέρες: φως, ουρανό, γη, θάλασσα, ήλιο, σελήνη, άστρα, όρη, βουνά και πεδιάδες, θηρία, κτήνη, ιχθύες, κήτη, όσα βρίσκονται στη θάλασσα και όσα βρίσκονται στην ξηρά.

Και εμείς, αδελφοί (διότι αυτά προγράφτηκαν για τη δική μας νουθεσία), θεωρώντας τα πάντα ως μηδέν, ας τηρήσουμε τον νόμο και τις εντολές του Θεού. Θέλοντας δε να δείξει πόσης τιμής έχει αξιωθεί ο άνθρωπος, ψάλλοντας ανέφερε: «Τα χέρια σου με έκαναν και με έπλασαν». Διότι με τον λόγο του συνέστησε τα πάντα ο Θεός, και τα έφερε από την ανυπαρξία στην ύπαρξη. Αφού δηλαδή δημιούργησε τον ουρανό και τη γη, είπε: «Ας γίνει φως», και έγινε φως· και, «Ας γίνει στερέωμα, και ας διαχωρίζει ανάμεσα στα ύδατα»· και, «Ας βλαστήσει η γη χορτάρι»· και, «Ας γίνουν φωστήρες στο στερέωμα του ουρανού»· και, «Ας παραγάγουν τα ύδατα έμβια όντα με ζωντανή ψυχή»· και, «Ας παραγάγει η γη ζωντανή ψυχή, κτήνη, ερπετά και θηρία κατά το είδος τους»· τον άνθρωπο όμως, αφού πήρε χώμα από τη γη, τον έπλασε. Ο προφήτης, λοιπόν, κινούμενος από το θείο Πνεύμα, υπενθυμίζει τη φιλοστοργία του Δημιουργού για την ανθρώπινη φύση. Διότι, ενώ κατασκεύασε τα πάντα με τον λόγο, λέγεται ότι ο ίδιος έπλασε τη φύση των ανθρώπων, όχι χρησιμοποιώντας χέρια (επειδή είναι ασώματος και χωρίς σχήμα· διότι «ο Θεός είναι Πνεύμα», σύμφωνα με τη φωνή του Κυρίου), αλλά επιδεικνύοντας την περισσή εύνοια και οικειότητα προς αυτό το δημιούργημα, την οποία έχουμε εμείς οι άνθρωποι· διότι πλαστήκαμε κατ' εικόνα του· γι' αυτό ακριβώς, από όλα τα έμβια όντα μόνον ο άνθρωπος προικίζεται με σύνεση.

Διότι λέει: «Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας». Πριν από την πλάση, τιμώμαστε με ιδιαίτερη μέριμνα. Διότι, ενώ παρείχε την ύπαρξη στο καθένα από τα όντα, διατηρούσε την αυθεντία εκείνου που προστάζει, και ολόκληρη την ορατή φύση τη δημιουργούσε με ένα πρόσταγμα, απευθυνόμενος με προστακτικό τρόπο σε όσα δεν υπήρχαν: «Ας γίνει φως»· «ας γίνει στερέωμα»· «ας γίνουν φωστήρες για φωτισμό»· «ας βγάλουν τα ύδατα ερπετά ζωντανών ψυχών»· «ας βγάλει η γη τετράποδα κατά το είδος τους»!

Μόνος ο άριστος τεχνίτης κατασκευάζει τον άνθρωπο, δηλαδή εμάς, ως την κατεξοχήν λογική και έμψυχη εικόνα του εαυτού Του, πλάθοντάς τον σαν κερί από υγρά και ελάχιστα σπέρματα μέσα στη μήτρα. Διότι ποιος είναι εκείνος που προνοεί ώστε να μην πνίγεται το έμβρυο από το υγρό και να μην εγκλωβίζεται στο εσωτερικό από τη στενότητα των αγγείων; Ή ποιος είναι αυτός που, μετά τη γέννηση και την έλευση στο φως, το μεταβάλλει σε μέγεθος, κάλλος και ρώμη, από αδύναμο και μικρό που ήταν, αν όχι αυτός ο ίδιος ο άριστος τεχνίτης, όπως είπα, ο Θεός, ο οποίος με τη δημιουργική Του δύναμη μετασχηματίζει και αναπλάθει τις μορφές; Ο Θεός είναι αθανασία, και ζωή, και αφθαρσία· ο δε άνθρωπος είναι έργο του Θεού· και κάθε τι που δημιουργείται από την αθανασία, είναι αθάνατο. Γι' αυτό, τον μεν άνθρωπο τον κατασκεύασε ο Ίδιος αυτοπροσώπως· ενώ τα υπόλοιπα γένη των ζώων πρόσταξε τον αέρα, τη γη και το νερό να τα παραγάγουν, λέγοντας: «Ας παραγάγουν τα ύδατα ερπετά έμψυχα, και πτηνά που πετούν πάνω από τη γη, προς το στερέωμα του ουρανού». Και, «Ας παραγάγει η γη ζωντανή ψυχή κατά γένος· τετράποδα, και ερπετά, και θηρία της γης κατά γένος». Στην περίπτωση όμως του ανθρώπου δεν λέει πλέον, «Ας παραγάγει», αλλά, «Ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας». Και, «Έλαβε ο Θεός χώμα από τη γη, και τον έπλασε». Σώμα έκτισε ο Θεός, όχι ασθένεια· και ψυχή δημιούργησε ο Θεός, όχι όμως αμαρτία· η δε ψυχή υπέστη το κακό επειδή εξετράπη από την κατά φύση κατάστασή της. Βρισκόταν κάποτε ο Αδάμ ψηλά, όχι κατά τον τόπο, αλλά κατά την προαίρεση.

ΛΟΓΟΣ ΕΚΤΟΣ Του ιδίου, λόγος έκτος, κατά την έκτη ημέρα. Περί της εξάδας των έργων του Θεού, τα οποία παρήγαγε η γη, τετράποδα, ερπετά, θηρία, κτήνη, τον παράδεισο και τον άρχοντα αυτών, τον άνθρωπο. Ευλόγησον, πάτερ. Με τη χάρη του Χριστού, του Υιού του Θεού, διά του οποίου έγιναν τα πάντα, και σύμφωνα με τη μεγάλη βουλή που ο Πατήρ συνεβουλεύθηκε: «Ας φτιάξουμε άνθρωπο», φθάσαμε ήδη στην ημέρα και στον έκτο λόγο, στον οποίο υπάρχει και η διήγηση των έργων. Ας τεντώσουμε την ακοή μας, ας κλίνουμε τα αυτιά μας για την ακρόαση αυτών, ας ακούσουμε την απαρχή των λόγων, όσα ακούσαμε και γνωρίσαμε και τα οποία η θεία χάρη μας ανήγγειλε μέσω του Μωυσή. Ότι δηλαδή κατά την έκτη ημέρα ο Κτίστης, αφού ολοκλήρωσε τα κτίσματα, όσα ευδόκησε να κτίσει, φυτεύει και τον παράδεισο, δημιουργεί και τον άρχοντα αυτών, τον άνθρωπο. «Και είπε ο Θεός, ας βγάλει η γη ζωντανή ψυχή κατά γένος, τετράποδα και ερπετά και θηρία της γης και τα κτήνη, και όλα τα ερπετά της γης, κατά γένος». Και έγινε έτσι.

Είτε λοιπόν πολύ χρόνο είτε λίγο την άφησε αδιαμόρφωτη και αόρατη, κανείς δεν το γνωρίζει. Αλλά ούτε ο θείος Μωυσής δήλωσε κάτι περί τούτου, παρά μόνο ότι «στην αρχή ο Θεός δημιούργησε τον ουρανό και τη γη», και ότι είπε «Ας γίνει φως», και αμέσως συστάλθηκε το σκοτάδι και εισήχθη στη θέση του το φως. «Και ονόμασε», λέει, «ο Θεός το φως ημέρα και το σκοτάδι το ονόμασε νύχτα», και τα δύο μαζί τα ονόμασε μία ημέρα· «Έγινε», λέει, «εσπέρα και έγινε πρωί, ημέρα μία». Έπειτα διηγείται τη διακόσμηση των κτισμάτων που ακολούθησε, κινούμενος στο νου και στη γλώσσα από το θείο Πνεύμα, και ότι τη δεύτερη ημέρα πρόσταξε: «Ας γίνει στερέωμα»· την δε τρίτη: «Ας συναχθεί το νερό» και «Ας βλαστήσει η γη χορτάρι και καρποφόρο δέντρο που να κάνει καρπό»· την δε τέταρτη: «Ας γίνουν φωστήρες»· την δε πέμπτη: «Ας παραγάγουν τα νερά ερπετά» και κήτη και πετεινά· την δε έκτη: <Ας παραγάγει η γη> τετράποδα της ξηράς και θηρία και όλα τα κτήνη· και έγινε έτσι.

Και πραγματικά τα είδη των ψυχών, σύμφωνα με την πρώτη διαίρεση, θα ήταν το λογικό και το άλογο, εκ των οποίων το μεν λογικό έχει εξ αρχής δημιουργηθεί κατ' εικόνα Θεού· γι' αυτό και ονομάστηκε θείο εμφύσημα και εκφωνήθηκε στον ενικό αριθμό ως «ψυχή», εξαιτίας της στενότερης μετοχής του στο θείο· διότι, λέει η Γραφή, «ενεφύσησε ο Θεός στο πρόσωπο του ανθρώπου, και έγινε ο άνθρωπος ζώσα ψυχή»· και ύστερα, μετά την ολίσθησή του, εξαιτίας της αβουλίας, προς την αλογία και τη φθορά, επανέρχεται και πάλι σε εκείνο που υπήρξε εξ αρχής, διαμέσου της χάριτος της θείας οικονομίας· το δε άλογο επιδέχεται διαίρεση σε πολλά είδη. Έτσι λοιπόν, και για την πρώτη δημιουργία των άλογων ζώων ο Δημιουργός έχει πει: «Ας εξαγάγει η γη ζώσα ψυχή κατά γένος, και ας εξαγάγουν τα ύδατα ερπετά ζωσών ψυχών». Διότι, με το να πει «κατά γένος» για τα πιο γήινα όντα, υποδήλωσε τη διαίρεση της άλογης ψυχής σε διάφορα γένη, δηλαδή είδη, ενώ με τη λέξη «ψυχών» για τα ένυδρα επισήμανε πολύ πιο ξεκάθαρα την πρόοδό τους σε πλήθος, τονίζοντας παράλληλα ότι επιθυμεί τα σώματα να ανήκουν στις ψυχές, αλλά όχι και οι ψυχές στα σώματα· και ότι η ένωση και των δύο (το συναμφότερο) πρέπει να ονομάζεται «ψυχή» από το κυριότερο στοιχείο· διότι τα σώματα έχουν πλαστεί ως οικεία και κατάλληλα όργανα για τις ψυχές, προκειμένου να επιτελούνται οι ενέργειες της καθεμίας.