Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 1:8

Και όλη η ορατή κτίση δημιουργήθηκε σε έξι ημέρες· και την μεν πρώτη το φως, το οποίο ονόμασε ημέρα· τη δε δεύτερη το στερέωμα· και την τρίτη, αφού συνήγαγε τα ύδατα, φανέρωσε την ξηρά, και παρήγαγε τους ποικίλους καρπούς σε αυτήν· και την μεν τέταρτη δημιούργησε τον ήλιο και τη σελήνη, και όλο τον χορό των αστέρων· τη δε πέμπτη έδωσε γένεση στα ζώα της θάλασσας και στα πτηνά του αέρα· τη δε έκτη δημιούργησε τα τετράποδα πάνω στη γη, και τέλος τον άνθρωπο. Επίσης, τα αόρατα ιδιώματά Του από τη δημιουργία του κόσμου, επειδή κατανοούνται διά μέσου των δημιουργημάτων, γίνονται ορατά· και ούτε το φως είναι σαν τη νύχτα, ούτε ο ήλιος σαν τη σελήνη, ούτε τα άλογα όντα είναι σαν τον λογικό άνθρωπο· ούτε οι άγγελοι σαν τους θρόνους, ούτε οι θρόνοι σαν τις εξουσίες· αλλά το καθένα σύμφωνα με το γένος του και την ιδιαίτερη ουσία του, όπως δημιουργήθηκε, έτσι ακριβώς είναι. Ή λοιπόν ας εξαιρεθεί ο Λόγος από τα δημιουργήματα, και ως Κτίστης ας αποδοθεί στον Πατέρα, και ας ομολογηθεί ως Υιός εκ φύσεως· ή, εάν είναι εξ ολοκλήρου κτίσμα, ας ομολογηθεί ότι έχει την ίδια τάξη την οποία έχουν και τα υπόλοιπα (κτίσματα) μεταξύ τους· ας λέγεται δε και το καθένα από εκείνα κτίσμα, αλλά όχι ως ένα από τα κτίσματα, γέννημα ή δημιούργημα, ούτε ως ένα από τα δημιουργήματα ή τα γεννήματα.

Διότι, ακόμη και αν λέτε «όχι σαν ένα από τα κτίσματα», αυτό το σόφισμά σας θα αποδειχθεί ανόητο· διότι και πάλι τον χαρακτηρίζετε ως ένα από τα κτίσματα. Και όσα θα μπορούσε να πει κανείς για τα υπόλοιπα κτίσματα, τα ίδια ακριβώς φρονείτε και για τον Υιό, ως αληθινά «μωροί και τυφλοί». Διότι ποιο άλλο από τα κτίσματα είναι πανομοιότυπο με ένα άλλο, ώστε να το λέτε αυτό για τον Υιό ως κάτι το εξαιρετικό; Όλη η ορατή κτίση δημιουργήθηκε σε έξι ημέρες· και την μεν πρώτη δημιουργήθηκε το φως, το οποίο ονόμασε ημέρα· τη δε δεύτερη το στερέωμα· και την τρίτη, αφού συγκέντρωσε τα ύδατα, φανέρωσε την ξηρά και έκανε να βλαστήσουν σε αυτήν ποικίλοι καρποί· και την τέταρτη έφτιαξε τον ήλιο και τη σελήνη και ολόκληρο τον χορό των αστέρων· τη δε πέμπτη δημιούργησε τα ζώα της θάλασσας και τα πτηνά του αέρα· και την έκτη έφτιαξε τα τετράποδα πάνω στη γη, και τελικά τον άνθρωπο. Έτσι, «τα αόρατά Του, από την κτίση του κόσμου, κατανοούμενα μέσα από τα δημιουργήματα, γίνονται καθαρά ορατά», και ούτε το φως είναι όπως η νύχτα, ούτε ο ήλιος όπως η σελήνη, ούτε τα άλογα ζώα είναι όπως ο λογικός άνθρωπος· ούτε οι άγγελοι είναι όπως οι θρόνοι, ούτε αυτοί όπως οι εξουσίες, αλλά όλα μεν είναι κτίσματα, το δε καθένα από τα δημιουργήματα, «σύμφωνα με το γένος του» και με την ιδιαίτερη ουσία του όπως ακριβώς πλάστηκε, έτσι είναι και παραμένει.

Αυτοί λοιπόν που λένε αυτά για τη θάλασσα, αλλάζοντας πάλι γνώμη, ισχυρίζονται ότι δεν προκαλείται καμία μείωση του υγρού στοιχείου από τον ήλιο. Και ονόμασε ο Θεός το στερέωμα ουρανό· διότι, ενώ η ονομασία αυτή αρμόζει κυρίως σε κάτι άλλο, κατ' αναλογίαν μετέχει και αυτό στην ίδια κλήση.

Τη δεύτερη τετράδα, γέννημα της πρώτης τετράδας, ισχυρίζονται ότι την έχει αναφέρει ως εξής, ονομάζοντας την άβυσσο και το σκότος καθεαυτά, καθώς και το ύδωρ και το πνεύμα που φέρεται πάνω από το ύδωρ. Μετά από αυτήν, μνημονεύοντας τη δεκάδα, αναφέρει το φως και την ημέρα και τη νύχτα, το στερέωμα και την εσπέρα και αυτό που ονομάζεται πρωί, την ξηρά και τη θάλασσα, και επιπλέον τη βλάστηση και στη δέκατη θέση το ξύλο (δέντρο)· και έτσι, μέσω των δέκα αυτών ονομάτων, φανέρωσε τους δέκα Αιώνες. Η δε δύναμη της δωδεκάδας υποστηρίζουν ότι έχει απεικονιστεί από αυτόν ως εξής: διότι αναφέρει τον ήλιο και τη σελήνη, τα άστρα και τους καιρούς, τα έτη (ενιαυτούς) και τα κήτη, καθώς και τα ψάρια και τα ερπετά, τα πετεινά και τα τετράποδα, τα θηρία και, πάνω από όλα αυτά, δωδέκατο τον άνθρωπο. Έτσι διδάσκουν ότι έχει εκφραστεί η τριακοντάδα από το πνεύμα μέσω του Μωυσή. Αλλά και ο πλασμένος άνθρωπος, κατ' εικόνα της άνω δύναμης, θεωρούν ότι έχει μέσα του τη δύναμη από τη μία πηγή (η οποία είναι εγκατεστημένη στην περιοχή του εγκεφάλου), από την οποία απορρέουν τέσσερις δυνάμεις που ονομάζονται κατ' εικόνα της άνω τετράδας, δηλαδή η όραση, η ακοή, τρίτη η όσφρηση και τέταρτη η γεύση. Την δε ογδοάδα ισχυρίζονται ότι φανερώνεται μέσω του ανθρώπου ως εξής: επειδή διαθέτει δύο ακοές (αυτιά) και ισάριθμες οράσεις (μάτια), καθώς και δύο οσφρήσεις (ρουθούνια) και διπλή γεύση, του πικρού και του γλυκού.

Έτσι και το στερέωμα, το οποίο ο Μωυσής παρουσιάζει να έχει δημιουργηθεί κατά τη δεύτερη ημέρα της κοσμογονίας· και αυτό, λοιπόν, το στερέωμα, όντας διαφορετικό από τους προαναφερθέντες ουρανούς, κηρύττει προς όλους και ανακράζει διδάσκοντας ότι δεν έλαβε τέτοια υπόσταση από μόνο του· αλλά είναι και αυτό έργο του Θεού, του Ποιητού των όλων· γι' αυτό έχει ειπωθεί: «Και το στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χειρών Του». Γνωρίζει δε ο Μωυσής ότι πριν από τη σύσταση του στερεώματος είχε δημιουργηθεί ο ουρανός, πριν από την ημέρα, λέγοντας: «Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην». Στη συνέχεια, λοιπόν, μετά τη δημιουργία του πρώτου ουρανού, εισάγει τη δύναμη και τη γένεση του φωτός, και διδάσκει ότι το φως ονομάστηκε ημέρα, και αναφέρει ότι έγινε πρωί και εσπέρα, ημέρα μία.

Έπειτα, αρχίζοντας τη δεύτερη ημέρα, εισάγει τη δημιουργία του στερεώματος. Γνωρίζει δε η Γραφή και περισσότερους ουρανούς· γι' αυτό λέει: «Αινείτε τον Κύριο από τους ουρανούς»· και πάλι: «Αινείτε αυτόν οι ουρανοί των ουρανών, και το ύδωρ που είναι υπεράνω των ουρανών»· και αλλού έχει ειπωθεί: «Ο ουρανός του ουρανού ανήκει στον Κύριο». Και το στερέωμα έχει ονομαστεί ουρανός, και ο Σωτήρας υπόσχεται τη βασιλεία των ουρανών, και στην προσευχή διδάσκει να λέμε: «Πατέρα μας που βρίσκεσαι στους ουρανούς», και, «Οι δυνάμεις των ουρανών θα σαλευθούν».

Το ύδωρ, πάνω στο οποίο φερόταν το πνεύμα του Θεού, είναι κάτι διαφορετικό από αυτήν τη φύση των ρευστών υδάτων που ρέπει προς τα κάτω, και το οποίο διαχωρίζεται μέσω του στερεώματος από το βαρύ ύδωρ που ρέει προς τα κάτω. Αν δε και εκείνο ονομάζεται ύδωρ από τη Γραφή, με το οποίο, μέσω της υψηλότερης θεωρίας, εικάζουμε ότι υποδηλώνεται το πλήρωμα των νοητών δυνάμεων, ας μην παραξενεύεται κανείς εξαιτίας της ομωνυμίας. Διότι και ο Θεός είναι πυρ καταναλίσκον, αλλά ο λόγος αυτός είναι απαλλαγμένος από την υλική σημασία του πυρός. Όπως λοιπόν, όταν διδάχθηκες ότι ο Θεός είναι πυρ, αντιλήφθηκες ότι Εκείνος είναι κάτι διαφορετικό από αυτό το υλικό πυρ· έτσι και όταν μαθαίνεις για το ύδωρ πάνω στο οποίο φέρεται το θείο πνεύμα, να μη νοήσεις τη φύση που ρέπει προς τα κάτω και καταῤῥέει προς τη γη. Διότι το πνεύμα του Θεού δεν φέρεται πάνω στα χαμηλά και ασταθή. Επομένως, για να μας αποκαλυφθεί σαφέστερα το νόημα, ας ανακεφαλαιώσουμε με συντομία την έννοια των όσων ειπώθηκαν: ότι το στερέωμα, το οποίο ονομάστηκε ουρανός, αποτελεί το μεθόριο της αισθητής κτίσεως, ενώ πέρα από αυτό ακολουθεί κάποια νοητή κτίση, στην οποία δεν υπάρχει μορφή, ούτε μέγεθος, ούτε τοπική θέση, ούτε χωρικό μέτρο, ούτε χρώμα, ούτε σχήμα, ούτε όγκος, ούτε κανένα απολύτως από τα στοιχεία που παρατηρούνται κάτω από τον ουρανό.

Επειδή, λοιπόν, ο κύκλος είναι από παντού πλήρης, οριζόμενος μέσα στον εαυτό του, ορθά ο λόγος ονόμασε ως ένα τη μία περίοδο του κύκλου, λέγοντας: «Έγινε εσπέρα και έγινε πρωί, ημέρα μία»· και πάλι την άλλη ομοίως ως ένα. Συνθέτοντας δε και τα δύο, τα έκανε δύο. Και έτσι ο λόγος συνέδεσε τη γένεση του αριθμού με τα μέρη της κτίσεως, υποδηλώνοντας την ακολουθία της τάξεως με τα ονόματα των αριθμών. Διότι αναφέρει: «Έγινε εσπέρα και έγινε πρωί, ημέρα δεύτερη». Επειδή, λοιπόν, αυτά συνέβησαν, και πάλι η φύση των όντων, βαδίζοντας με τη φυσική της ακολουθία, κατεργάζεται εκείνο που κατ' ανάγκην έπεται των προηγουμένων· προηγείται δε και αυτού του έργου η θεία προσταγή, καθώς παντού ο Μωυσής διασφαλίζει τη διάνοιά μας, ώστε να μην πιστέψουμε ότι κάτι από τα όντα συστάθηκε χωρίς τον Θεό, προκειμένου το θαύμα του καθενός από τα δημιουργήματα να ανάγεται στον Δημιουργό. Διότι, αφού κάθε φωτιστική και πυρώδης ουσία διαχωρίστηκε από τα υπόλοιπα με τις δικές της ποιότητες, η μεν δημιουργία του αέρα αποσιωπάται, μολονότι θα ήταν εύλογο να εξηγηθεί η φύση του σε δεύτερη φάση μετά την άνοδο του πυρός, επειδή υπάρχει σε αυτόν κάποια συγγένεια ως προς την ελαφρότητα, σε σχέση με την ελαφρότητα που παρατηρείται στο πυρ· και έπειτα, κατ' αυτόν τον τρόπο, να γίνει η διήγηση για τη βαριά φύση.

Ο δε ποταμός της ευφροσύνης ευφραίνει την πόλη του Θεού, και ο Ύψιστος αγιάζει το σκήνωμά Του, καθώς και όσα έπονται αυτής της ακολουθίας, διά των οποίων ο λόγος με τα αινίγματα αυτά προαγγέλλει τα κρυφά μυστήρια. Πάλι ο λόγος μεταβαίνει σε άλλη νίκη, για την οποία όλα τα έθνη επευφημούν και αγάλλονται, διότι «ανέβηκε ο Θεός με αλαλαγμό». Είναι δε σε σένα πάντως σαφής ο λόγος περί της αναβάσεως, μέσω της ερμηνείας του Παύλου, ο οποίος λέει ότι δεν είναι δυνατόν να αναβεί κανείς, εάν δεν προηγηθεί η κατάβαση. Αυτός, αφού προέτρεψε όλους να ψάλλουν με σύνεση, μεταβαίνει με τον λόγο του σε υψηλότερη κατάσταση, κάνοντας θέμα της ωδής τη δεύτερη ημέρα του σαββάτου. Αυτή δε, εάν θεωρηθεί σύμφωνα με την αρχική δημιουργία του κόσμου, αποτελεί την κατασκευή του ουρανού και του στερεώματος, και τον διαχωρισμό των επουράνιων υδάτων από τα επίγεια. Εάν όμως αποβλέψεις στο Ευαγγέλιο, αληθινά αυτή είναι που κατασκεύασε για εμάς τον ουρανό. Διότι, εάν το στερέωμα ονομάζεται ουρανός από τον Θεό, και ο Παύλος εννοεί ως στερέωμα την πίστη στον Χριστό, τότε όντως δημιουργείται για εμάς ουρανός σύμφωνα με την πίστη, όταν πλέον παρήλθε η κατήφεια του σαββάτου· και έγινε σε εμάς πιστευτό το μυστήριο Εκείνου που «ορίστηκε Υιός Θεού εν δυνάμει, κατά το Πνεύμα της αγιωσύνης, εκ της αναστάσεως των νεκρών», του Ιησού Χριστού του Κυρίου μας, ο οποίος είναι πράγματι μέγας Κύριος και σφόδρα αινετός.

Είναι φυσικό να στηρίζονται σε αυτά όσοι μας εναντιώνονται. Διότι θα ταχθώ με το μέρος τους χάριν του συλλογισμού και θα αντιπαραβάλω όσα έχουν παραλειφθεί από εκείνους κατά την ακολουθία της έρευνας, ώστε να στερεωθεί ισχυρότερα για εμάς το δόγμα, χωρίς να αφεθεί καμία αντίρρηση ανεξέταστη. Ονόμασε, λέγει, ο Θεός το στερέωμα ουρανό και την ξηρά ονόμασε γη και το φως ημέρα και το σκότος νύχτα. Πώς λοιπόν, θα πουν, ενώ η Γραφή ομολογεί ότι οι ονομασίες τους δόθηκαν από τον Θεό, εσείς υποστηρίζετε ότι τα ονόματα αποτελούν ανθρώπινη επινόηση; Τι απαντούμε λοιπόν εμείς σε αυτά; Καταφεύγουμε και πάλι στον κοινό λόγο και υποστηρίζουμε ότι, Εκείνος που έφερε ολόκληρη την κτίση από το μη ον στην ουσία, είναι δημιουργός πραγμάτων που νοούνται εν υποστάσει, και όχι ανυπόστατων ονομάτων τα οποία συνίστανται σε ήχο φωνής και σε κρότο της γλώσσας· αντίθετα, τα πράγματα, σύμφωνα με τη φύση και τη δύναμη που ενυπάρχει στο καθένα, ονομάζονται μέσω κάποιας νοηματικής φωνής, σύμφωνα με τη συνήθεια που επικρατεί σε κάθε έθνος, προσαρμόζοντας την προσηγορία στα υποκείμενα πράγματα.

Διότι ο Μωυσής, λένε, αρχίζοντας την πραγμάτειά του για τη δημιουργία, ευθύς εξαρχής υπέδειξε τη μητέρα των όλων, λέγοντας: Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην. Ονομάζοντας λοιπόν αυτά τα τέσσερα, τον Θεό και την αρχή, τον ουρανό και τη γη, διατύπωσε, όπως οι ίδιοι ισχυρίζονται, την τετρακτύ τους. Και για να φανερώσει το αόρατο και απόκρυφο στοιχείο της, λέει ότι είπε: Η δε γη ην αόρατος και ακατασκεύαστος. Τη δεύτερη τετράδα, που είναι γέννημα της πρώτης τετράδας, θέλουν να θεωρούν ότι την εξέφρασε ονομάζοντας την άβυσσο και το σκότος, και μαζί με αυτά το ύδωρ και το πνεύμα που φερόταν πάνω στο ύδωρ. Μετά από αυτήν, κάνοντας μνεία της δεκάδας, αναφέρει το φως, την ημέρα και τη νύχτα, το στερέωμα και την εσπέρα, και αυτό που ονομάζεται πρωί, την ξηρά και τη θάλασσα, ακόμη δε και το φυτό, και στη δέκατη θέση το δέντρο. και έτσι μέσω των δέκα ονομάτων φανέρωσε τους δέκα Αιώνες.

Είπε ο Θεός: «Ας γίνει φως», και έγινε φως· και ονόμασε ο Θεός το φως ημέρα, και το σκοτάδι το ονόμασε νύχτα. Και έγινε εσπέρα, και έγινε πρωί, ημέρα μία. Και είπε ο Θεός: «Ας γίνει στερέωμα στο μέσο των υδάτων, και ας διαχωρίζει ύδατα από ύδατα». Και ονόμασε ο Θεός το στερέωμα ουρανό. Είδες έργο που εκπλήσσει τη διάνοια των θνητών, το ότι χωρίς στύλους και χωρίς μοχλούς το δημιούργημα αυτό έχει συσταθεί και συγκρατείται μέχρι τη συντέλεια του αιώνος; Πόσο θαυμαστά είναι τα έργα του Κυρίου, και ποιος είναι ικανός να τα εξιχνιάσει; Και είδε ο Θεός ότι είναι καλό.

Και έγινε εσπέρα και έγινε πρωί, ημέρα δεύτερη. Και είπε ο Θεός: Ας συγκεντρωθεί το ύδωρ που βρίσκεται κάτω από τον ουρανό σε έναν τόπο, και ας φανεί η ξηρά. Και συγκεντρώθηκε το ύδωρ που βρισκόταν κάτω από τον ουρανό στους τόπους συγκέντρωσής του, και φάνηκε η ξηρά. Και ονόμασε ο Θεός την ξηρά γη, και τα συστήματα των υδάτων τα ονόμασε θάλασσες. Και είπε ο Θεός: Ας βλαστήσει η γη χορτάρι που να βγάζει σπόρο κατά το είδος και την ομοιότητά του, και καρποφόρο δέντρο που να κάνει καρπό. Αυτά, με τον λόγο Εκείνου που πρόσταζε, παρουσιάζονταν ολοκληρωτικά· δεν υπήρχε τίποτα που να τα κωλύει, τίποτα που να τα παρεμποδίζει. Και έγινε εσπέρα και έγινε πρωί, ημέρα τρίτη. Βλέπεις τη Γραφή να διανοίγει τις διάνοιές μας προς τα τελειότατα;

Και ονόμασε, λέει, ο Θεός το στερέωμα ουρανό. Παρατήρησε πώς την ίδια ακολουθία χρησιμοποίησε και τώρα η θεία Γραφή. Όπως ακριβώς είπε χθες, «Γενηθήτω φως», και μετά τη δημιουργία του, τότε πρόσθεσε, «Ας διαχωρίζει ανάμεσα στο φως και στο σκοτάδι», και έτσι ονόμασε το φως ημέρα· έτσι και σήμερα είπε: «Γενηθήτω στερέωμα στο μέσο του ύδατος». Έπειτα, όπως ακριβώς και στην περίπτωση του φωτός, έτσι και εδώ μας δίδαξε τη χρησιμότητα του στερεώματος, ώστε να διαχωρίζει, λέει, ανάμεσα σε ύδωρ και ύδωρ. Και όταν κατέστησε φανερή σε εμάς τη χρησιμότητά του, τότε, όπως ακριβώς στο φως πρόσθεσε την ονομασία, έτσι και στο στερέωμα απέδωσε την προσωνυμία.

Σας παρακαλώ να τα συγκρατήσετε αυτά με ακρίβεια, ώστε να μπορείτε να αποστομώνετε εκείνους που επιθυμούν να εισάγουν δόγματα αντίθετα προς την Εκκλησία, και να γνωρίζετε με ασφάλεια τη δύναμη των όσων αναγράφονται στις θείες Γραφές. Διότι γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο προσέρχεστε εδώ συνεχώς, και εμείς σας προσφέρουμε συχνότερα τη διδασκαλία μας, ώστε να είστε προετοιμασμένοι να δώσετε λόγο σε καθέναν που σας το ζητά. Αλλά ας επανέλθουμε στη συνέχεια του κειμένου, εάν συμφωνείτε. «Και ονόμασε ο Θεός», λέγει, «το στερέωμα ουρανό. Και είδε ο Θεός ότι είναι καλό».

Πρόσεξε πόση είναι η συγκατάβαση των λόγων εξαιτίας της ανθρώπινης αδυναμίας. Διότι, όπως ακριβώς για το φως είπε, «Είδε ότι ήταν καλό», έτσι και τώρα για τον ουρανό, δηλαδή για το στερέωμα, λέει, «Και είδε ο Θεός ότι ήταν καλό»· διδάσκοντάς μας με αυτό το ασύλληπτο κάλλος του. Ποιος άλλωστε δεν θα εκπλησσόταν και δεν θα θαύμαζε το γεγονός ότι σε τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα διατήρησε ακμαίο το κάλλος του, και όσο προχωράει ο χρόνος, τόσο το κάλλος αυτό εντείνεται; Τι θα μπορούσε να είναι ωραιότερο από εκείνο που δέχθηκε τον έπαινο από τον ίδιο τον Δημιουργό; Εάν δηλαδή εμείς, όταν βλέπουμε ένα ολοκληρωμένο ανθρώπινο έργο, θαυμάζουμε το σχήμα, τη θέση, το κάλλος, την αναλογία, τον ρυθμό και όλα τα υπόλοιπα, πώς θα μπορούσε κάποιος να επαινέσει επάξια εκείνο που δημιουργήθηκε από τον Θεό, και μάλιστα όταν λαμβάνει τον έπαινο από τον ίδιο τον Δεσπότη;

ΣΤ΄. Αλλά δεν γνωρίζω πώς πάλι, παρασυρμένοι σε αυτά από την ορμή του λόγου, παρεκκλίναμε από τη σειρά· γι' αυτό πρέπει πάλι να επαναφέρουμε τον λόγο στα προηγούμενα. «Και ονόμασε», λέει, «ο Θεός το στερέωμα ουρανό, και είδε ο Θεός ότι είναι καλό». Και έγινε εσπέρα και έγινε πρωί, ημέρα δεύτερη. Αφού έδωσε την ονομασία στο στερέωμα και επαίνεσε το δημιούργημα, έθεσε τέλος στη δεύτερη ημέρα και λέει: «Και έγινε εσπέρα και έγινε πρωί, ημέρα δεύτερη». Είδες πώς με ακρίβεια μας διδάσκει, ονομάζοντας το μεν τέλος του φωτός εσπέρα, το δε τέλος της νύχτας πρωί, και αποκαλώντας το σύνολό τους ημέρα, ώστε να μην πλανιόμαστε ούτε να νομίζουμε ότι η εσπέρα είναι το τέλος της ημέρας, αλλά να γνωρίζουμε σαφώς ότι η χρονική διάρκεια και των δύο συμπληρώνει μία ημέρα; Και η μεν εσπέρα δικαίως θα μπορούσε να ονομαστεί τέλος του φωτός, ο δε όρθρος, δηλαδή το τέλος της νύχτας, πλήρωμα της ημέρας. Διότι αυτό θέλει να δηλώσει η θεία Γραφή όταν λέει: «Και έγινε εσπέρα και έγινε πρωί, ημέρα δεύτερη». Ίσως παρατείναμε τον λόγο σε μεγάλο μήκος, όχι με τη θέλησή μας, αλλά παρασυρμένοι, όπως θα έλεγε κανείς, από την ίδια την αλληλουχία των νοημάτων, σαν από κάποιον σφοδρότατο χείμαρρο. Και για αυτό ευθύνεστε εσείς, οι οποίοι ακούτε με ευχαρίστηση τα όσα λέγονται από εμάς.

Γ΄. Αυτά ας τα αναλογιζόμαστε κάθε ώρα μέσα μας, και ας καταβάλλουμε μεγάλη φροντίδα για τη δική μας σωτηρία, ώστε, καθώς περνά ο χρόνος, να μην προκαλέσουμε στον εαυτό μας, χωρίς να το καταλάβουμε, τη μεγαλύτερη ζημία. Αλλά αρκετά με τα προοίμια· ας ακούσουμε, αν θέλετε, ποια είναι αυτά που και σήμερα επιθυμεί να μας διδάξει η χάρη του Πνεύματος μέσω της γλώσσας του Μωυσή. «Και είπε», αναφέρει, «ο Θεός: Ας συναχθεί το νερό που βρίσκεται κάτω από τον ουρανό σε μία σύναξη, και ας φανεί η ξηρά· και έγινε έτσι». Πρόσεξέ μου εδώ, αγαπητέ, την άριστη τάξη και ακολουθία. Διότι, αφού είπε στην αρχή ότι η γη ήταν αόρατη και ακατασκεύαστη, επειδή καλυπτόταν από το σκοτάδι και τα ύδατα· έπειτα, τη δεύτερη ημέρα, προστάζοντας να δημιουργηθεί το στερέωμα, πραγματοποίησε τον διαχωρισμό των υδάτων, ονομάζοντας το στερέωμα ουρανό· τώρα πάλι μας διδάσκει ότι κατά την τρίτη ημέρα πρόσταξε το νερό που βρισκόταν κάτω από τον ουρανό, δηλαδή το στερέωμα, να συγκεντρωθεί σε μία σύναξη και να παραχωρήσει χώρο, ώστε να φανεί η ξηρά· και έγινε έτσι. Επειδή δηλαδή τα πάντα ήταν γεμάτα από ύδατα, προστάζει να συγκεντρωθεί το πλήθος των υδάτων σε μία σύναξη, ώστε με αυτόν τον τρόπο να φανεί η ξηρά. Παρατήρησε πώς λίγο-λίγο μας φανερώνει τη διακόσμηση και την ομορφιά της. «Και έγινε», λέει, «έτσι». Πώς; Όπως ακριβώς πρόσταξε ο Δεσπότης.

ε΄. Αυτός εκ του μη όντος δημιούργησε τους αγγέλους, τον ουρανό, τη γη, και όλα όσα υπάρχουν σε αυτά· το αιθέριο πυρ, και την άβυσσο των υδάτων· τον αέρα, ταμείο της πνοής και διαυγέστατο όχημα του φωτός, έναν δεύτερο θόλο στερεωμένο μέσα στα ύδατα, το μεθόριο μεταξύ των υπερώων και των αβυσσαίων υδάτων, τον οποίο ακριβώς ονόμασε ουρανό· τον ολόλαμπρο ήλιο, τον διπλοδρόμο εργάτη της ημέρας και της νύχτας, που καταυγάζει τα πάντα με τις λαμπρές του ανταύγειες· τη σελήνη που καταφωτίζει τη νύχτα και μετριάζει τη φλόγωση της ηλιακής αίγλης· τα άστρα, τα οποία αποτελούν στολίδια του στερεώματος· και βεβαίως όλα τα επίγεια· άνθη κάθε είδους και εξαιρετικά χρήσιμα, χορτάρι που βγάζει σπόρους, καρποφόρα δέντρα, ένα ωραιότατο στολίδι για τη γη· παντοειδή φύλα ζώων που κολυμπούν στα ύδατα, μεγάλα και εξαίσια κήτη· ποικίλα γένη ερπετών, και φτερωτά πτηνά, τα οποία γεννήθηκαν μεν από τα ύδατα, αλλά πετούν στον αέρα και διαβιούν στη γη· ζώα πάλι που προήλθαν από τη γη, και ατίθασα θηρία, καθώς και ομάδες ήμερων κτηνών· όλα μαζί αποτελούν απόδειξη της δικής Του μεγαλουργίας, και χώρο εστίασης για εκείνον που επρόκειτο να πλαστεί κατ' εικόνα Θεού.

Επειδή, λοιπόν, η Γραφή αναφέρει «ουρανό» και «ουρανό του ουρανού» και «ουρανούς ουρανών», και ο μακάριος Παύλος λέει ότι αρπάχθηκε «έως τρίτου ουρανού», λέμε ότι κατά τη δημιουργία του σύμπαντος παραλάβαμε τη διδασκαλία για τη δημιουργία του ουρανού, τον οποίο οι θύραθεν σοφοί ονομάζουν άναστρη σφαίρα, έχοντας σφετεριστεί τα δόγματα του Μωυσή. Επιπλέον, ο Θεός ονόμασε ουρανό και το στερέωμα, το οποίο πρόσταξε να δημιουργηθεί ανάμεσα στα ύδατα, ορίζοντάς το να διαχωρίζει το ύδωρ που βρίσκεται πάνω από το στερέωμα από το ύδωρ που βρίσκεται κάτω από το στερέωμα. Τη φύση αυτού, ο θείος Βασίλειος, έχοντας μυηθεί από τη θεία Γραφή, τη χαρακτηρίζει λεπτή σαν καπνό.

Ο ουρανός του ουρανού, λοιπόν, είναι ο πρώτος ουρανός, ο οποίος βρίσκεται πάνω από το στερέωμα. Ιδού δύο ουρανοί· «διότι και το στερέωμα ο Θεός το ονόμασε ουρανό». Είναι δε σύνηθες στην Αγία Γραφή να ονομάζει και τον αέρα ουρανό, επειδή φαίνεται προς τα πάνω. Διότι λέγει: «Ευλογείτε όλα τα πετεινά του ουρανού», εννοώντας τον αέρα. Διότι ο αέρας είναι η πορεία των πετεινών, και όχι ο ουρανός. Ιδού οι τρεις ουρανοί, τους οποίους ανέφερε ο θείος Απόστολος. Εάν πάλι θελήσει κανείς να εκλάβει τις επτά ζώνες ως επτά ουρανούς, αυτό καθόλου δεν βλάπτει τον λόγο της αλήθειας. Είναι επίσης σύνηθες στην εβραϊκή γλώσσα ο ουρανός να ονομάζεται στον πληθυντικό αριθμό, ουρανοί. Θέλοντας να πει «ουρανός του ουρανού», είπε «ουρανοί των ουρανών», το οποίο δηλώνει τον ουρανό του ουρανού που βρίσκεται πάνω από το στερέωμα, και τα ύδατα που βρίσκονται πάνω από τους ουρανούς, δηλαδή είτε πάνω από τον αέρα και το στερέωμα, είτε πάνω από τις επτά ζώνες του στερεώματος, είτε πάνω από το στερέωμα, το οποίο κατά τη συνήθεια της εβραϊκής γλώσσας ονομάζεται στον πληθυντικό «ουρανοί».

Ας επιστρέψουμε όμως στο προκείμενο θέμα μας. Διότι έχει λεχθεί ότι το ύδωρ που βρισκόταν πάνω από τη γη έφτανε μέχρι και τον ανώτατο πόλο. «Και είπε ο Θεός: ας γίνει στερέωμα στο μέσο του ύδατος, και ας διαχωρίζει ανάμεσα σε ύδωρ και ύδωρ, και έγινε έτσι». Δες την υπερβολή της ασύγκριτης δύναμης και σοφίας. Διότι, όπως ακριβώς κάποιος οπός ή πυτιά πήζει τη φύση του γάλακτος και παρασκευάζει τυρί, έτσι και εκείνη η θεία ρήση, επενεργώντας στην απαλότατη φύση των υδάτων, έπηξε και εστερέωσε τον ενδιάμεσο χώρο των υδάτων, διαχωρίζοντας τα άνω ύδατα από τα κάτω. Και έκανε ο Θεός το στερέωμα, και το έργο ακολουθεί άμεσα τον λόγο. «Και ονόμασε ο Θεός το στερέωμα ουρανό». Διότι έτσι ενέκρινε η πάνσοφη ευδοκία Του, ώστε κάποια μεν από τα κτίσματα να τα φέρει στην ύπαρξη εκ του μη όντος, άλλα δε, με το πρόσταγμά Του, να λάβουν την ύπαρξή τους από τα ήδη κτισθέντα, όπως τα τέκνα από τη μητέρα τους.

Και εκ του μη όντος δημιούργησε τους αγγέλους, τον ουρανό, τα ύδατα, τη γη, το φως, το πυρ και οτιδήποτε άλλο, ενώ από αυτά, από μεν τα ύδατα το στερέωμα, τα πλήθη των πτηνών, όσα υπάρχουν στη θάλασσα και όσα στην ξηρά, τα πλήθη των ιχθύων και τα μεγάλα κήτη, από το πυρ τον ολόφωτο ήλιο, τον πολύπυρσο αιθέρα και οτιδήποτε άλλο, από δε το φως τη σελήνη και τους αστέρες, και από τη γη πλήθη τετραπόδων, ερπετών, θηρίων, και τον κυρίαρχο όλων αυτών, τον άνθρωπο, τον οποίο, ίσως για να μην υπερηφανεύεται για το αρχηγικό του αξίωμα, πάνσοφα τον πλάθει και αυτόν από τη γη, από την οποία πλάστηκαν τα κτήνη και τα θηρία. «Και ονόμασε ο Θεός το στερέωμα ουρανό», «και διαχώρισε ο Θεός ανάμεσα στο ύδωρ που ήταν κάτω από το στερέωμα και ανάμεσα στο ύδωρ που ήταν πάνω από το στερέωμα». Δες πώς διαίρεσε τις περιοχές των αβύσσων σε τρία ίσα μέρη, όπως ανέφερε αργότερα και ο Σολομών: «Με τη γνώση του», λέει, «διανοίχθηκαν οι άβυσσοι».

Και ένα μεν μέρος έχει ταμιευθεί κάτω από τη γη, το άλλο πάνω από τη γη, και το τρίτο πάνω από το στερέωμα, ώστε το μεν κατώτερο να ονομαστεί άβυσσος, αυτό πάνω από τη γη θάλασσα, και αυτό πάνω από το στερέωμα ύδατα· «Αυτός που στεγάζει», λέει, «με ύδατα τα υπερώα του», δηλαδή του στερεώματος. «Και ονόμασε ο Θεός το στερέωμα ουρανό», ο οποίος είναι ο δεύτερος και ορώμενος από εμάς με τα πολλά άστρα. «Και είδε ο Θεός ότι είναι καλό, και έγινε εσπέρα και έγινε πρωί, ημέρα δεύτερη». Καλό είναι, λοιπόν, και εμείς να καταπαύσουμε τα λόγια για τη δεύτερη ημέρα σε αυτήν, ώστε τα της τρίτης να ταμιευθούν για τον τρίτο λόγο.

Ζ΄. Αυτοί μεν λοιπόν που ακολουθούν την ανθρώπινη σοφία είναι έτοιμοι να αποφανθούν ότι και η θάλασσα είναι άναρχη, όπως ακριβώς και ολόκληρος ο κόσμος· όσοι όμως έλαβαν τη γνώση υπό την καθοδήγηση του Αγίου Πνεύματος, διδάχθηκαν πραγματικά ότι ούτε η θάλασσα ούτε ο υπόλοιπος κόσμος είναι άναρχος, αλλά έχουν ακούσει: «Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην»· και πάλι: «Ας δημιουργηθεί στερέωμα, και το νερό που βρίσκεται κάτω από το στερέωμα ας συναχθεί σε μία σύναξη»· δηλαδή, ας συγκεντρωθεί ομού και καθ' εαυτό, και ας φανεί η ξηρά. Διότι το «σε μία σύναξη» δεν υποδηλώνει συγκέντρωση σε έναν μόνο τόπο. Διότι, ιδού, η θεία φωνή και πάλι ονόμασε τα συστήματα των υδάτων θάλασσες.