Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 1:4

Εάν όμως δεν βρίσκουν τίποτε τέτοιο, αλλά μόνο θηρεύουν αν κάπου είναι γραμμένο το «εποίησε» και το «πεποίηται»· φοβάμαι μήπως, ακούγοντας σταδιακά το «Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανό και τη γη», και «Εποίησε τον ήλιο και τη σελήνη», και «Εποίησε τη θάλασσα», ισχυριστούν ότι αυτός είναι ο ουρανός, και ότι αυτός είναι το φως που δημιουργήθηκε την πρώτη ημέρα, και ότι αυτός είναι η γη, και το καθένα από τα δημιουργήματα, ώστε πλέον να εξομοιωθούν και με τους λεγόμενους Στωικούς. Διότι εκείνοι μεν εξαπλώνουν τον ίδιο τον Θεό στα πάντα, αυτοί δε συγκαταλέγουν τον Λόγο του Θεού σε καθένα από τα δημιουργήματα· αν και έχουν ήδη προχωρήσει στο να πουν παρόμοια πράγματα, υποστηρίζοντας ότι αυτός είναι ένα από τα δημιουργήματα.

Και όλη η ορατή κτίση δημιουργήθηκε σε έξι ημέρες· και την μεν πρώτη το φως, το οποίο ονόμασε ημέρα· τη δε δεύτερη το στερέωμα· και την τρίτη, αφού συνήγαγε τα ύδατα, φανέρωσε την ξηρά, και παρήγαγε τους ποικίλους καρπούς σε αυτήν· και την μεν τέταρτη δημιούργησε τον ήλιο και τη σελήνη, και όλο τον χορό των αστέρων· τη δε πέμπτη έδωσε γένεση στα ζώα της θάλασσας και στα πτηνά του αέρα· τη δε έκτη δημιούργησε τα τετράποδα πάνω στη γη, και τέλος τον άνθρωπο. Επίσης, τα αόρατα ιδιώματά Του από τη δημιουργία του κόσμου, επειδή κατανοούνται διά μέσου των δημιουργημάτων, γίνονται ορατά· και ούτε το φως είναι σαν τη νύχτα, ούτε ο ήλιος σαν τη σελήνη, ούτε τα άλογα όντα είναι σαν τον λογικό άνθρωπο· ούτε οι άγγελοι σαν τους θρόνους, ούτε οι θρόνοι σαν τις εξουσίες· αλλά το καθένα σύμφωνα με το γένος του και την ιδιαίτερη ουσία του, όπως δημιουργήθηκε, έτσι ακριβώς είναι. Ή λοιπόν ας εξαιρεθεί ο Λόγος από τα δημιουργήματα, και ως Κτίστης ας αποδοθεί στον Πατέρα, και ας ομολογηθεί ως Υιός εκ φύσεως· ή, εάν είναι εξ ολοκλήρου κτίσμα, ας ομολογηθεί ότι έχει την ίδια τάξη την οποία έχουν και τα υπόλοιπα (κτίσματα) μεταξύ τους· ας λέγεται δε και το καθένα από εκείνα κτίσμα, αλλά όχι ως ένα από τα κτίσματα, γέννημα ή δημιούργημα, ούτε ως ένα από τα δημιουργήματα ή τα γεννήματα.

Διότι, ακόμη και αν λέτε «όχι σαν ένα από τα κτίσματα», αυτό το σόφισμά σας θα αποδειχθεί ανόητο· διότι και πάλι τον χαρακτηρίζετε ως ένα από τα κτίσματα. Και όσα θα μπορούσε να πει κανείς για τα υπόλοιπα κτίσματα, τα ίδια ακριβώς φρονείτε και για τον Υιό, ως αληθινά «μωροί και τυφλοί». Διότι ποιο άλλο από τα κτίσματα είναι πανομοιότυπο με ένα άλλο, ώστε να το λέτε αυτό για τον Υιό ως κάτι το εξαιρετικό; Όλη η ορατή κτίση δημιουργήθηκε σε έξι ημέρες· και την μεν πρώτη δημιουργήθηκε το φως, το οποίο ονόμασε ημέρα· τη δε δεύτερη το στερέωμα· και την τρίτη, αφού συγκέντρωσε τα ύδατα, φανέρωσε την ξηρά και έκανε να βλαστήσουν σε αυτήν ποικίλοι καρποί· και την τέταρτη έφτιαξε τον ήλιο και τη σελήνη και ολόκληρο τον χορό των αστέρων· τη δε πέμπτη δημιούργησε τα ζώα της θάλασσας και τα πτηνά του αέρα· και την έκτη έφτιαξε τα τετράποδα πάνω στη γη, και τελικά τον άνθρωπο. Έτσι, «τα αόρατά Του, από την κτίση του κόσμου, κατανοούμενα μέσα από τα δημιουργήματα, γίνονται καθαρά ορατά», και ούτε το φως είναι όπως η νύχτα, ούτε ο ήλιος όπως η σελήνη, ούτε τα άλογα ζώα είναι όπως ο λογικός άνθρωπος· ούτε οι άγγελοι είναι όπως οι θρόνοι, ούτε αυτοί όπως οι εξουσίες, αλλά όλα μεν είναι κτίσματα, το δε καθένα από τα δημιουργήματα, «σύμφωνα με το γένος του» και με την ιδιαίτερη ουσία του όπως ακριβώς πλάστηκε, έτσι είναι και παραμένει.

Διότι, όπως ακριβώς κατευθύνει τα βλέμματά μας άχρονα προς τα ορώμενα, έτσι υποδέχεται σε όλα τα πέρατά του και τις προσπτώσεις του φωτός ακαριαία, σε χρόνο τόσο απειροελάχιστο που ούτε καν θα μπορούσε να επινοήσει κανείς. Και ο αιθέρας έγινε πιο ευχάριστος μετά το φως· και τα ύδατα πιο διαυγή, καθώς όχι μόνο δέχονταν τη λάμψη, αλλά και την εξέπεμπαν από μόνα τους μέσω της ανάκλασης του φωτός, με αστραφτερές λάμψεις να εκπέμπονται από παντού από το νερό. Όλα τα μεταμόρφωσε η θεία φωνή προς το πιο ευχάριστο και το πιο πολύτιμο. Διότι, όπως ακριβώς εκείνοι που ρίχνουν λάδι στον βυθό προκαλούν διαύγεια στον τόπο, έτσι και ο Ποιητής των όλων, μόλις αποφθέγχθηκε, εναπόθεσε αμέσως στον κόσμο τη χάρη του φωτός. «Γενηθήτω φῶς». Και το πρόσταγμα έγινε έργο· και δημιουργήθηκε μια φύση, για την οποία είναι αδύνατον στους ανθρώπινους λογισμούς να επινοήσουν κάτι πιο ευχάριστο ως προς την απόλαυσή της. Όταν δε, αναφερόμενοι στον Θεό, κάνουμε λόγο για φωνή και ρήμα και πρόσταγμα, δεν εννοούμε τον θείο λόγο ως ήχο που εκπέμπεται μέσα από φωνητικά όργανα, ούτε ως αέρα που διαμορφώνεται μέσω της γλώσσας, αλλά θεωρούμε ότι η κίνηση του θελήματός Του λαμβάνει τη μορφή προστάγματος, προκειμένου να γίνεται ευκόλως αντιληπτή από εκείνους που διδάσκονται. «Καὶ εἶδεν ὁ Θεὸς τὸ φῶς ὅτι καλόν». Ποιον έπαινο αντάξιο του φωτός θα μπορούσαμε εμείς να εκφέρουμε, όταν αυτό, έχοντας λάβει εκ των προτέρων τη μαρτυρία από τον Κτίστη του, κατέχει τον χαρακτηρισμό ότι είναι καλό;

Και ο Έσπερος είναι ο ωραιότερος των αστέρων, όχι διότι υπάρχει αναλογία στα μέρη από τα οποία συνίσταται, αλλά διότι η λάμψη του προσπίπτει στους οφθαλμούς με τρόπο ανώδυνο και γλυκύ. Έπειτα, η κρίση του Θεού περί του καλού στην προκειμένη περίπτωση, δεν έγινε αποβλέποντας μόνο στο οπτικά ευχάριστο, αλλά προνοώντας και για τη μελλοντική ωφέλεια που θα προέκυπτε από αυτό. Διότι δεν υπήρχαν ακόμη οφθαλμοί ικανοί να κρίνουν το κάλλος του φωτός. Και διαχώρισε ο Θεός το φως από το σκοτάδι. Δηλαδή, ο Θεός κατασκεύασε τη φύση τους ασύμμικτη και ριζικά αντίθετη.

Διότι προηγουμένως μεν ο Θεός διαχώρισε το φως από το σκότος· τότε δε απομάκρυνε τη φύση τους προς το αντίθετο, ώστε να διατηρούνται αμιγή μεταξύ τους, και να μην υπάρχει καμία κοινωνία ανάμεσα στο φως και το σκότος.

Διότι ό,τι είναι η σκιά κατά την ημέρα, αυτό πρέπει να θεωρούμε ότι είναι και η φύση του σκότους κατά τη νύχτα. Επειδή κάθε σκιά, όταν διαφαίνεται κάποια λάμψη, πίπτει από τα σώματα σε αντίθετη κατεύθυνση προς το φως· και το πρωί μεν εκτείνεται προς τη δύση, το απόγευμα δε αποκλίνει προς την ανατολή, ενώ το μεσημέρι κατευθύνεται προς τον βορρά· έτσι και η νύχτα υποχωρεί στην αντίθετη κατεύθυνση από τις ακτίνες του φωτός, μην όντας ως προς τη φύση της τίποτε άλλο παρά η σκιά της γης. Διότι, όπως την ημέρα η σκιά σχηματίζεται εξαιτίας εκείνου που παρεμποδίζει το φως, έτσι και η νύχτα σχηματίζεται φυσιολογικά λόγω της σκίασης του αέρα που περιβάλλει τη γη. Αυτό λοιπόν σημαίνει εκείνο που ειπώθηκε, ότι «Διαχώρισε ο Θεός ανά μέσον του φωτός και ανά μέσον του σκότους»· επειδή το σκότος αποφεύγει τις επιδρομές του φωτός, καθώς κατά την πρώτη δημιουργία κατασκευάστηκε μεταξύ τους η φυσική τους αντίθεση. Τώρα όμως έταξε τον ήλιο στα μέτρα της ημέρας· και τη σελήνη, όταν ολοκληρώνεται πλέον στον δικό της κύκλο, την κατέστησε άρχοντα της νύχτας. Διότι σχεδόν τότε οι φωστήρες λαμβάνουν αντιδιαμετρική θέση ο ένας απέναντι στον άλλον. Επειδή, όταν μεν ανατέλλει ο ήλιος, κατά τις πανσελήνους η σελήνη κατέρχεται προς την αφάνεια· όταν δε δύει πάλι ο ήλιος, αυτή πολλές φορές ανατέλλει αντικριστά από την ανατολή. Το εάν, κατά τις άλλες φάσεις της, το φως της σελήνης δεν συμβαδίζει πλήρως με τη νύχτα, δεν αφορά καθόλου τον προκείμενο λόγο.

Τη δεύτερη τετράδα, γέννημα της πρώτης τετράδας, ισχυρίζονται ότι την έχει αναφέρει ως εξής, ονομάζοντας την άβυσσο και το σκότος καθεαυτά, καθώς και το ύδωρ και το πνεύμα που φέρεται πάνω από το ύδωρ. Μετά από αυτήν, μνημονεύοντας τη δεκάδα, αναφέρει το φως και την ημέρα και τη νύχτα, το στερέωμα και την εσπέρα και αυτό που ονομάζεται πρωί, την ξηρά και τη θάλασσα, και επιπλέον τη βλάστηση και στη δέκατη θέση το ξύλο (δέντρο)· και έτσι, μέσω των δέκα αυτών ονομάτων, φανέρωσε τους δέκα Αιώνες. Η δε δύναμη της δωδεκάδας υποστηρίζουν ότι έχει απεικονιστεί από αυτόν ως εξής: διότι αναφέρει τον ήλιο και τη σελήνη, τα άστρα και τους καιρούς, τα έτη (ενιαυτούς) και τα κήτη, καθώς και τα ψάρια και τα ερπετά, τα πετεινά και τα τετράποδα, τα θηρία και, πάνω από όλα αυτά, δωδέκατο τον άνθρωπο. Έτσι διδάσκουν ότι έχει εκφραστεί η τριακοντάδα από το πνεύμα μέσω του Μωυσή. Αλλά και ο πλασμένος άνθρωπος, κατ' εικόνα της άνω δύναμης, θεωρούν ότι έχει μέσα του τη δύναμη από τη μία πηγή (η οποία είναι εγκατεστημένη στην περιοχή του εγκεφάλου), από την οποία απορρέουν τέσσερις δυνάμεις που ονομάζονται κατ' εικόνα της άνω τετράδας, δηλαδή η όραση, η ακοή, τρίτη η όσφρηση και τέταρτη η γεύση. Την δε ογδοάδα ισχυρίζονται ότι φανερώνεται μέσω του ανθρώπου ως εξής: επειδή διαθέτει δύο ακοές (αυτιά) και ισάριθμες οράσεις (μάτια), καθώς και δύο οσφρήσεις (ρουθούνια) και διπλή γεύση, του πικρού και του γλυκού.

Έτσι και το στερέωμα, το οποίο ο Μωυσής παρουσιάζει να έχει δημιουργηθεί κατά τη δεύτερη ημέρα της κοσμογονίας· και αυτό, λοιπόν, το στερέωμα, όντας διαφορετικό από τους προαναφερθέντες ουρανούς, κηρύττει προς όλους και ανακράζει διδάσκοντας ότι δεν έλαβε τέτοια υπόσταση από μόνο του· αλλά είναι και αυτό έργο του Θεού, του Ποιητού των όλων· γι' αυτό έχει ειπωθεί: «Και το στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χειρών Του». Γνωρίζει δε ο Μωυσής ότι πριν από τη σύσταση του στερεώματος είχε δημιουργηθεί ο ουρανός, πριν από την ημέρα, λέγοντας: «Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην». Στη συνέχεια, λοιπόν, μετά τη δημιουργία του πρώτου ουρανού, εισάγει τη δύναμη και τη γένεση του φωτός, και διδάσκει ότι το φως ονομάστηκε ημέρα, και αναφέρει ότι έγινε πρωί και εσπέρα, ημέρα μία.

Διότι ο έπαινος ανήκει σε αυτά που γνωρίζονται, και όχι σε εκείνα που αγνοούνται. «Είδε» λοιπόν, λέγει, «ο Θεός το φως ότι είναι καλό, και διαχώρισε ο Θεός το φως από το σκότος». Και πάλι, αυτό που γίνεται αναγκαστικά σύμφωνα με την ακολουθία της φύσεως, με κάποια τάξη και αρμονία, ο Μωυσής το ανάγει στη θεία ενέργεια· διδάσκοντας, νομίζω, μέσω των όσων ελέχθησαν, ότι τα πάντα έχουν συλληφθεί εκ των προτέρων από τη σοφία του Θεού, δηλαδή όλα όσα πρόκειται να προκύψουν ακολουθώντας μια αναγκαία τάξη.

Εάν, όμως, κάποιος ερμηνεύσει το «Είπεν ο Θεός» με τρόπο πιο σαρκικό, ώστε εξαιτίας αυτού να υποστηρίξει ότι παρήχθη από Αυτόν έναρθρος λόγος, αυτός ο ίδιος οπωσδήποτε θα υποθέσει ότι και το «Είδεν ο Θεός» συμβαίνει σύμφωνα με τη δική μας αντιληπτική ικανότητα μέσω της ενέργειας των οφθαλμών. Το ίδιο θα υποθέσει και για το «Άκουσε ο Κύριος και με ελέησε» και το «Οσφράνθηκε οσμή ευωδίας», καθώς και για όσα περιγράφει η Γραφή με πιο σωματικό τρόπο περί θείας κεφαλής ή ποδιού ή χεριού ή μύτης ή βλεφάρων ή δακτύλων ή υποδήματος. Εκλαμβάνοντας τα πάντα σύμφωνα με την άμεση και πρόχειρη σημασία τους, θα μας σκιαγραφήσει το θείο ως ανθρωποειδές, καθ' ομοιότητα των χαρακτηριστικών που παρατηρούνται σε εμάς. Εάν, αντίθετα, κάποιος, ακούγοντας ότι οι ουρανοί είναι έργα δακτύλων, και διαβάζοντας για κραταιό χέρι, για υψηλό βραχίονα, για οφθαλμό, βλέφαρα, πόδι και υποδήματα, αναλογίζεται θεοπρεπείς έννοιες για καθένα από αυτά που λέγονται, και δεν διαφθείρει τη διδασκαλία περί της καθαρής φύσεως του Θεού, μολύνοντάς την με σωματικές αντιλήψεις, τότε θα ήταν φυσικό επόμενο να θεωρεί και τις εκφωνήσεις των λέξεων ως ενδεικτικές του θείου βουλήματος, χωρίς ωστόσο να υποθέτει ότι πρόκειται για έναρθρες φωνές. Αντιθέτως, θα πρέπει να συλλογίζεται το εξής: ότι ο δημιουργός της λογικής φύσεως μας έχει δωρίσει τον λόγο ανάλογα με το μέτρο της φύσεώς μας, ώστε να έχουμε τη δυνατότητα να εξαγγέλλουμε μέσω αυτού τα κινήματα της ψυχής.

Στην αρχή, λέγει, δημιούργησε ο Θεός όχι το όνομα του ουρανού και της γης, αλλά τον ουρανό και τη γη· και είπε: «Γενηθήτω φως», όχι η ονομασία του φωτός. Και αφού διαχώρισε το φως από το σκότος, λέγει, ο Θεός ονόμασε το φως ημέρα και το σκότος το ονόμασε νύχτα.

Έτσι και στην περίπτωση του φωτός και της ημέρας, και πάλι της νύχτας και του σκότους, διαπιστώνουμε ότι δεν δημιουργείται από τον Ποιητή των όλων απλώς ο ήχος κάποιων συλλαβών γι' αυτά, αλλά μέσω αυτών των ονομασιών αναγνωρίζουμε την υπόσταση των πραγμάτων. Σύμφωνα με το θέλημα του Θεού, με την είσοδο του φωτός διαλύεται το σκότος που επικρατούσε κατά την πρώτη κτίση. Επειδή δε η γη συγκρατήθηκε στο μέσο και στηρίζεται η ίδια από την πανταχόθεν περιβολή των ετεροφυών στοιχείων, όπως λέει ο Ιώβ ότι «αυτός που κρεμάει τη γη πάνω στο τίποτα», ήταν αναγκαίο, καθώς το φως διερχόταν από το ένα μέρος και η γη με τον δικό της όγκο παρενέβαλε εμπόδιο από την αντίθετη πλευρά, να υπολειφθεί ένα μερίδιο σκότους εξαιτίας της σκιάς. Και καθώς η αεικίνητη περιστροφή του ουράνιου θόλου παρέσυρε αναγκαστικά μαζί της και τον ζόφο που προέκυπτε από τη σκιά, ήταν αναγκαίο να ορίσει ο Θεός αυτή την κυκλική περίοδο ώστε να αποτελέσει το μέτρο της χρονικής διάρκειας· το δε μέτρο αυτό είναι η ημέρα και η νύχτα. Για τον λόγο αυτό, ο Μωυσής, κατά τη δική του σοφία, διασαφηνίζοντάς μας τέτοιου είδους δόγματα με πιο ιστορικό τρόπο, ονόμασε τον ζόφο που επέρχεται εξαιτίας της παρεμβολής της γης «χωρισμό φωτός και σκότους», και την έμμετρη διαδοχή του φωτός προς το σκότος, που συμβαίνει πάντοτε στον περίγειο χώρο, την προσαγόρευσε ημέρα και νύχτα.

«Και σκότος επάνω στην άβυσσο», αναφέρει ο Μωυσής. Εξορμώμενοι από αυτό, αυτοί υποστηρίζουν με κακόβουλη διάθεση ότι το σκότος υπήρχε, και ότι η δημιουργική του αιτία είναι η πονηρή αρχή. Έπειτα, ο Θεός έκανε διαχωρισμό μεταξύ του φωτός και του σκότους. Εάν, λοιπόν, το φως είναι ον, και το σκότος είναι ον, άρα είναι ον και αυτό που διαχωρίστηκε από το φως.

Αυτός λοιπόν ο τρίτος αιώνας, βλέποντας όλους μαζί τους δικούς του χαρακτήρες να έχουν καταληφθεί στο υποκείμενο σκοτάδι κάτω, και μη αγνοώντας τη δύναμη του σκότους αλλά και την απλότητα και την αφθονία του φωτός ταυτόχρονα, δεν επέτρεψε για πολύ οι φωτεινοί χαρακτήρες να παρασυρθούν από πάνω προς τα κάτω από το σκοτάδι, αλλά έθεσε κάτω από τους αιώνες ένα στερέωμα ουρανού «και διαχώρισε ανάμεσα στο σκοτάδι και ανάμεσα στο φως· και ονόμασε το φως ημέρα» —το οποίο βρισκόταν πάνω από το στερέωμα— «και το σκοτάδι ονόμασε νύχτα» —το οποίο βρισκόταν κάτω από το στερέωμα—. Εφόσον λοιπόν, όπως είπα, όλες οι άπειρες ιδέες του τρίτου αιώνα είχαν εγκλωβιστεί σε αυτό το κατώτατο σκοτάδι, έχει αποτυπωθεί μαζί με τις υπόλοιπες και το εκτύπωμα αυτού του ίδιου του αιώνα, ένα ζωντανό πυρ που προήλθε από φως· από όπου δημιουργήθηκε ο μέγας άρχων, για τον οποίο ο Μωυσής λέγει: «εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην».

Ήταν λοιπόν το μέγα πλήρωμα των αιώνων όλο φως, το οποίο δεν επιδεχόταν καμία περαιτέρω διευθέτηση και περιείχε μέσα του τις ιδέες όλων των εμβίων όντων. Αυτό, όταν κατήλθε στο υποκείμενο χάος, λέγεται ότι αποτέλεσε την αιτία για όλα όσα πλάστηκαν και υπάρχουν. Διότι, καθώς κατέβηκαν από ψηλά όλες οι αιώνιες ιδέες, το κάτω χάος αποτύπωσε τις μορφές τους. Ο τρίτος αιώνας, όμως, ο οποίος τριπλασίασε τον εαυτό του, βλέποντας όλους τους χαρακτήρες του να παρασύρονται προς τα κάτω στο σκοτάδι, και μην αγνοώντας τόσο τη φοβερότητα του σκότους όσο και την καθαρότητα του φωτός, δημιούργησε τον ουρανό, και, αφού τον στερέωσε στο μέσον, «διαχώρισε το σκοτάδι από το φως». Λένε, λοιπόν, ότι το εκτύπωμα όλων των ιδεών του τρίτου αιώνα, καθώς και αυτού του ιδίου, κρατείται από το σκοτάδι, το οποίο υπήρξε ζωντανό πυρ που προήλθε από το φως. Από αυτό ισχυρίζονται ότι προήλθε ο μέγας άρχοντας, για τον οποίο ομιλεί ο Μωυσής, λέγοντας ότι αυτός είναι Θεός πύρινος και δημιουργός. Αυτός είναι που μεταβάλλει διαρκώς τις ιδέες όλων των εμβίων όντων σε σώματα, και αυτές τις ιδέες τις ονομάζουν ψυχές.

Διότι ο Μωυσής, λένε, αρχίζοντας την πραγμάτειά του για τη δημιουργία, ευθύς εξαρχής υπέδειξε τη μητέρα των όλων, λέγοντας: Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην. Ονομάζοντας λοιπόν αυτά τα τέσσερα, τον Θεό και την αρχή, τον ουρανό και τη γη, διατύπωσε, όπως οι ίδιοι ισχυρίζονται, την τετρακτύ τους. Και για να φανερώσει το αόρατο και απόκρυφο στοιχείο της, λέει ότι είπε: Η δε γη ην αόρατος και ακατασκεύαστος. Τη δεύτερη τετράδα, που είναι γέννημα της πρώτης τετράδας, θέλουν να θεωρούν ότι την εξέφρασε ονομάζοντας την άβυσσο και το σκότος, και μαζί με αυτά το ύδωρ και το πνεύμα που φερόταν πάνω στο ύδωρ. Μετά από αυτήν, κάνοντας μνεία της δεκάδας, αναφέρει το φως, την ημέρα και τη νύχτα, το στερέωμα και την εσπέρα, και αυτό που ονομάζεται πρωί, την ξηρά και τη θάλασσα, ακόμη δε και το φυτό, και στη δέκατη θέση το δέντρο. και έτσι μέσω των δέκα ονομάτων φανέρωσε τους δέκα Αιώνες.

Και είδε ο Θεός ότι ήταν καλό. Διότι πριν έλθει το φως στον κόσμο, γνώριζε την ουσία του ότι ήταν καλό· αλλά ενεργεί έτσι εγείροντας τις δικές μας διάνοιες προς τη δύναμη και την εξουσία αυτού που δημιουργούνταν. Διότι, αν δεν ήταν καλό, δεν θα το δημιουργούσε, ούτε θα χώριζε το σκοτάδι από αυτό· αν δεν ήταν ποθητό, δεν θα το ονόμαζε φως, και το σκοτάδι νύχτα, ώστε στο φως του να πορευόμαστε πάντοτε και να εντρυφούμε διαρκώς στα έργα του. Διότι μπορούσε ο Θεός με έναν λόγο και με μία κίνηση όλα όσα δημιούργησε μέσα σε έξι ημέρες να τα παρουσιάσει σαν σε ριπή οφθαλμού. Αλλά δεν έδωσε περιθώριο σε εκείνους που εμφανίστηκαν μετέπειτα· στους Έλληνες εννοώ και στους σοφούς, οι οποίοι απομωράνθηκαν μέσα στη σοφία τους· διότι δεν φύλαξαν τον νόμο Του, και γι' αυτό η σοφία τους καταδικάστηκε ως ασυνεσία.

Διότι, πρόσεξε, μίλησε μόνο, και παρήχθη το φως, και υποχώρησε το σκοτάδι. Και διαχώρισε ο Θεός το φως από το σκοτάδι. Τι σημαίνει «διαχώρισε»; Στο καθένα απένειμε τον δικό του χώρο, καθόρισε τον κατάλληλο χρόνο. Και αφού έγινε αυτό, τότε πλέον αποδίδει στο καθένα την αρμόζουσα ονομασία.

Γ'. Ας δεχθούμε, λοιπόν, με πολλή ευγνωμοσύνη τις διδασκαλίες της Θείας Γραφής και ας μην αντιτασσόμαστε στην αλήθεια, ούτε να παραμένουμε στο σκοτάδι, αλλά ας σπεύδουμε προς το φως και ας πράττουμε έργα άξια του φωτός και της ημέρας, όπως ακριβώς προτρέπει και ο Παύλος λέγοντας: Ας πολιτευθούμε με ευσχημοσύνη όπως κατά την ημέρα και ας μην εργαζόμαστε τα έργα του σκότους. Και ονόμασε, λέει, ο Θεός το φως ημέρα και το σκοτάδι το ονόμασε νύχτα. Όμως, εκείνο που παραλίγο να μας διαφύγει, είναι αναγκαίο να το επαναλάβουμε πάλι. Διότι, αφού είπε, «Γενηθήτω φως, και εγένετο φως», πρόσθεσε: «Και είδε ο Θεός το φως, ότι είναι καλό». Πρόσεξε εδώ, αγαπητέ μου, πόση είναι η θεία συγκατάβαση των λέξεων. Τι λοιπόν; Πριν δημιουργηθεί το φως, δεν γνώριζε ότι είναι καλό, αλλά αφού παρήχθη, η όραση υπέδειξε στον Δημιουργό την ομορφιά του δημιουργήματος; Και ποιος από όσους έχουν νου θα μπορούσε να πει κάτι τέτοιο;

Διότι, εάν ο άνθρωπος που ασκεί κάποια τέχνη, πριν ακόμη κατασκευάσει το δημιούργημά του και πριν του δώσει μορφή, βλέπει τη χρησιμότητα την οποία πρόκειται να εξυπηρετήσει το έργο του· πολύ περισσότερο ο Δημιουργός των πάντων, ο Οποίος με τον λόγο Του έφερε τα πάντα από το μη ον στο είναι, γνώριζε, και πριν ακόμη δημιουργηθεί το φως, ότι είναι καλό. Για ποιον λόγο, λοιπόν, χρησιμοποίησε αυτή τη λέξη;

Συγκαταβαίνοντας στην ανθρώπινη συνήθεια ομιλεί ο μακάριος αυτός προφήτης. Και όπως ακριβώς οι άνθρωποι, όταν δημιουργήσουν κάτι με πολλή επιμέλεια και ολοκληρώσουν τους προσωπικούς τους κόπους, τότε έπειτα από τη δοκιμή αποδίδουν και τον έπαινο σε όσα έχουν κατασκευάσει· με τον ίδιο ακριβώς τρόπο και η Θεία Γραφή, συγκαταβαίνοντας τώρα στην αδυναμία της δικής μας ακοής, λέγει: «Και είδε ο Θεός το φως, ότι είναι καλό», και τότε πρόσθεσε: «Και διαχώρισε ο Θεός το φως από το σκότος»· και ονόμασε ο Θεός το φως ημέρα, και το σκότος το ονόμασε νύχτα, και απένειμε στο καθένα ξεχωριστό χώρο, καθορίζοντας για το καθένα από την αρχή και εκ προοιμίου κάποια όρια, ώστε να τα διαφυλάττουν αυτά ανεμπόδιστα στο διηνεκές. Και αυτό μπορεί να το διαπιστώσει καθένας από όσους φρονούν ορθά, πώς δηλαδή από τότε μέχρι σήμερα ούτε το φως υπερέβη τα δικά του όρια, ούτε το σκότος παρέβη τη δική του τάξη, προκαλώντας κάποια σύγχυση και αταξία. Διότι είναι αρκετό και μόνο αυτό για να οδηγήσει αυτούς που θέλουν να αγνωμονούν στην πειθώ και στην υπακοή των όσων λέγονται από τη Θεία Γραφή, ώστε να μιμηθούν έστω την τάξη των στοιχείων της φύσεως, τα οποία τηρούν ανεμπόδιστα την πορεία τους, και να μην υπερβαίνουν τα δικά τους μέτρα, αλλά να έχουν επίγνωση της δικής τους φύσεως.

Πρόσεξε πόση είναι η συγκατάβαση των λόγων εξαιτίας της ανθρώπινης αδυναμίας. Διότι, όπως ακριβώς για το φως είπε, «Είδε ότι ήταν καλό», έτσι και τώρα για τον ουρανό, δηλαδή για το στερέωμα, λέει, «Και είδε ο Θεός ότι ήταν καλό»· διδάσκοντάς μας με αυτό το ασύλληπτο κάλλος του. Ποιος άλλωστε δεν θα εκπλησσόταν και δεν θα θαύμαζε το γεγονός ότι σε τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα διατήρησε ακμαίο το κάλλος του, και όσο προχωράει ο χρόνος, τόσο το κάλλος αυτό εντείνεται; Τι θα μπορούσε να είναι ωραιότερο από εκείνο που δέχθηκε τον έπαινο από τον ίδιο τον Δημιουργό; Εάν δηλαδή εμείς, όταν βλέπουμε ένα ολοκληρωμένο ανθρώπινο έργο, θαυμάζουμε το σχήμα, τη θέση, το κάλλος, την αναλογία, τον ρυθμό και όλα τα υπόλοιπα, πώς θα μπορούσε κάποιος να επαινέσει επάξια εκείνο που δημιουργήθηκε από τον Θεό, και μάλιστα όταν λαμβάνει τον έπαινο από τον ίδιο τον Δεσπότη;

Διότι το ότι η ισημερία προηγήθηκε του αληθινά πρώτου χρόνου, αυτό είναι φανερό από τη δημιουργία του Θεού. Αφενός, αναζητούμε τον πρώτο μήνα για τον πρώτο χρόνο· και ο πρώτος χρόνος οφείλει να έχει ως αρχή την πρώτη ημέρα και την πρώτη νύχτα, οι οποίες διευθετήθηκαν με ίση διάρκεια. Διότι καμία άλλη αρχή δεν άρμοζε στον πρώτο χρόνο, παρά μόνο η ισότητα των προαναφερθέντων· επειδή έπρεπε, εφόσον επρόκειτο να δημιουργηθεί ο χρόνος και μόλις είχαν έρθει στην ύπαρξη η ημέρα και η νύχτα, να καθοριστεί και να αποδειχθεί η ύπαρξή τους απολύτως ίση, και έπειτα, με αυτόν τον τρόπο, να επιτραπεί στην κίνηση η ανισότητα· διότι, αν η κίνηση επέφερε την ανισότητα, η δημιουργία όφειλε να επιδείξει την ισότητα. Όμως, επιθυμώ να το αποδείξω αυτό μέσα από τη Γραφή. «Εν αρχή», λέει, «εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην», έπειτα προσθέτει ότι υπήρχε σκοτάδι και το φως δεν υπήρχε ακόμη, «και είπεν ο Θεός· γενηθήτω φως, και εγένετο φως»· αυτό το φως δημιουργήθηκε πρώτο, ενώ το σκοτάδι είχε καταλάβει τα πάντα. Λέει λοιπόν: «Είπεν ο Θεός· γενηθήτω φως, και εγένετο φως, και διεχώρισεν ο Θεός ανά μέσον του φωτός και ανά μέσον του σκότους, και εκάλεσεν ο Θεός το φως ημέραν και το σκότος εκάλεσε νύκτα»· ιδού η πρώτη ημέρα και η πρώτη νύχτα. Διότι τι εννοεί; Πώς είπε «και διεχώρισεν ο Θεός ανά μέσον του φωτός και ανά μέσον του σκότους», το οποίο όρισε ως νύχτα; Διότι το «ανά μέσον» ορίζει εξίσου τα δύο άκρα.

Γι' αυτό, αφού είπε ότι δημιουργήθηκε το φως, πρόσθεσε: «Και είδε ο Θεός το φως ότι ήταν καλό», και με τον ίδιο τρόπο έκανε για το καθένα. Έπειτα, για να μη μακρηγορεί αναφέροντας τα πάντα ονομαστικά, αποφαίνεται συνολικά για όλα με μία φράση και λέει πάλι: «Είδε ο Θεός όλα όσα δημιούργησε, και ιδού ήταν πάρα πολύ καλά». Όχι επειδή ο Θεός κατάλαβε ότι το δημιούργημα είναι καλό αφού πρώτα δημιουργήθηκε· μη γένοιτο. Διότι, αν ένας άνθρωπος τεχνίτης, έχοντας μάθει την τέχνη του, γνωρίζει και πριν από την κατασκευή τους ότι τα έργα που πρόκειται να γίνουν από αυτόν θα είναι καλά, πολύ περισσότερο εκείνη η άρρητη σοφία, η οποία παρήγαγε τα πάντα μόνο με το θέλημά της, γνώριζε και πριν από τη δημιουργία τους ότι είναι καλά.

Ο Θεός όμως, ως προνοητής των πάντων, ούτε αυτούς παραβλέπει, αλλά και σε εκείνους αποστέλλει την κατάλληλη τροφή, ένα πλήθος πουλιών μέσω κάποιας νεφέλης, και τους δράκοντες που αρπάζονται από τους αγγέλους εκεί τους απορρίπτει, λέει. «Εσύ διέρρηξες πηγές και χειμάρρους» από τα σπλάχνα της γης· «εσύ ξέρανες τους ποταμούς του Ηθάμ» γύρω από την Ιερουσαλήμ, ώστε να μην μπορούν τα έθνη να τους πολιορκούν εύκολα. «Δική σου είναι η ημέρα και δική σου είναι η νύχτα», εσένα που διαχώρισες «ανάμεσα στο φως και ανάμεσα στο σκοτάδι»· «εσύ δημιούργησες το φως και τον ήλιο» για να καταυγάζουν τηλαυγώς τον επίγειο κόσμο. «Εσύ έκανες όλα τα ωραία της γης», γλαφυρά λιβάδια και καθετί καλό· «το θέρος και την άνοιξη, εσύ τα έπλασες. Θυμήσου αυτήν» την κτίση σου. «Ο εχθρός ονείδισε τον Κύριο, και ένας άφρων λαός παρόξυνε το όνομά σου», εσένα που έπραξες αυτά τα ρηθέντα μεγάλα και θαυμαστά. Διότι, αφού απαρίθμησε τα σύμβολα της θεότητας του Χριστού, στη συνέχεια μεταβαίνει στα ανθρώπινα και ταπεινά, λέγοντας: «Μην παραδώσεις στα θηρία μια ψυχή που σε δοξολογεί· μην ξεχάσεις μέχρι τέλους τις ψυχές των πενήτων σου· επίβλεψε στη διαθήκη σου, διότι οι σκοτισμένοι της γης γέμισαν από οίκους ανομιών». Ως θηρία, σκοτισμένους και οίκους παρανομίας υπονόησε τους Ιουδαίους. «