Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 1:6

Γ΄. Αυτά ας τα αναλογιζόμαστε κάθε ώρα μέσα μας, και ας καταβάλλουμε μεγάλη φροντίδα για τη δική μας σωτηρία, ώστε, καθώς περνά ο χρόνος, να μην προκαλέσουμε στον εαυτό μας, χωρίς να το καταλάβουμε, τη μεγαλύτερη ζημία. Αλλά αρκετά με τα προοίμια· ας ακούσουμε, αν θέλετε, ποια είναι αυτά που και σήμερα επιθυμεί να μας διδάξει η χάρη του Πνεύματος μέσω της γλώσσας του Μωυσή. «Και είπε», αναφέρει, «ο Θεός: Ας συναχθεί το νερό που βρίσκεται κάτω από τον ουρανό σε μία σύναξη, και ας φανεί η ξηρά· και έγινε έτσι». Πρόσεξέ μου εδώ, αγαπητέ, την άριστη τάξη και ακολουθία. Διότι, αφού είπε στην αρχή ότι η γη ήταν αόρατη και ακατασκεύαστη, επειδή καλυπτόταν από το σκοτάδι και τα ύδατα· έπειτα, τη δεύτερη ημέρα, προστάζοντας να δημιουργηθεί το στερέωμα, πραγματοποίησε τον διαχωρισμό των υδάτων, ονομάζοντας το στερέωμα ουρανό· τώρα πάλι μας διδάσκει ότι κατά την τρίτη ημέρα πρόσταξε το νερό που βρισκόταν κάτω από τον ουρανό, δηλαδή το στερέωμα, να συγκεντρωθεί σε μία σύναξη και να παραχωρήσει χώρο, ώστε να φανεί η ξηρά· και έγινε έτσι. Επειδή δηλαδή τα πάντα ήταν γεμάτα από ύδατα, προστάζει να συγκεντρωθεί το πλήθος των υδάτων σε μία σύναξη, ώστε με αυτόν τον τρόπο να φανεί η ξηρά. Παρατήρησε πώς λίγο-λίγο μας φανερώνει τη διακόσμηση και την ομορφιά της. «Και έγινε», λέει, «έτσι». Πώς; Όπως ακριβώς πρόσταξε ο Δεσπότης.

Εδώ όμως δεν υπάρχει τίποτα τέτοιο, αλλά και ο κόπος είναι μικρότερος, και ο πλούτος απερίγραπτος. Διότι τέτοια είναι όλα τα πνευματικά πράγματα. Ας μη γίνουμε λοιπόν χειρότεροι από εκείνους που έχουν συνεπαρθεί με τα αισθητά, αλλά ας ερευνήσουμε και εμείς αυτόν τον πνευματικό θησαυρό που βρίσκεται αποταμιευμένος σε αυτά τα λόγια, και ας δούμε πρώτα τι το καινούργιο και παράδοξο υπάρχει στα λεγόμενα, και για ποιον λόγο χρησιμοποίησε τέτοια αλλαγή των λέξεων ο μακάριος αυτός προφήτης, ή μάλλον ο φιλάνθρωπος Θεός που ομιλεί μέσω του προφήτη. Και λέει: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωση». Διότι προηγουμένως τον ακούγαμε να λέει μετά τη δημιουργία του ουρανού και της γης: «Γενηθήτω φως», και «Γενηθήτω στερέωμα ανάμεσα στο νερό»· και πάλι: «Ας συναχθεί το νερό σε μία σύναξη, και ας φανεί η ξηρά», και «Γενηθήτωσαν φωστήρες», και «Ας βγάλουν τα νερά ερπετά ζωντανών ψυχών». Είδες ότι μόνο με τον λόγο και με το πρόσταγμα δημιουργήθηκε όλη η κτίση μέσα στις πέντε ημέρες; Παρατήρησε σήμερα πόση είναι η διαφορά των λέξεων. Διότι δεν λέει πλέον, «γενηθήτω άνθρωπος», αλλά τι; «Ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωση». Τι είναι αυτό το καινούργιο; Τι είναι αυτό το παράξενο; Ποιος άραγε είναι αυτός που δημιουργείται, ώστε ο Δημιουργός να χρειαστεί τόση βουλή και σκέψη για την κατασκευή του;

Και εμείς, αδελφοί (διότι αυτά προγράφτηκαν για τη δική μας νουθεσία), θεωρώντας τα πάντα ως μηδέν, ας τηρήσουμε τον νόμο και τις εντολές του Θεού. Θέλοντας δε να δείξει πόσης τιμής έχει αξιωθεί ο άνθρωπος, ψάλλοντας ανέφερε: «Τα χέρια σου με έκαναν και με έπλασαν». Διότι με τον λόγο του συνέστησε τα πάντα ο Θεός, και τα έφερε από την ανυπαρξία στην ύπαρξη. Αφού δηλαδή δημιούργησε τον ουρανό και τη γη, είπε: «Ας γίνει φως», και έγινε φως· και, «Ας γίνει στερέωμα, και ας διαχωρίζει ανάμεσα στα ύδατα»· και, «Ας βλαστήσει η γη χορτάρι»· και, «Ας γίνουν φωστήρες στο στερέωμα του ουρανού»· και, «Ας παραγάγουν τα ύδατα έμβια όντα με ζωντανή ψυχή»· και, «Ας παραγάγει η γη ζωντανή ψυχή, κτήνη, ερπετά και θηρία κατά το είδος τους»· τον άνθρωπο όμως, αφού πήρε χώμα από τη γη, τον έπλασε. Ο προφήτης, λοιπόν, κινούμενος από το θείο Πνεύμα, υπενθυμίζει τη φιλοστοργία του Δημιουργού για την ανθρώπινη φύση. Διότι, ενώ κατασκεύασε τα πάντα με τον λόγο, λέγεται ότι ο ίδιος έπλασε τη φύση των ανθρώπων, όχι χρησιμοποιώντας χέρια (επειδή είναι ασώματος και χωρίς σχήμα· διότι «ο Θεός είναι Πνεύμα», σύμφωνα με τη φωνή του Κυρίου), αλλά επιδεικνύοντας την περισσή εύνοια και οικειότητα προς αυτό το δημιούργημα, την οποία έχουμε εμείς οι άνθρωποι· διότι πλαστήκαμε κατ' εικόνα του· γι' αυτό ακριβώς, από όλα τα έμβια όντα μόνον ο άνθρωπος προικίζεται με σύνεση.

Και πρόσεξε το παράδοξο: δεν είπε «Λάζαρε, ξανάζησε», αλλά τι; «Λάζαρε, βγες έξω», για να διδάξει τους παρισταμένους ότι αυτός είναι εκείνος που καλεί τα μη όντα ως όντα, για να δείξει στους παρόντες ότι αυτός είναι εκείνος, ο Θεός ζώντων και όχι νεκρών, για να επιδείξει την κατάλληλη στιγμή το ανεμπόδιστο του θείου προστάγματος, και να υπενθυμίσει στους παρευρισκόμενους εκείνον που λέει: «Ας γίνει στερέωμα»· «Ας συγκεντρωθούν τα ύδατα σε μία συναγωγή»· «Ας βλαστήσει η γη χορτάρι»· «Ας παραγάγουν τα ύδατα έμβια ερπετά»· «Λάζαρε, βγες έξω»· και το έκανε αυτό για μεγαλύτερη και βεβαιότερη πίστη αυτών που είχαν προστρέξει, ώστε το μεν νεκρικό ένδυμα και τα δεσμά να μαρτυρήσουν τη νέκρωση, η δε άμεση υπακοή και ο ανεμπόδιστος φόβος να κηρύξουν τη δεσποτική εξουσία: «Λάζαρε, βγες έξω»· και ο αποσυντεθειμένος ορθωνόταν, και ο σαπισμένος αποκτούσε αισθήσεις· ο νεκρός υπάκουε, και ο δεσμώτης έτρεχε, και εκείνος που θρηνούνταν σκιρτούσε. Για ποιον λόγο όμως ο Σωτήρας χρησιμοποιεί κραυγή τη συγκεκριμένη στιγμή; Διότι, λέει ο ευαγγελιστής, «αφού είπε αυτά, κραύγασε με μεγάλη φωνή: Λάζαρε, βγες έξω». Και ίσως με τη δυνατή φωνή προτύπωνε τη μέλλουσα ανάσταση· διότι, λέει, «θα ηχήσει η σάλπιγγα και οι νεκροί θα αναστηθούν». Αν και έχω πολλά ακόμη να πω, παρασύρομαι στο προκείμενο θέμα και αναγκάζομαι να μεταβώ από τον έναν τάφο στον άλλον.

Διότι αυτά ήταν πιο κατανοητά στους ακροατές εκείνης της εποχής, εφόσον τα έβλεπαν και βρίσκονταν μπροστά στα μάτια τους. Γι' αυτό και ο Μωυσής, αρχίζοντας τη διήγηση της δημιουργίας, χωρίς να αναφέρει απολύτως τίποτα για τα επουράνια, ούτε μικρό ούτε μεγάλο, κάνει την αρχή από τον ουρανό και τη γη, και στη συνέχεια προχωρά στον ήλιο και τη σελήνη, στα φυτά, στα υδρόβια και στα τετράποδα, και καταλήγει τον λόγο του στον άνθρωπο. Όταν δε αναφέρει εδώ «ουρανούς ουρανών», δεν υποδηλώνει κάποιο πλήθος, αλλά ονομάζει τον ίδιο τον ουρανό, ουρανό του ουρανού. Διότι στην εβραϊκή γλώσσα συνηθίζεται ο ουρανός να αποκαλείται στον πληθυντικό «ουρανοί»· όπως ακριβώς λέει και σε άλλο σημείο: «Ο ουρανός του ουρανού ανήκει στον Κύριο· τη δε γη την έδωσε στους υιούς των ανθρώπων». Και, «το ύδωρ το υπεράνω των ουρανών». Άκουσες άλλωστε και τον Μωυσή να λέει ότι από τα ύδατα, άλλα μεν τα άφησε κάτω, ενώ τα άλλα φρόντισε να αιωρούνται πάνω από τα νώτα των ουρανών, στερεώνοντας το στερέωμα στο μέσο της αβύσσου και αφήνοντας τα ύδατα να παραμένουν πάνω από τα νώτα του.

βʹ. Μέσα από αυτά δίδαξε την ευκολία της δημιουργίας. Διότι, όπως είναι εύκολο για τον άνθρωπο να απλώσει ένα δέρμα και να στήσει μια σκηνή, έτσι και ο Θεός του σύμπαντος εξάπλωσε τους μεγάλους θόλους των ουρανών, χρησιμοποιώντας μόνο τον λόγο Του. «Αυτός που στεγάζει με ύδατα τα υπερώα Του». Αυτό δίδαξε και ο μακάριος Μωυσής· διότι ανέφερε ότι ο Θεός είπε: «Ας γίνει στερέωμα στο μέσο του ύδατος, και ας διαχωρίζει ανάμεσα στο ύδωρ που βρίσκεται πάνω από το στερέωμα, και στο ύδωρ που βρίσκεται κάτω από το στερέωμα».

Διότι λέει: «Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας». Πριν από την πλάση, τιμώμαστε με ιδιαίτερη μέριμνα. Διότι, ενώ παρείχε την ύπαρξη στο καθένα από τα όντα, διατηρούσε την αυθεντία εκείνου που προστάζει, και ολόκληρη την ορατή φύση τη δημιουργούσε με ένα πρόσταγμα, απευθυνόμενος με προστακτικό τρόπο σε όσα δεν υπήρχαν: «Ας γίνει φως»· «ας γίνει στερέωμα»· «ας γίνουν φωστήρες για φωτισμό»· «ας βγάλουν τα ύδατα ερπετά ζωντανών ψυχών»· «ας βγάλει η γη τετράποδα κατά το είδος τους»!

ε΄. Αυτός εκ του μη όντος δημιούργησε τους αγγέλους, τον ουρανό, τη γη, και όλα όσα υπάρχουν σε αυτά· το αιθέριο πυρ, και την άβυσσο των υδάτων· τον αέρα, ταμείο της πνοής και διαυγέστατο όχημα του φωτός, έναν δεύτερο θόλο στερεωμένο μέσα στα ύδατα, το μεθόριο μεταξύ των υπερώων και των αβυσσαίων υδάτων, τον οποίο ακριβώς ονόμασε ουρανό· τον ολόλαμπρο ήλιο, τον διπλοδρόμο εργάτη της ημέρας και της νύχτας, που καταυγάζει τα πάντα με τις λαμπρές του ανταύγειες· τη σελήνη που καταφωτίζει τη νύχτα και μετριάζει τη φλόγωση της ηλιακής αίγλης· τα άστρα, τα οποία αποτελούν στολίδια του στερεώματος· και βεβαίως όλα τα επίγεια· άνθη κάθε είδους και εξαιρετικά χρήσιμα, χορτάρι που βγάζει σπόρους, καρποφόρα δέντρα, ένα ωραιότατο στολίδι για τη γη· παντοειδή φύλα ζώων που κολυμπούν στα ύδατα, μεγάλα και εξαίσια κήτη· ποικίλα γένη ερπετών, και φτερωτά πτηνά, τα οποία γεννήθηκαν μεν από τα ύδατα, αλλά πετούν στον αέρα και διαβιούν στη γη· ζώα πάλι που προήλθαν από τη γη, και ατίθασα θηρία, καθώς και ομάδες ήμερων κτηνών· όλα μαζί αποτελούν απόδειξη της δικής Του μεγαλουργίας, και χώρο εστίασης για εκείνον που επρόκειτο να πλαστεί κατ' εικόνα Θεού.

Επειδή, λοιπόν, η Γραφή αναφέρει «ουρανό» και «ουρανό του ουρανού» και «ουρανούς ουρανών», και ο μακάριος Παύλος λέει ότι αρπάχθηκε «έως τρίτου ουρανού», λέμε ότι κατά τη δημιουργία του σύμπαντος παραλάβαμε τη διδασκαλία για τη δημιουργία του ουρανού, τον οποίο οι θύραθεν σοφοί ονομάζουν άναστρη σφαίρα, έχοντας σφετεριστεί τα δόγματα του Μωυσή. Επιπλέον, ο Θεός ονόμασε ουρανό και το στερέωμα, το οποίο πρόσταξε να δημιουργηθεί ανάμεσα στα ύδατα, ορίζοντάς το να διαχωρίζει το ύδωρ που βρίσκεται πάνω από το στερέωμα από το ύδωρ που βρίσκεται κάτω από το στερέωμα. Τη φύση αυτού, ο θείος Βασίλειος, έχοντας μυηθεί από τη θεία Γραφή, τη χαρακτηρίζει λεπτή σαν καπνό.

«Διότι, οσάκις τρώγετε τον άρτο τούτο και πίνετε το ποτήριο τούτο, καταγγέλλετε τον θάνατο του Υιού του ανθρώπου και ομολογείτε την ανάστασή του, έως ότου έλθει». Εάν λοιπόν «ο λόγος του Θεού είναι ζωντανός και ενεργός» και «όλα όσα θέλησε ο Κύριος τα έπραξε»· εάν είπε: «Ας γίνει φως, και έγινε· ας γίνει στερέωμα, και έγινε»· εάν «με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους»· εάν ο ουρανός και η γη, το νερό, η φωτιά, ο αέρας και όλος ο κόσμος τους δημιουργήθηκαν με τον λόγο του Κυρίου, καθώς και τούτο το πολυθρύλητο ον, ο άνθρωπος· εάν, επειδή το θέλησε, ο ίδιος ο Θεός Λόγος έγινε άνθρωπος και από τα καθαρά και αμώμητα αίματα της αγίας Παρθένου έδωσε ασπόρως υπόσταση σε σάρκα για τον εαυτό του, —δεν μπορεί άραγε να κάνει τον άρτο δικό του σώμα, και τον οίνο και το νερό αίμα; Είπε στην αρχή: «Ας βλαστήσει η γη χορτάρι», και μέχρι τώρα, όταν πέφτει βροχή, βγάζει τα ίδια βλαστάρια, παρακινούμενη και ενδυναμούμενη από το θείο πρόσταγμα. Είπε ο Θεός: «Τούτο είναι το σώμα μου», και: «Τούτο είναι το αίμα μου», και: «Τούτο ποιείτε», και με το παντοδύναμο πρόσταγμά του αυτό γίνεται, έως ότου έλθει· διότι έτσι είπε: «Έως ότου έλθει».

Ας επιστρέψουμε όμως στο προκείμενο θέμα μας. Διότι έχει λεχθεί ότι το ύδωρ που βρισκόταν πάνω από τη γη έφτανε μέχρι και τον ανώτατο πόλο. «Και είπε ο Θεός: ας γίνει στερέωμα στο μέσο του ύδατος, και ας διαχωρίζει ανάμεσα σε ύδωρ και ύδωρ, και έγινε έτσι». Δες την υπερβολή της ασύγκριτης δύναμης και σοφίας. Διότι, όπως ακριβώς κάποιος οπός ή πυτιά πήζει τη φύση του γάλακτος και παρασκευάζει τυρί, έτσι και εκείνη η θεία ρήση, επενεργώντας στην απαλότατη φύση των υδάτων, έπηξε και εστερέωσε τον ενδιάμεσο χώρο των υδάτων, διαχωρίζοντας τα άνω ύδατα από τα κάτω. Και έκανε ο Θεός το στερέωμα, και το έργο ακολουθεί άμεσα τον λόγο. «Και ονόμασε ο Θεός το στερέωμα ουρανό». Διότι έτσι ενέκρινε η πάνσοφη ευδοκία Του, ώστε κάποια μεν από τα κτίσματα να τα φέρει στην ύπαρξη εκ του μη όντος, άλλα δε, με το πρόσταγμά Του, να λάβουν την ύπαρξή τους από τα ήδη κτισθέντα, όπως τα τέκνα από τη μητέρα τους.

Διότι ταυτόχρονα με την προσταγή έγινε και η συγκέντρωση των υδάτων, ταυτόχρονα και η αποκάλυψη της γης, και φάνηκε η ξηρά. «Και ονόμασε ο Θεός την ξηρά γη, και τα συστήματα των υδάτων τα ονόμασε θάλασσες». Λένε όμως μερικοί εντελώς απερίσκεπτα ότι ο ουρανός δημιουργήθηκε κάπου χαμηλότερα, και μετά την υποχώρηση των υδάτων που βρίσκονταν κάτω από αυτόν, σήκωσε ο ίδιος τα ύδατα που βρίσκονταν στο άνω μέρος του και ανέβηκε για να υψωθεί. Και πώς είναι δυνατόν να αληθεύει μια τέτοια αντίληψη; Διότι ο Θεός πρόσταξε να γίνει το στερέωμα στο μέσο των υδάτων. Και αν δημιουργήθηκε κάπου χαμηλότερα και έπειτα υψώθηκε κατ' αυτόν τον τρόπο, τότε δεν έγινε όπως διατάχθηκε στο μέσο των υδάτων, αλλά προς τα κατώτερα μέρη, έχοντας αφήσει τα περισσότερα ύδατα από πάνω του. Και αν τα σήκωσε και ανυψώθηκε, πώς χώρεσαν μεταξύ αυτού και του πρώτου ουρανού; Πώς δε και αυτό που διατάχθηκε να στερεωθεί άπαξ σε έναν τόπο, μετατίθεται σε άλλον τόπο; Διότι είναι περιττή και απερίσκεπτη μια τέτοια επινόηση. «Και ονόμασε ο Θεός την ξηρά γη και τα συστήματα των υδάτων τα ονόμασε θάλασσες». Όχι απλώς μία θάλασσα, αλλά περισσότερες θάλασσες εξαιτίας του πλήθους των υδάτων. Και όπως ακριβώς υπάρχει ένας κόσμος, αλλά λέγεται ότι υπάρχουν πολλές χώρες και νησιά, έτσι και η μία θάλασσα, λόγω του πλήθους της ονομάζεται θάλασσες, διαχωρίζοντας χώρες και έθνη και συμπλέγματα πολλών νησιών, μικρών και μεγάλων.

Διότι είναι προφανές ότι από τα ύδατα που είχαν αποταμιευθεί πάνω από το στερέωμα, όταν «είπε ο Θεός: Ας γίνει στερέωμα στο μέσο του ύδατος, και ας διαχωρίζει μεταξύ ύδατος και ύδατος», από εκείνα τα ύδατα κατέρρευσε.

Ότι τον μεν ουρανό τον εξέτεινε σαν υπερυψωμένη καμάρα και σαν σκηνή, όπως εξήγησαν αργότερα ο Δαβίδ και ο Ησαΐας μετά τον Μωυσή· τη δε γη, αφού την δημιούργησε, τη θεμελίωσε πάνω στα ύδατα, χωρίς να χρειαστεί πολλές ημέρες, ούτε σκέψη, ούτε χρήση μυστριού, ούτε νήματος μετρήματος για την κτίση της. Διότι, αν και λέει στον Ιώβ «ποιος άπλωσε νήμα πάνω της», ωστόσο ανέφερε το νήμα χρησιμοποιώντας ανθρώπινη έκφραση και συνήθεια. Και πώς την έκτισε; Προφανώς είπε: Γενηθήτω γη, και έγινε γη. Όπως ακριβώς είπε: «Γενηθήτω στερέωμα», «ας συναχθεί το ύδωρ», «ας βλαστήσει η γη», «γενηθήτωσαν φωστήρες», «ας εξαγάγουν τα ύδατα» και όλα τα παρόμοια, και έγιναν, έτσι είπε και πριν από όλα αυτά: Γενηθήτω ουρανός, και έγινε αμέσως και εκτάθηκε σαν σκηνή· γενηθήτω γη, και παρήχθη αμέσως και έλαβε ως θεμέλιο τις πηγές των υδάτων, ώστε και από αυτό να θαυμάσουμε απεριόριστα τη θεία και άπειρη σοφία και δύναμη, διότι αυτό το εξαιρετικά ρευστό και απαλότατο στοιχείο έγινε θεμέλιο του πολυφορτωμένου και βαρύτατου.

Είτε λοιπόν πολύ χρόνο είτε λίγο την άφησε αδιαμόρφωτη και αόρατη, κανείς δεν το γνωρίζει. Αλλά ούτε ο θείος Μωυσής δήλωσε κάτι περί τούτου, παρά μόνο ότι «στην αρχή ο Θεός δημιούργησε τον ουρανό και τη γη», και ότι είπε «Ας γίνει φως», και αμέσως συστάλθηκε το σκοτάδι και εισήχθη στη θέση του το φως. «Και ονόμασε», λέει, «ο Θεός το φως ημέρα και το σκοτάδι το ονόμασε νύχτα», και τα δύο μαζί τα ονόμασε μία ημέρα· «Έγινε», λέει, «εσπέρα και έγινε πρωί, ημέρα μία». Έπειτα διηγείται τη διακόσμηση των κτισμάτων που ακολούθησε, κινούμενος στο νου και στη γλώσσα από το θείο Πνεύμα, και ότι τη δεύτερη ημέρα πρόσταξε: «Ας γίνει στερέωμα»· την δε τρίτη: «Ας συναχθεί το νερό» και «Ας βλαστήσει η γη χορτάρι και καρποφόρο δέντρο που να κάνει καρπό»· την δε τέταρτη: «Ας γίνουν φωστήρες»· την δε πέμπτη: «Ας παραγάγουν τα νερά ερπετά» και κήτη και πετεινά· την δε έκτη: <Ας παραγάγει η γη> τετράποδα της ξηράς και θηρία και όλα τα κτήνη· και έγινε έτσι.

Ζ΄. Αυτοί μεν λοιπόν που ακολουθούν την ανθρώπινη σοφία είναι έτοιμοι να αποφανθούν ότι και η θάλασσα είναι άναρχη, όπως ακριβώς και ολόκληρος ο κόσμος· όσοι όμως έλαβαν τη γνώση υπό την καθοδήγηση του Αγίου Πνεύματος, διδάχθηκαν πραγματικά ότι ούτε η θάλασσα ούτε ο υπόλοιπος κόσμος είναι άναρχος, αλλά έχουν ακούσει: «Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην»· και πάλι: «Ας δημιουργηθεί στερέωμα, και το νερό που βρίσκεται κάτω από το στερέωμα ας συναχθεί σε μία σύναξη»· δηλαδή, ας συγκεντρωθεί ομού και καθ' εαυτό, και ας φανεί η ξηρά. Διότι το «σε μία σύναξη» δεν υποδηλώνει συγκέντρωση σε έναν μόνο τόπο. Διότι, ιδού, η θεία φωνή και πάλι ονόμασε τα συστήματα των υδάτων θάλασσες.

Επομένως, ούτε το ότι το στερέωμα δημιουργήθηκε εν μέσω του ύδατος και διαχώρισε το ένα ύδωρ από το άλλο θα μπορούσε να υποδηλώνει ότι ο διαχωρισμός του ύδατος συντελέστηκε με ισομερή κατανομή της ποσότητας, ώστε το ύδωρ που περιορίστηκε κάτω από το στερέωμα να είναι ίσο με το επάνω, και κατ' επέκταση όλος ο χώρος μεταξύ της γης και του στερεώματος να είχε πληρωθεί από ύδατα, και αργότερα να περιήλθε στη σημερινή του κατάσταση με τη συγκέντρωση των υδάτων στον οικείο τόπο τους. Διότι, εφόσον ολόκληρη η γη έχει ελάχιστη αναλογία —για να μην πω καμία απολύτως, σύμφωνα με τους φυσικούς— σε σχέση με τη σφαίρα του στερεώματος, ποιες κοιλότητές της θα μπορούσε κανείς να φανταστεί ότι θα ήταν απολύτως επαρκείς για την υποδοχή τόσο μεγάλου όγκου υδάτων; Αντιθέτως, το μεν ότι το στερέωμα δημιουργήθηκε εν μέσω του ύδατος, θα πρέπει να υπολάβουμε ότι σημαίνει απλώς πως το σώμα του στερεώματος δημιουργήθηκε μεταξύ του ύδατος· το δε ότι διαχώρισε το ένα ύδωρ από το άλλο, σημαίνει ότι απέσπασε, ανύψωσε και μετέφερε προς τα άνω κάθε τι το κάπως λεπτότερο, ενώ το εντελώς γεώδες, και, για να το πούμε έτσι, το κατακάθι, την υπόσταθμη και την αλμυρότητα του ύδατος, τα άφησε κάτω, και έτσι παρεμβάλλεται μεταξύ του ενός ύδατος και του άλλου· με τη διαφορά όμως ότι το ύδωρ που βρίσκεται επάνω από το στερέωμα έχει άπειρο πλήθος σε σχέση με εκείνο κάτω από το στερέωμα και ξεπερνά σχεδόν κάθε αναλογία.