Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 1:7

Και όλη η ορατή κτίση δημιουργήθηκε σε έξι ημέρες· και την μεν πρώτη το φως, το οποίο ονόμασε ημέρα· τη δε δεύτερη το στερέωμα· και την τρίτη, αφού συνήγαγε τα ύδατα, φανέρωσε την ξηρά, και παρήγαγε τους ποικίλους καρπούς σε αυτήν· και την μεν τέταρτη δημιούργησε τον ήλιο και τη σελήνη, και όλο τον χορό των αστέρων· τη δε πέμπτη έδωσε γένεση στα ζώα της θάλασσας και στα πτηνά του αέρα· τη δε έκτη δημιούργησε τα τετράποδα πάνω στη γη, και τέλος τον άνθρωπο. Επίσης, τα αόρατα ιδιώματά Του από τη δημιουργία του κόσμου, επειδή κατανοούνται διά μέσου των δημιουργημάτων, γίνονται ορατά· και ούτε το φως είναι σαν τη νύχτα, ούτε ο ήλιος σαν τη σελήνη, ούτε τα άλογα όντα είναι σαν τον λογικό άνθρωπο· ούτε οι άγγελοι σαν τους θρόνους, ούτε οι θρόνοι σαν τις εξουσίες· αλλά το καθένα σύμφωνα με το γένος του και την ιδιαίτερη ουσία του, όπως δημιουργήθηκε, έτσι ακριβώς είναι. Ή λοιπόν ας εξαιρεθεί ο Λόγος από τα δημιουργήματα, και ως Κτίστης ας αποδοθεί στον Πατέρα, και ας ομολογηθεί ως Υιός εκ φύσεως· ή, εάν είναι εξ ολοκλήρου κτίσμα, ας ομολογηθεί ότι έχει την ίδια τάξη την οποία έχουν και τα υπόλοιπα (κτίσματα) μεταξύ τους· ας λέγεται δε και το καθένα από εκείνα κτίσμα, αλλά όχι ως ένα από τα κτίσματα, γέννημα ή δημιούργημα, ούτε ως ένα από τα δημιουργήματα ή τα γεννήματα.

Διότι αυτό είναι ίδιον των κτισμάτων, προκειμένου όμως περί του Λόγου είναι απρεπές να το σκεπτόμαστε ή να το λέμε. Επειδή ο Λόγος του Θεού είναι δημιουργός και πλαστουργός, και αυτός ο ίδιος είναι η βουλή του Πατρός. Γι' αυτόν τον λόγο, λοιπόν, δεν είπε η θεία Γραφή ότι εκείνος που άκουγε, άκουσε και αποκρίθηκε για το πώς ή ποια θέλει να γίνουν τα δημιουργήματα, αλλά είπε μόνο ο Θεός: «Γενηθήτω», και πρόσθεσε: «Και έγινε έτσι». Διότι αυτό που κρίθηκε καλό και αποφασίστηκε, αμέσως πραγματοποιούνταν δια του Λόγου και ολοκληρωνόταν. Όταν βέβαια ο Θεός δίνει εντολές σε άλλους ή σε αγγέλους, ή ομιλεί στον Μωυσή, ή δίνει υποσχέσεις στον Αβραάμ, τότε εκείνος που ακούει αποκρίνεται. Και ο μεν λέει: «Πώς θα το γνωρίσω;», ο δε: «Διάλεξε κάποιον άλλον», και πάλι: «Εάν με ρωτήσουν: Ποιο είναι το όνομά του; Τι θα τους πω;».

Διότι, ακόμη και αν λέτε «όχι σαν ένα από τα κτίσματα», αυτό το σόφισμά σας θα αποδειχθεί ανόητο· διότι και πάλι τον χαρακτηρίζετε ως ένα από τα κτίσματα. Και όσα θα μπορούσε να πει κανείς για τα υπόλοιπα κτίσματα, τα ίδια ακριβώς φρονείτε και για τον Υιό, ως αληθινά «μωροί και τυφλοί». Διότι ποιο άλλο από τα κτίσματα είναι πανομοιότυπο με ένα άλλο, ώστε να το λέτε αυτό για τον Υιό ως κάτι το εξαιρετικό; Όλη η ορατή κτίση δημιουργήθηκε σε έξι ημέρες· και την μεν πρώτη δημιουργήθηκε το φως, το οποίο ονόμασε ημέρα· τη δε δεύτερη το στερέωμα· και την τρίτη, αφού συγκέντρωσε τα ύδατα, φανέρωσε την ξηρά και έκανε να βλαστήσουν σε αυτήν ποικίλοι καρποί· και την τέταρτη έφτιαξε τον ήλιο και τη σελήνη και ολόκληρο τον χορό των αστέρων· τη δε πέμπτη δημιούργησε τα ζώα της θάλασσας και τα πτηνά του αέρα· και την έκτη έφτιαξε τα τετράποδα πάνω στη γη, και τελικά τον άνθρωπο. Έτσι, «τα αόρατά Του, από την κτίση του κόσμου, κατανοούμενα μέσα από τα δημιουργήματα, γίνονται καθαρά ορατά», και ούτε το φως είναι όπως η νύχτα, ούτε ο ήλιος όπως η σελήνη, ούτε τα άλογα ζώα είναι όπως ο λογικός άνθρωπος· ούτε οι άγγελοι είναι όπως οι θρόνοι, ούτε αυτοί όπως οι εξουσίες, αλλά όλα μεν είναι κτίσματα, το δε καθένα από τα δημιουργήματα, «σύμφωνα με το γένος του» και με την ιδιαίτερη ουσία του όπως ακριβώς πλάστηκε, έτσι είναι και παραμένει.

Διότι αυτό είναι ίδιον των κτισμάτων, ενώ προκειμένου περί του Λόγου είναι απρεπές να το σκεφτόμαστε ή να το λέμε. Επειδή ο Λόγος του Θεού είναι δημιουργός και ποιητής, και ο ίδιος αποτελεί τη βουλή του Πατρός. Γι' αυτόν τον λόγο, άλλωστε, η Θεία Γραφή δεν είπε ότι ο ακούων άκουσε και αποκρίθηκε πώς ή ποια θέλει να γίνουν τα όσα δημιουργούνται, αλλά ανέφερε μόνο: «είπε ο Θεός· ας γίνει», και πρόσθεσε: «και έγινε έτσι». Διότι ό,τι αποφασιζόταν και αποτελούσε θέλημα, αμέσως πραγματοποιούνταν και ολοκληρωνόταν μέσω του Λόγου. Διότι, όταν ο Θεός δίνει εντολή σε άλλους ή σε αγγέλους, ή όταν συνομιλεί με τον Μωυσή ή δίνει υπόσχεση στον Αβραάμ, τότε ο ακούων αποκρίνεται. Και ο ένας λέει: «Από πού θα το γνωρίσω;», ενώ ο άλλος: «Επίλεξε άλλον», και πάλι: «Εάν με ρωτήσουν: "ποιο είναι το όνομά του;", τι θα τους πω;» Αλλά και ο άγγελος, από τη μια έλεγε στον Ζαχαρία: «Αυτά λέει ο Κύριος», και από την άλλη ρωτούσε τον Κύριο: «Κύριε Παντοκράτορ, μέχρι πότε δεν θα ελεήσεις την Ιερουσαλήμ;», και ανέμενε να ακούσει «λόγια καλά και παρηγορητικά». Διότι καθένας από αυτούς έχει ως μεσίτη τον Λόγο και τη Σοφία του Θεού, που φανερώνει το βούλημα του Πατρός.

Διότι θα μπορούσε, όπως είπε εξ αρχής, να αναφερθεί διεξοδικά στα πάντα: «Στην αρχή δημιούργησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη»· έπειτα, «Δημιούργησε το φως»· έπειτα, «Δημιούργησε το στερέωμα»· τώρα όμως, καθώς παρουσιάζει τον Θεό να προστάζει και να συνομιλεί, υποδηλώνει μέσω της σιωπής εκείνον προς τον οποίο δίνει την προσταγή και με τον οποίο συνομιλεί, όχι επειδή μας στερεί από φθόνο τη γνώση, αλλά για να αναζωπυρώσει μέσα μας τον πόθο, παρέχοντάς μας κάποια ίχνη και ενδείξεις του απόρρητου μυστηρίου. Διότι ό,τι αποκτάται με κόπο, γίνεται δεκτό με μεγάλη χαρά και διαφυλάσσεται με επιμέλεια, ενώ αντιθέτως, όσων πραγμάτων η απόκτηση είναι εύκολη, η κατοχή τους θεωρείται ευκαταφρόνητη. Γι' αυτόν τον λόγο, ακολουθώντας συγκεκριμένη οδό και τάξη μάς οδηγεί σταδιακά στην κατανόηση περί του Μονογενούς.

Και είπε ο Θεός: Ας γίνει στερέωμα στο μέσο των υδάτων, και ας διαχωρίζει τα ύδατα από τα ύδατα. Και δημιούργησε ο Θεός το στερέωμα· και διαχώρισε ο Θεός τα ύδατα που βρίσκονταν κάτω από το στερέωμα, από τα ύδατα που βρίσκονταν πάνω από το στερέωμα.

Ας μη μας διαφύγει όμως ούτε και εκείνο χωρίς να το επισημάνουμε, ότι μετά την προσταγή του Θεού, «Γενηθήτω στερέωμα», δεν αναφέρεται απλώς, «και εγένετο στερέωμα»· αλλά, «Και εποίησεν ο Θεός το στερέωμα»· και πάλι, «Διεχώρισεν ο Θεός». Οι κωφοί ακούστε, και οι τυφλοί αναβλέψτε.

Και ποιος είναι κωφός, παρά μόνον εκείνος που δεν ακούει το Πνεύμα να βοά τόσο μεγαλόφωνα; Και ποιος είναι τυφλός; Εκείνος που δεν διακρίνει τις τόσο σαφείς αποδείξεις περί του Μονογενούς. «Γενηθήτω στερέωμα». Αυτή είναι η φωνή της προκαταρκτικής αιτίας. «Εποίησεν ο Θεός το στερέωμα». Αυτή είναι η μαρτυρία της ποιητικής και δημιουργικής δυνάμεως.

Διότι ο Θεός των όλων τίμησε τον άνθρωπο δημιουργώντας τον αυτουργικώς. Διότι δεν πλάστηκε και αυτός μόνο με τον λόγο μαζί με τα άλλα κτίσματα, όπως ακριβώς συνέβη με το «Ας γίνει στερέωμα, και έγινε έτσι»· αλλά έλαβε χώμα από τη γη και έπλασε τον άνθρωπο, σύμφωνα με τα λόγια του πάνσοφου Μωυσή. Δημιουργήθηκε δε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού, και εγκαθιδρύθηκε ως ένας άρχοντας των όσων υπάρχουν επί της γης. Τιμήθηκε δε εκτός αυτού και με πνεύμα ζωής. Διότι εμφύσησε στο πρόσωπό του πνοή ζωής. Επομένως, «ο άνθρωπος, ενώ βρισκόταν σε τιμή, δεν το κατενόησε», σύμφωνα με τα γεγραμμένα· διότι λάτρεψε τα γλυπτά είδωλα· και, όπως είπε ο προφητικός λόγος, «Προσκύνησαν αυτά που έφτιαξαν τα δάχτυλά τους». Και έσκυψε ο άνθρωπος, και ταπεινώθηκε ο άνδρας.

Τη δεύτερη τετράδα, γέννημα της πρώτης τετράδας, ισχυρίζονται ότι την έχει αναφέρει ως εξής, ονομάζοντας την άβυσσο και το σκότος καθεαυτά, καθώς και το ύδωρ και το πνεύμα που φέρεται πάνω από το ύδωρ. Μετά από αυτήν, μνημονεύοντας τη δεκάδα, αναφέρει το φως και την ημέρα και τη νύχτα, το στερέωμα και την εσπέρα και αυτό που ονομάζεται πρωί, την ξηρά και τη θάλασσα, και επιπλέον τη βλάστηση και στη δέκατη θέση το ξύλο (δέντρο)· και έτσι, μέσω των δέκα αυτών ονομάτων, φανέρωσε τους δέκα Αιώνες. Η δε δύναμη της δωδεκάδας υποστηρίζουν ότι έχει απεικονιστεί από αυτόν ως εξής: διότι αναφέρει τον ήλιο και τη σελήνη, τα άστρα και τους καιρούς, τα έτη (ενιαυτούς) και τα κήτη, καθώς και τα ψάρια και τα ερπετά, τα πετεινά και τα τετράποδα, τα θηρία και, πάνω από όλα αυτά, δωδέκατο τον άνθρωπο. Έτσι διδάσκουν ότι έχει εκφραστεί η τριακοντάδα από το πνεύμα μέσω του Μωυσή. Αλλά και ο πλασμένος άνθρωπος, κατ' εικόνα της άνω δύναμης, θεωρούν ότι έχει μέσα του τη δύναμη από τη μία πηγή (η οποία είναι εγκατεστημένη στην περιοχή του εγκεφάλου), από την οποία απορρέουν τέσσερις δυνάμεις που ονομάζονται κατ' εικόνα της άνω τετράδας, δηλαδή η όραση, η ακοή, τρίτη η όσφρηση και τέταρτη η γεύση. Την δε ογδοάδα ισχυρίζονται ότι φανερώνεται μέσω του ανθρώπου ως εξής: επειδή διαθέτει δύο ακοές (αυτιά) και ισάριθμες οράσεις (μάτια), καθώς και δύο οσφρήσεις (ρουθούνια) και διπλή γεύση, του πικρού και του γλυκού.

Αυτά τα επτά μέγιστα έργα δημιούργησε ο Θεός κατά την πρώτη ημέρα. Κατά τη δεύτερη ημέρα το στερέωμα που βρίσκεται στο μέσον των υδάτων. Την ίδια αυτή ημέρα διαχωρίστηκαν τα ύδατα· το ήμισυ από αυτά ανήλθε πάνω από το στερέωμα και το άλλο ήμισυ παρέμεινε κάτω από το στερέωμα, στο μέσον, πάνω στην επιφάνεια όλης της γης.

Έτσι και το στερέωμα, το οποίο ο Μωυσής παρουσιάζει να έχει δημιουργηθεί κατά τη δεύτερη ημέρα της κοσμογονίας· και αυτό, λοιπόν, το στερέωμα, όντας διαφορετικό από τους προαναφερθέντες ουρανούς, κηρύττει προς όλους και ανακράζει διδάσκοντας ότι δεν έλαβε τέτοια υπόσταση από μόνο του· αλλά είναι και αυτό έργο του Θεού, του Ποιητού των όλων· γι' αυτό έχει ειπωθεί: «Και το στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χειρών Του». Γνωρίζει δε ο Μωυσής ότι πριν από τη σύσταση του στερεώματος είχε δημιουργηθεί ο ουρανός, πριν από την ημέρα, λέγοντας: «Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην». Στη συνέχεια, λοιπόν, μετά τη δημιουργία του πρώτου ουρανού, εισάγει τη δύναμη και τη γένεση του φωτός, και διδάσκει ότι το φως ονομάστηκε ημέρα, και αναφέρει ότι έγινε πρωί και εσπέρα, ημέρα μία.

Έπειτα, αρχίζοντας τη δεύτερη ημέρα, εισάγει τη δημιουργία του στερεώματος. Γνωρίζει δε η Γραφή και περισσότερους ουρανούς· γι' αυτό λέει: «Αινείτε τον Κύριο από τους ουρανούς»· και πάλι: «Αινείτε αυτόν οι ουρανοί των ουρανών, και το ύδωρ που είναι υπεράνω των ουρανών»· και αλλού έχει ειπωθεί: «Ο ουρανός του ουρανού ανήκει στον Κύριο». Και το στερέωμα έχει ονομαστεί ουρανός, και ο Σωτήρας υπόσχεται τη βασιλεία των ουρανών, και στην προσευχή διδάσκει να λέμε: «Πατέρα μας που βρίσκεσαι στους ουρανούς», και, «Οι δυνάμεις των ουρανών θα σαλευθούν».

Αλλά ας προχωρήσουμε πάλι στη συνέχεια της θεωρίας, εξετάζοντας πώς, αφού το πυρ περιέτρεξε άπαξ το ακρότατο όριο της αισθητής φύσεως, ακολούθως δημιουργείται το στερέωμα· το οποίο, όπως αναφέρεται, αποτελεί το μεθόριο μεταξύ των υπερκειμένων και των υποκειμένων υδάτων. Διότι εγώ νομίζω ότι κανένα στερεό και συμπαγές σώμα –είτε πρόκειται για κάποιο από τα τέσσερα στοιχεία είτε για κάποιο άλλο πέρα από αυτά, όπως φαντάστηκε η θύραθεν φιλοσοφία– δεν νοείται όσον αφορά το στερέωμα, αλλά μάλλον ότι το ακρότατο όριο της αισθητής ουσίας, το οποίο η φύση του πυρός περιτρέχει σύμφωνα με την αεικίνητη δύναμή της, αυτό ακριβώς ονομάστηκε στερέωμα από τη Γραφή, σε σύγκριση με την αΐδια, ασώματη και αναφή ιδιότητα. Διότι ποιος δεν γνωρίζει ότι καθετί το στερεό συμπυκνώνεται πάντοτε μέσω κάποιας αντιτυπίας;

Και ας μην υποθέσει κανείς ότι μέσω της αλληγορικής ερμηνείας προκαλώ σύγχυση στην κατανόηση του κειμένου, ώστε να συντάσσομαι με τις εικασίες όσων πριν από εμάς εξέτασαν αυτά τα ζητήματα, και να λέω: ότι οι μεν αποστατικές δυνάμεις ονομάζονται άβυσσος, ο δε κοσμοκράτορας του σκότους νοείται ως το σκότος που βρίσκεται πάνω από την άβυσσο. Είθε να μην παρανομήσω ποτέ σε τέτοιο βαθμό, ώστε να θεωρήσω την κακία δημιούργημα του Θεού· εφόσον ο θείος λόγος έχει αναφέρει σαφώς και συνοπτικά ότι «Και είδε ο Θεός όλα όσα εποίησε, και ιδού όλα ήταν πάρα πολύ καλά». Εάν λοιπόν είναι καλά όλα όσα εποίησε ο Θεός, και η άβυσσος και τα περί αυτήν δεν συγκαταλέγονται εκτός των όσων έχουν δημιουργηθεί από τον Θεό· τότε είναι και αυτά καλά ως προς τον δικό τους λόγο υπάρξεως, έστω και αν είναι άβυσσος, και έστω και αν δεν λάμπει ακόμη γύρω της το φως που ενυπάρχει στα όντα. Επομένως, όταν ακούω για άβυσσο από τη Γραφή, ερμηνεύω ότι σημαίνει το πλήθος των υδάτων. Διότι έτσι την ορίζει και η ψαλμωδία λέγοντας: «Ταράχθηκαν οι άβυσσοι, πλήθος ήχου υδάτων»· και όταν ακούω για το σκότος γύρω από αυτήν, κατανοώ το γεγονός ότι δεν είχε ακόμη φανερωθεί η φωτιστική δύναμη που ενυπάρχει στη φύση των όντων. Και διδασκόμενος από τη Γραφή για τον χωρισμό των υδάτων, ο οποίος έγινε μέσω του στερεώματος, νομίζω ότι δεν πράττω κάτι εκτός του ευλόγου και της κυριολεκτικής σημασίας των λέξεων, όταν αντιλαμβάνομαι τον χωρισμό στο ύδωρ με τέτοιον τρόπο, ώστε να φρονώ και να είμαι πεπεισμένος ότι η φύση του καθενός είναι διαφορετική;

Το ακρότατο λοιπόν όριο της αισθητής ουσίας, πέρα από το οποίο δεν υπάρχει τίποτα παρόμοιο με όσα γνωρίζουμε στον ορατό κόσμο, λέμε ότι υποδηλώνεται με την ονομασία του στερεώματος, καθώς η Γραφή επιβεβαιώνει την υπόθεσή μας, λέγοντας: «Και διαχώρισε ο Θεός ανάμεσα στο ύδωρ που ήταν κάτω από το στερέωμα, και στο ύδωρ που ήταν πάνω από το στερέωμα». Διότι μέσα από αυτά αποδεικνύεται ότι αυτό το ύδωρ δεν είχε αναμειχθεί ούτε από την αρχή με το άλλο ύδωρ, αλλά παρά την κοινή ονομασία τους, η φύση τους ήταν αμιγής, με το να λέει, όχι ότι «έγινε» κάτω ή πάνω από το στερέωμα, αλλά ότι το ένα «ήταν» κάτω από το στερέωμα και κάτι άλλο «ήταν» από πάνω. Εάν λοιπόν το ένα βρισκόταν ευθύς εξαρχής στο σκοτάδι περιορισμένο στην κατώτερη θέση, ενώ το άλλο δεν βρισκόταν στο σκοτάδι (διότι ό,τι βρίσκεται μέσα στο Πνεύμα του Θεού είναι πάντοτε στο φως και έχει διαχωριστεί από το σκοτάδι), και ταυτόχρονα βρισκόταν ψηλότερα από το στερέωμα που φανερώθηκε στο ενδιάμεσο, ας κρίνει ο συνετός ακροατής εάν ο λόγος μας στα όσα ειπώθηκαν αστόχησε καθόλου ως προς την πρέπουσα κατανόηση.

Επομένως, η λογική ακολουθία όσων εξετάστηκαν μας επιτρέπει να εννοήσουμε τα ύδατα που βρίσκονται πάνω από το στερέωμα ως κάτι διαφορετικό από την υγρή φύση, εφόσον κατανοήσαμε από όσα προαναφέρθηκαν ότι η φύση του πυρός δεν τρέφεται με την ανάλωση του υγρού στοιχείου. Διότι έχει αποδειχθεί σε όσα εξετάσαμε, ότι το θερμό δεν τρέφεται από το ψυχρό, αλλά σβήνει· και το υγρό εξαφανίζεται από το ξηρό, δεν αυξάνεται. Αλλά θα ήταν καιρός να στρέψουμε τη θεωρία μας στο άλλο από τα ερευνώμενα ζητήματα, δηλαδή στο πώς δημιουργήθηκαν όλοι οι φωστήρες του ουρανού μετά την τρίτη ημέρα. Το γεγονός, λοιπόν, ότι σε καθένα από τα επιτελούμενα θαύματα προηγείται κάποιος θείος προστακτικός λόγος, καθώς έτσι ο Μωυσής μάς διδάσκει με μορφή ιστορίας τα υψηλά δόγματα, το εξετάσαμε στους προηγούμενους λόγους. Εκεί κατανοήσαμε τούτο: ότι η θεία φωνή δεν είναι ένα πρόσταγμα που διατυπώνεται με λέξεις, αλλά η δημιουργική και σοφή δύναμη καθενός από τα γινόμενα, σύμφωνα με την οποία ενεργούνται τα θαύματα μέσα στα όντα, και ότι αυτό ακριβώς είναι και ονομάζεται Λόγος του Θεού. Επίσης κατανοήσαμε ότι, εφόσον όλο αδιακρίτως το πλήρωμα της κτίσεως συστάθηκε ταυτόχρονα με το πρώτο θέλημα του Θεού, η τάξη που ακολουθεί αναγκαστικά, σύμφωνα με τη σοφία που ενυπάρχει στα όντα, για την ανάδειξη καθενός από τα στοιχεία, έχει την ακολουθία των θείων προσταγμάτων.

Ο δε ποταμός της ευφροσύνης ευφραίνει την πόλη του Θεού, και ο Ύψιστος αγιάζει το σκήνωμά Του, καθώς και όσα έπονται αυτής της ακολουθίας, διά των οποίων ο λόγος με τα αινίγματα αυτά προαγγέλλει τα κρυφά μυστήρια. Πάλι ο λόγος μεταβαίνει σε άλλη νίκη, για την οποία όλα τα έθνη επευφημούν και αγάλλονται, διότι «ανέβηκε ο Θεός με αλαλαγμό». Είναι δε σε σένα πάντως σαφής ο λόγος περί της αναβάσεως, μέσω της ερμηνείας του Παύλου, ο οποίος λέει ότι δεν είναι δυνατόν να αναβεί κανείς, εάν δεν προηγηθεί η κατάβαση. Αυτός, αφού προέτρεψε όλους να ψάλλουν με σύνεση, μεταβαίνει με τον λόγο του σε υψηλότερη κατάσταση, κάνοντας θέμα της ωδής τη δεύτερη ημέρα του σαββάτου. Αυτή δε, εάν θεωρηθεί σύμφωνα με την αρχική δημιουργία του κόσμου, αποτελεί την κατασκευή του ουρανού και του στερεώματος, και τον διαχωρισμό των επουράνιων υδάτων από τα επίγεια. Εάν όμως αποβλέψεις στο Ευαγγέλιο, αληθινά αυτή είναι που κατασκεύασε για εμάς τον ουρανό. Διότι, εάν το στερέωμα ονομάζεται ουρανός από τον Θεό, και ο Παύλος εννοεί ως στερέωμα την πίστη στον Χριστό, τότε όντως δημιουργείται για εμάς ουρανός σύμφωνα με την πίστη, όταν πλέον παρήλθε η κατήφεια του σαββάτου· και έγινε σε εμάς πιστευτό το μυστήριο Εκείνου που «ορίστηκε Υιός Θεού εν δυνάμει, κατά το Πνεύμα της αγιωσύνης, εκ της αναστάσεως των νεκρών», του Ιησού Χριστού του Κυρίου μας, ο οποίος είναι πράγματι μέγας Κύριος και σφόδρα αινετός.

Αυτό, λέγει, είναι «το ύδωρ το υπεράνω του στερεώματος», για το οποίο, λέγει, μίλησε ο Σωτήρας: «αν ήξερες ποιος είναι αυτός που ζητά, εσύ θα ζητούσες από αυτόν και θα σου έδινε να πιεις ζωντανό ύδωρ που αναβλύζει». Σε αυτό το ύδωρ, λέγει, έρχεται κάθε φύση επιλέγοντας τις δικές της ουσίες, και προσελκύεται σε κάθε φύση από το ύδωρ αυτό ό,τι της είναι οικείο, λέγει, ισχυρότερα από ό,τι ο σίδηρος στη μαγνητική λίθο, ο χρυσός στο οστό του θαλάσσιου γερακιού και το άχυρο στο ήλεκτρο. Και αν κάποιος, λέγει, είναι «τυφλός εκ γενετής» και δεν έχει δει «το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο», μέσω ημών, λέγει, ας αναβλέψει και ας δει σαν μέσα από έναν παράδεισο κατάφυτο και γεμάτο σπόρους ένα ύδωρ να διέρχεται μέσα από όλα τα φυτά και τα σπέρματα, και θα δει ότι από ένα και το αυτό ύδωρ η ελιά επιλέγει και αντλεί το έλαιο, η άμπελος τον οίνο και καθένα από τα άλλα φυτά σύμφωνα με το είδος του. Είναι δε, λέγει, εκείνος ο άνθρωπος στερημένος τιμής μέσα στον κόσμο, και πολύτιμος από εκείνους που δεν γνωρίζουν για εκείνους που δεν τον γνωρίζουν, «λογιζόμενος ως σταγόνα από κάδο». Τέτοιοι είμαστε, λέγει, εμείς οι πνευματικοί, που επιλέγουμε από το «ζων ύδωρ» του Ευφράτη, ο οποίος ρέει στο μέσο της Βαβυλώνας, ό,τι μας είναι οικείο, εκείνοι που οδεύουμε διά της αληθινής πύλης, η οποία είναι ο μακάριος Ιησούς.

Έχει γραφτεί επίσης ένας όρκος στο πρώτο βιβλίο τους που επιγράφεται Βαρούχ, τον οποίο βάζουν να ορκιστούν όσοι πρόκειται να ακούσουν αυτά τα μυστήρια και να μυηθούν στον αγαθό. Αυτόν τον όρκο, λέει, ορκίστηκε ο πατέρας μας ο Ελωείμ, όταν βρέθηκε κοντά στον αγαθό, και δεν μετάνιωσε που ορκίστηκε· γι' αυτό έχει γραφτεί, λέει: «Ορκίστηκε ο Κύριος και δεν θα μετανοήσει». Και ο όρκος είναι αυτός: «Ορκίζομαι σε αυτόν που είναι πάνω από όλα, τον αγαθό, να τηρήσω αυτά τα μυστήρια και να μην τα αποκαλύψω σε κανέναν, ούτε να επιστρέψω από τον αγαθό στην κτίση». Και αφού ορκιστεί αυτόν τον όρκο, εισέρχεται προς τον αγαθό και βλέπει «όσα μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκαν», και πίνει από «το ζωντανό νερό», το οποίο γι' αυτούς είναι λουτρό, όπως νομίζουν, «πηγή νερού ζωντανού που αναβλύζει». Διότι έχει γίνει διαχωρισμός, λέει, ανάμεσα σε νερό και νερό, και υπάρχει το νερό που βρίσκεται κάτω από το στερέωμα της πονηρής κτίσης, στο οποίο λούζονται οι χοϊκοί και ψυχικοί άνθρωποι, και υπάρχει το νερό πάνω από το στερέωμα του αγαθού, το οποίο είναι ζωντανό, στο οποίο λούζονται οι πνευματικοί και ζωντανοί άνθρωποι, και στο οποίο λούστηκε ο Ελωείμ και αφού λούστηκε δεν μετάνιωσε.

Διότι ο Μωυσής, λένε, αρχίζοντας την πραγμάτειά του για τη δημιουργία, ευθύς εξαρχής υπέδειξε τη μητέρα των όλων, λέγοντας: Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην. Ονομάζοντας λοιπόν αυτά τα τέσσερα, τον Θεό και την αρχή, τον ουρανό και τη γη, διατύπωσε, όπως οι ίδιοι ισχυρίζονται, την τετρακτύ τους. Και για να φανερώσει το αόρατο και απόκρυφο στοιχείο της, λέει ότι είπε: Η δε γη ην αόρατος και ακατασκεύαστος. Τη δεύτερη τετράδα, που είναι γέννημα της πρώτης τετράδας, θέλουν να θεωρούν ότι την εξέφρασε ονομάζοντας την άβυσσο και το σκότος, και μαζί με αυτά το ύδωρ και το πνεύμα που φερόταν πάνω στο ύδωρ. Μετά από αυτήν, κάνοντας μνεία της δεκάδας, αναφέρει το φως, την ημέρα και τη νύχτα, το στερέωμα και την εσπέρα, και αυτό που ονομάζεται πρωί, την ξηρά και τη θάλασσα, ακόμη δε και το φυτό, και στη δέκατη θέση το δέντρο. και έτσι μέσω των δέκα ονομάτων φανέρωσε τους δέκα Αιώνες.

γʹ. Και δες άφατη δύναμη, η οποία υπερβαίνει κάθε ανθρώπινο λογισμό. Διότι προστάζει μόνο, και από τα στοιχεία το μεν ένα παράγεται, το δε άλλο υποχωρεί. «Και είπε», αναφέρει, «ο Θεός: Ας γίνει στερέωμα στο μέσο του ύδατος, και ας διαχωρίζει ανάμεσα σε ύδωρ και ύδωρ». Τι σημαίνει, «Ας γίνει στερέωμα»; Είναι σαν να έλεγε κανείς με ανθρώπινη γλώσσα, κάποιο τείχος και διάφραγμα που μπαίνει στη μέση και διαιρεί, δημιουργώντας χωρισμό. Και για να μάθεις τη μεγάλη υπακοή των στοιχείων και την υπερβάλλουσα δύναμη του Δημιουργού, λέει: «Και έγινε έτσι». Είπε μόνο, και το έργο ακολούθησε.

«Και εποίησε», λέει, «ο Θεός το στερέωμα, και διαχώρισε ο Θεός τα ύδατα που ήταν κάτω από το στερέωμα από τα ύδατα που ήταν πάνω από το στερέωμα». Αφού δημιουργήθηκε, λέει, το στερέωμα, διέταξε ένα μέρος των υδάτων να φέρεται κάτω από το στερέωμα, και το άλλο να βρίσκεται πάνω από τα νώτα του στερεώματος. Αλλά τι θα μπορούσε να πει κανείς ότι είναι αυτό το στερέωμα; Πηγμένο νερό, ή κάποιος συμπυκνωμένος αέρας, ή κάποια άλλη ουσία; Κανείς από τους σώφρονες δεν θα μπορούσε να το ισχυριστεί αυτό με ευκολία. Αντιθέτως, οφείλουμε να αποδεχόμαστε τα λεγόμενα με πολλή ευγνωμοσύνη και να μην ερευνούμε τα όσα μας υπερβαίνουν βγαίνοντας έξω από τα όρια της δικής μας φύσης, αλλά μόνο αυτό να γνωρίζουμε και να κρατάμε μέσα μας: ότι με το πρόσταγμα του Δεσπότη παρήχθη το στερέωμα, το οποίο πραγματοποιεί τον χωρισμό των υδάτων, και τα μεν τα συγκρατεί κάτω, ενώ τα άλλα έχει τη δύναμη να τα φέρει μετέωρα πάνω στα νώτα του.

Γ΄. Αυτά ας τα αναλογιζόμαστε κάθε ώρα μέσα μας, και ας καταβάλλουμε μεγάλη φροντίδα για τη δική μας σωτηρία, ώστε, καθώς περνά ο χρόνος, να μην προκαλέσουμε στον εαυτό μας, χωρίς να το καταλάβουμε, τη μεγαλύτερη ζημία. Αλλά αρκετά με τα προοίμια· ας ακούσουμε, αν θέλετε, ποια είναι αυτά που και σήμερα επιθυμεί να μας διδάξει η χάρη του Πνεύματος μέσω της γλώσσας του Μωυσή. «Και είπε», αναφέρει, «ο Θεός: Ας συναχθεί το νερό που βρίσκεται κάτω από τον ουρανό σε μία σύναξη, και ας φανεί η ξηρά· και έγινε έτσι». Πρόσεξέ μου εδώ, αγαπητέ, την άριστη τάξη και ακολουθία. Διότι, αφού είπε στην αρχή ότι η γη ήταν αόρατη και ακατασκεύαστη, επειδή καλυπτόταν από το σκοτάδι και τα ύδατα· έπειτα, τη δεύτερη ημέρα, προστάζοντας να δημιουργηθεί το στερέωμα, πραγματοποίησε τον διαχωρισμό των υδάτων, ονομάζοντας το στερέωμα ουρανό· τώρα πάλι μας διδάσκει ότι κατά την τρίτη ημέρα πρόσταξε το νερό που βρισκόταν κάτω από τον ουρανό, δηλαδή το στερέωμα, να συγκεντρωθεί σε μία σύναξη και να παραχωρήσει χώρο, ώστε να φανεί η ξηρά· και έγινε έτσι. Επειδή δηλαδή τα πάντα ήταν γεμάτα από ύδατα, προστάζει να συγκεντρωθεί το πλήθος των υδάτων σε μία σύναξη, ώστε με αυτόν τον τρόπο να φανεί η ξηρά. Παρατήρησε πώς λίγο-λίγο μας φανερώνει τη διακόσμηση και την ομορφιά της. «Και έγινε», λέει, «έτσι». Πώς; Όπως ακριβώς πρόσταξε ο Δεσπότης.

Διότι αυτά ήταν πιο κατανοητά στους ακροατές εκείνης της εποχής, εφόσον τα έβλεπαν και βρίσκονταν μπροστά στα μάτια τους. Γι' αυτό και ο Μωυσής, αρχίζοντας τη διήγηση της δημιουργίας, χωρίς να αναφέρει απολύτως τίποτα για τα επουράνια, ούτε μικρό ούτε μεγάλο, κάνει την αρχή από τον ουρανό και τη γη, και στη συνέχεια προχωρά στον ήλιο και τη σελήνη, στα φυτά, στα υδρόβια και στα τετράποδα, και καταλήγει τον λόγο του στον άνθρωπο. Όταν δε αναφέρει εδώ «ουρανούς ουρανών», δεν υποδηλώνει κάποιο πλήθος, αλλά ονομάζει τον ίδιο τον ουρανό, ουρανό του ουρανού. Διότι στην εβραϊκή γλώσσα συνηθίζεται ο ουρανός να αποκαλείται στον πληθυντικό «ουρανοί»· όπως ακριβώς λέει και σε άλλο σημείο: «Ο ουρανός του ουρανού ανήκει στον Κύριο· τη δε γη την έδωσε στους υιούς των ανθρώπων». Και, «το ύδωρ το υπεράνω των ουρανών». Άκουσες άλλωστε και τον Μωυσή να λέει ότι από τα ύδατα, άλλα μεν τα άφησε κάτω, ενώ τα άλλα φρόντισε να αιωρούνται πάνω από τα νώτα των ουρανών, στερεώνοντας το στερέωμα στο μέσο της αβύσσου και αφήνοντας τα ύδατα να παραμένουν πάνω από τα νώτα του.

βʹ. Μέσα από αυτά δίδαξε την ευκολία της δημιουργίας. Διότι, όπως είναι εύκολο για τον άνθρωπο να απλώσει ένα δέρμα και να στήσει μια σκηνή, έτσι και ο Θεός του σύμπαντος εξάπλωσε τους μεγάλους θόλους των ουρανών, χρησιμοποιώντας μόνο τον λόγο Του. «Αυτός που στεγάζει με ύδατα τα υπερώα Του». Αυτό δίδαξε και ο μακάριος Μωυσής· διότι ανέφερε ότι ο Θεός είπε: «Ας γίνει στερέωμα στο μέσο του ύδατος, και ας διαχωρίζει ανάμεσα στο ύδωρ που βρίσκεται πάνω από το στερέωμα, και στο ύδωρ που βρίσκεται κάτω από το στερέωμα».

ε΄. Αυτός εκ του μη όντος δημιούργησε τους αγγέλους, τον ουρανό, τη γη, και όλα όσα υπάρχουν σε αυτά· το αιθέριο πυρ, και την άβυσσο των υδάτων· τον αέρα, ταμείο της πνοής και διαυγέστατο όχημα του φωτός, έναν δεύτερο θόλο στερεωμένο μέσα στα ύδατα, το μεθόριο μεταξύ των υπερώων και των αβυσσαίων υδάτων, τον οποίο ακριβώς ονόμασε ουρανό· τον ολόλαμπρο ήλιο, τον διπλοδρόμο εργάτη της ημέρας και της νύχτας, που καταυγάζει τα πάντα με τις λαμπρές του ανταύγειες· τη σελήνη που καταφωτίζει τη νύχτα και μετριάζει τη φλόγωση της ηλιακής αίγλης· τα άστρα, τα οποία αποτελούν στολίδια του στερεώματος· και βεβαίως όλα τα επίγεια· άνθη κάθε είδους και εξαιρετικά χρήσιμα, χορτάρι που βγάζει σπόρους, καρποφόρα δέντρα, ένα ωραιότατο στολίδι για τη γη· παντοειδή φύλα ζώων που κολυμπούν στα ύδατα, μεγάλα και εξαίσια κήτη· ποικίλα γένη ερπετών, και φτερωτά πτηνά, τα οποία γεννήθηκαν μεν από τα ύδατα, αλλά πετούν στον αέρα και διαβιούν στη γη· ζώα πάλι που προήλθαν από τη γη, και ατίθασα θηρία, καθώς και ομάδες ήμερων κτηνών· όλα μαζί αποτελούν απόδειξη της δικής Του μεγαλουργίας, και χώρο εστίασης για εκείνον που επρόκειτο να πλαστεί κατ' εικόνα Θεού.

Επειδή, λοιπόν, η Γραφή αναφέρει «ουρανό» και «ουρανό του ουρανού» και «ουρανούς ουρανών», και ο μακάριος Παύλος λέει ότι αρπάχθηκε «έως τρίτου ουρανού», λέμε ότι κατά τη δημιουργία του σύμπαντος παραλάβαμε τη διδασκαλία για τη δημιουργία του ουρανού, τον οποίο οι θύραθεν σοφοί ονομάζουν άναστρη σφαίρα, έχοντας σφετεριστεί τα δόγματα του Μωυσή. Επιπλέον, ο Θεός ονόμασε ουρανό και το στερέωμα, το οποίο πρόσταξε να δημιουργηθεί ανάμεσα στα ύδατα, ορίζοντάς το να διαχωρίζει το ύδωρ που βρίσκεται πάνω από το στερέωμα από το ύδωρ που βρίσκεται κάτω από το στερέωμα. Τη φύση αυτού, ο θείος Βασίλειος, έχοντας μυηθεί από τη θεία Γραφή, τη χαρακτηρίζει λεπτή σαν καπνό.

Και πρώτα μεν δημιούργησε ο Θεός το στερέωμα, το οποίο διαχώριζε το ύδωρ που βρισκόταν πάνω από το στερέωμα από το ύδωρ που βρισκόταν κάτω από το στερέωμα· διότι στο μέσο της αβύσσου των υδάτων στερεώθηκε με το δεσποτικό πρόσταγμα. Γι' αυτό και ο Θεός είπε να γίνει στερέωμα, και έγινε. Για ποιον λόγο, όμως, απέθεσε ο Θεός ύδωρ πάνω από το στερέωμα;

Ας επιστρέψουμε όμως στο προκείμενο θέμα μας. Διότι έχει λεχθεί ότι το ύδωρ που βρισκόταν πάνω από τη γη έφτανε μέχρι και τον ανώτατο πόλο. «Και είπε ο Θεός: ας γίνει στερέωμα στο μέσο του ύδατος, και ας διαχωρίζει ανάμεσα σε ύδωρ και ύδωρ, και έγινε έτσι». Δες την υπερβολή της ασύγκριτης δύναμης και σοφίας. Διότι, όπως ακριβώς κάποιος οπός ή πυτιά πήζει τη φύση του γάλακτος και παρασκευάζει τυρί, έτσι και εκείνη η θεία ρήση, επενεργώντας στην απαλότατη φύση των υδάτων, έπηξε και εστερέωσε τον ενδιάμεσο χώρο των υδάτων, διαχωρίζοντας τα άνω ύδατα από τα κάτω. Και έκανε ο Θεός το στερέωμα, και το έργο ακολουθεί άμεσα τον λόγο. «Και ονόμασε ο Θεός το στερέωμα ουρανό». Διότι έτσι ενέκρινε η πάνσοφη ευδοκία Του, ώστε κάποια μεν από τα κτίσματα να τα φέρει στην ύπαρξη εκ του μη όντος, άλλα δε, με το πρόσταγμά Του, να λάβουν την ύπαρξή τους από τα ήδη κτισθέντα, όπως τα τέκνα από τη μητέρα τους.

Και εκ του μη όντος δημιούργησε τους αγγέλους, τον ουρανό, τα ύδατα, τη γη, το φως, το πυρ και οτιδήποτε άλλο, ενώ από αυτά, από μεν τα ύδατα το στερέωμα, τα πλήθη των πτηνών, όσα υπάρχουν στη θάλασσα και όσα στην ξηρά, τα πλήθη των ιχθύων και τα μεγάλα κήτη, από το πυρ τον ολόφωτο ήλιο, τον πολύπυρσο αιθέρα και οτιδήποτε άλλο, από δε το φως τη σελήνη και τους αστέρες, και από τη γη πλήθη τετραπόδων, ερπετών, θηρίων, και τον κυρίαρχο όλων αυτών, τον άνθρωπο, τον οποίο, ίσως για να μην υπερηφανεύεται για το αρχηγικό του αξίωμα, πάνσοφα τον πλάθει και αυτόν από τη γη, από την οποία πλάστηκαν τα κτήνη και τα θηρία. «Και ονόμασε ο Θεός το στερέωμα ουρανό», «και διαχώρισε ο Θεός ανάμεσα στο ύδωρ που ήταν κάτω από το στερέωμα και ανάμεσα στο ύδωρ που ήταν πάνω από το στερέωμα». Δες πώς διαίρεσε τις περιοχές των αβύσσων σε τρία ίσα μέρη, όπως ανέφερε αργότερα και ο Σολομών: «Με τη γνώση του», λέει, «διανοίχθηκαν οι άβυσσοι».

Ζ΄. Αυτοί μεν λοιπόν που ακολουθούν την ανθρώπινη σοφία είναι έτοιμοι να αποφανθούν ότι και η θάλασσα είναι άναρχη, όπως ακριβώς και ολόκληρος ο κόσμος· όσοι όμως έλαβαν τη γνώση υπό την καθοδήγηση του Αγίου Πνεύματος, διδάχθηκαν πραγματικά ότι ούτε η θάλασσα ούτε ο υπόλοιπος κόσμος είναι άναρχος, αλλά έχουν ακούσει: «Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην»· και πάλι: «Ας δημιουργηθεί στερέωμα, και το νερό που βρίσκεται κάτω από το στερέωμα ας συναχθεί σε μία σύναξη»· δηλαδή, ας συγκεντρωθεί ομού και καθ' εαυτό, και ας φανεί η ξηρά. Διότι το «σε μία σύναξη» δεν υποδηλώνει συγκέντρωση σε έναν μόνο τόπο. Διότι, ιδού, η θεία φωνή και πάλι ονόμασε τα συστήματα των υδάτων θάλασσες.

Αλλά αυτά μεν αρκούν έως εδώ. 26. Επειδή δε η Θεία Γραφή διδάσκει ότι επάνω από το στερέωμα υπάρχει πάρα πολύ νερό, και ορισμένοι θεωρούν αδύνατον να παραμένει η φύση του νερού πάνω στο κυρτό μέρος της σφαίρας, εφόσον είναι ρευστή, ευδιάχυτη και έχει την τάση να κατέρχεται· αυτοί ας αναλογιστούν τη θεία, παντοδύναμη και υπερδύναμη δύναμη, η οποία ενέθεσε και στο στερέωμα ανυπέρβλητη ισχύ, ικανή να εμποδίζει την προς τα κάτω φορά του νερού. Γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε ονομάστηκε στερέωμα, επειδή είναι στερεό, κραταιό και ανένδοτο. Εκείνο λοιπόν το νερό είναι λεπτότατο και ελαφρύτατο από κάθε άλλο νερό, όπως έχει προαναφερθεί· διότι με δημιουργική προσταγή διαχωρίστηκε από το ομογενές του μέσω μιας διαδικασίας που μοιάζει με διήθηση, και, για να το πούμε απλά, αποτελεί μια υδατώδη ιδιότητα που αντιτίθεται στις ορμές του πυρός. Ας υποτεθεί, όμως, ότι το νερό εκείνο είναι και παχύτερο και βαρύτερο και ρέει προς τα κάτω και έχει φυσική τάση να επικαλύψει τη γη, τι συνάγεται από αυτό; Εφόσον η φύση του στερεώματος είναι τέτοια όπως έχει ειπωθεί, περιβάλλει ολόκληρη τη σφαίρα και προσκολλάται σε αυτήν αναζητώντας πανταχόθεν τον οικείο της τόπο, και έτσι συμπεριφέρεται (κινείται μαζί) με αυτήν. Το ότι δε η υπερσοφή πρόνοια περιέβαλε αυτόν τον δεύτερο ουρανό με τέτοιου είδους νερό, έχει ήδη ειπωθεί προηγουμένως εν δυνάμει.

Ακόμη, εκτείνει κυκλικά το στερέωμα, έναν άλλο ουρανό εκτός από τον ουρανό, για να διαχωρίζει το ύδωρ από το ύδωρ, αυτό που βρίσκεται πάνω από το στερέωμα και αυτό που βρίσκεται κάτω από το στερέωμα, όπως λέει η θεία Γραφή. Μετά από αυτόν, αμέσως συνδημιουργεί τον αιθέρα, δηλαδή το ίδιο το πυρ πρώτο, ως το ελαφρύτερο και με τη μεγαλύτερη τάση προς τα άνω στοιχείο από όλα τα άλλα. Έπειτα, απλώνει τον αέρα ως τρίτο ουρανό· διότι είναι σύνηθες στη θεία Γραφή να ονομάζει ουρανό και τον αέρα. «Ευλογείτε, λέει, όλα τα πετεινά του ουρανού». Διότι σαφώς ο χώρος πορείας των πετεινών είναι ο αέρας και όχι ο ουρανός, τον οποίο αέρα αναπνέουμε και εμείς. Αυτός είναι στοιχείο λεπτότατο, υγρό και θερμό, αίτιο της αναπνοής και της ομιλίας, άχρωμο, διαυγές, διαφανές, μέσω του οποίου βλέπουμε, ακούμε, οσφραινόμαστε, και είναι επιδεκτικό θέρμανσης και ψύξης, ξηρότητας και υγρασίας.