Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 11:4

Βιβλίο Α΄. Γένεσις. Το βιβλίο αυτό της Γενέσεως, ο Μωυσής είναι εκείνος που το εξέφρασε και το έγραψε κατόπιν προστάγματος του Κυρίου. Ονομάζεται δε έτσι, επειδή περιέχει τη γένεση των πάντων, του ουρανού και της γης, και των ανθρώπων και όλων αυτών των ορατών δημιουργημάτων, καθώς και την ίδια τη φύτευση του παραδείσου. Εξηγεί δε ότι την μεν πρώτη ημέρα δημιουργήθηκε το φως· τη δεύτερη το στερέωμα, το οποίο ο Θεός ονόμασε ουρανό· την τρίτη συγκεντρώθηκαν τα ύδατα και φάνηκε η ξηρά, και τις μεν συγκεντρώσεις των υδάτων τις ονόμασε θάλασσες, την δε ξηρά την ονόμασε γη, και εβλάστησε η γη χλωρό χόρτο και κάθε είδους δέντρο· την τέταρτη προήλθαν ο ήλιος και η σελήνη και όλος ο χορός των αστέρων· την πέμπτη έγινε η γένεση των πτηνών, των ιχθύων και των κητών που βρίσκονται στα ύδατα· την έκτη των τετραπόδων, των θηρίων, των ερπετών και των κτηνών, καθώς και η πλάση του ανθρώπου κατ' εικόνα Θεού και καθ' ομοίωσιν· την δε έβδομη κατέπαυσε ο Θεός από τα έργα του και την ευλόγησε. Περιλαμβάνεται επίσης σε αυτό το βιβλίο η παράβαση του Αδάμ και η εκδίωξη από τον παράδεισο, ο φόνος του Άβελ από τον αδελφό του τον Κάιν, η μετάθεση του Ενώχ, η κατασκευή της κιβωτού, ο κατακλυσμός που έγινε επί Νώε, η ανέγερση του πύργου, η διαίρεση των γλωσσών, η διασπορά των εθνών και η έξοδος του Αβραάμ από τους Χαλδαίους.

Σκέπτονταν παρόμοια με εκείνους οι οποίοι, δια της κατασκευής ενός υψηλού πύργου, επιχειρούσαν να καταστήσουν τον ουρανό βατό για τους εαυτούς τους. Διότι και εκείνοι έλεγαν: Ελάτε, ας κατασκευάσουμε πλίνθους και ας τις ψήσουμε στη φωτιά· και πάλι: Ελάτε, ας οικοδομήσουμε για τους εαυτούς μας πόλη και πύργο, του οποίου η κορυφή θα φθάνει έως τον ουρανό. —Η δε συκάμινος είναι δέντρο εξαιρετικά καρποφόρο, του οποίου όμως οι καρποί δεν έχουν καμία ποιότητα, εκτός εάν κάποιος τους χαράξει με επιμέλεια ώστε να αποσπάσει κάποιον οπό, ο οποίος προσδίδει ευχαρίστηση στη γεύση.

Αυτός όμως δεν σκέφτηκε με αυτόν τον τρόπο, και μέσα στην ψυχή του δεν αναλογίστηκε έτσι· αλλά κυριεύθηκε από υπερηφάνεια στη διάνοιά του, όχι επειδή θεώρησε ότι ο λαός τού παραδόθηκε εξαιτίας των αμαρτιών του, αλλά, έχοντας επαρθεί στο νου και έχοντας απομακρύνει από τη σκέψη του τον αληθινό λόγο, νομίζει ότι είναι ικανός να εξολοθρεύσει ουκ ολίγα έθνη. Και επειδή τον κολακεύουν και τον καλοπιάνουν οι υφιστάμενοί του λέγοντας: «Εσύ είσαι ο μόνος άρχοντας», σαν να τους ειρωνεύεται λέγει: «Δεν κατέλαβα τη χώρα πάνω από τη Βαβυλώνα και τη Χαλάνη». Δεν έχω γίνει ακόμη, λέγει, κύριος των πάντων· διαφεύγει από τη βασιλεία μου η χώρα πάνω από τη Βαβυλώνα και η Χαλάνη, όπου οικοδομήθηκε ο πύργος. Εννοεί βέβαια τον αρχαίο εκείνο πύργο, τον οποίο οικοδόμησαν στην πεδιάδα Σεναάρ, λέγοντας: «Ελάτε, ας οικοδομήσουμε για τον εαυτό μας πόλη και πύργο, πριν χωριστούμε ο ένας από τον άλλον, του οποίου η κορυφή θα φτάνει έως τον ουρανό». Το όνομα της Χαλάνης δεν απαντάται συχνά στα κείμενα της Γραφής· εικάζουμε όμως ότι βρίσκεται κάπου στην περιοχή της Βαβυλωνίας, επειδή η Βαβυλώνα έχει πάρει το όνομά της από τη σύγχυση των γλωσσών, τις οποίες συνέχεε ο Κύριος, διασπώντας την ομοφωνία τους που απέβλεπε στο κακό. Διότι λέγει η Γραφή ότι το όνομα του τόπου εκείνου ονομάστηκε «σύγχυση», που στα εβραϊκά λέγεται Βαβέλ.

Ποια είναι, λοιπόν, η Βαβυλώνα, εναντίον της οποίας εθεάθη το όραμα; Σύμφωνα, βέβαια, με την ιστορία, φαίνεται ότι ονομάστηκε Βαβυλώνα ο τόπος όπου συγχύστηκε η γλώσσα εκείνων που είπαν: Ελάτε, ας οικοδομήσουμε για τους εαυτούς μας πόλη και πύργο, του οποίου η κορυφή θα φθάνει έως τον ουρανό. Εκεί, λοιπόν, αφού κατέβηκε ο Θεός, συνέχεε τις γλώσσες· για τον λόγο αυτό το όνομά της κλήθηκε «σύγχυση». Ο τόπος της Βαβυλώνας, επομένως, είναι χώρος σύγχυσης, όχι μόνο της γλώσσας, αλλά και των δογμάτων και των νοημάτων, καθώς και του νου που νομίζει ότι τα βλέπει αυτά.

Διότι κάποιοι, έχοντας καταδικαστεί για ανόσια σχέδια και παράλογες επιπολαιότητες, την μετέτρεψαν σε μια διαφορετική και ασύμφωνη γλώσσα. «Διότι ήταν», λέει, «όλη η γη μια γλώσσα και μια φωνή για όλους. Και συνέβη, καθώς μετακινούνταν από την ανατολή, βρήκαν μια πεδιάδα στη γη Σεναάρ και κατοίκησαν εκεί. Και είπε ο καθένας στον πλησίον του: Ελάτε να φτιάξουμε πλίνθους και να τους ψήσουμε στη φωτιά. Και οι πλίνθοι τους έγιναν σαν πέτρα, και η άσφαλτος τους χρησίμευσε ως πηλός. Και είπαν: Ελάτε, ας οικοδομήσουμε για τον εαυτό μας μια πόλη και έναν πύργο, του οποίου η κορυφή θα φτάνει έως τον ουρανό, και ας κάνουμε όνομα για τους εαυτούς μας πριν διασκορπιστούμε σε όλη τη γη. Έπειτα κατεβαίνει ο Θεός, διότι έτσι αναφέρει το ιερό Γράμμα, και συγχέει τις γλώσσες τους, και τους διασκορπίζει σε όλη τη γη». Ο Θεός των όλων επιτίμησε τα εγχειρήματά τους, όχι επειδή φοβήθηκε την κατάληξη· αλλά επειδή είχαν σκεφτεί κάτι υπεροπτικό, χρησιμοποιώντας την έμφυτη αγαθότητά Του, τους σταματά από τα εγχειρήματά τους με την πολυγλωσσία· δείχνοντας ότι τις σκέψεις που ξεπερνούν το ανθρώπινο μέτρο, ακόμη κι αν προχωρούν μέσα από ακατόρθωτους τρόπους, δεν τις αφήνει ανεπιτίμητες. Αυτός λοιπόν συγχέει τις γλώσσες, διότι τα έργα που απαιτούν την τέχνη και, βεβαίως, την εξουσία αποκλειστικά και μόνο του Δημιουργού, δεν αρμόζουν σε κανέναν άλλον, παρά μόνο σε Αυτόν.

Διότι υπέθεσαν, δεν ξέρω πώς, ότι οπωσδήποτε και με κάθε τρόπο θα μπορούσαν να χτίσουν τον πύργο από πλίνθους και χώμα μέχρι και τους ίδιους τους ουρανούς. Θα μπορούσαν να αποτελούν τύπο, νομίζω, και αυτοί πάλι της ασυνεσίας των Ιουδαίων, οι οποίοι υπέθεσαν ότι θα έβρισκαν την οικειότητα με τον Θεό· και σχεδόν και την ίδια την πορεία προς τα άνω, όχι βέβαια με το να επιλέξουν ενδεχομένως να πράττουν τα αρεστά και προσφιλή σε Αυτόν, ούτε πάλι μέσω της πίστης στον Χριστό, αλλά, σαν να ανήγειραν κάποιον πύργο, με το να υπερηφανεύονται αμαθώς στηριζόμενοι απλά και μόνο στην ένδοξη φήμη των πατέρων τους. Διότι αναφέροντας συνεχώς τον Αβραάμ, και οικοδομώντας τη δική τους δόξα με γήινα καυχήματα, πάντοτε κατακρίνονταν. Αλλά ο Θεός επιτίμησε εκείνους που κατασκεύαζαν τον πύργο, και τους χώρισε σε πολλές γλώσσες. Και λέμε ότι αυτό που συνέβη σε εκείνους τότε αποτέλεσε κατά κάποιον τρόπο μια προαναγγελία όσων συνέβησαν στους Ιουδαίους. Διότι, επειδή είχαν πολύ υψηλό φρόνημα και αναζητούσαν την πορεία προς τα άνω με μέσα που διόλου δεν έπρεπε, τους διασκόρπισε στην πολυγλωσσία, δηλαδή σε όλα τα έθνη. Επειδή διασκορπίστηκαν έχοντας εκδιωχθεί από τη χώρα τους, την πόλη τους και τα σπίτια τους, και έγιναν πλάνητες ανάμεσα στα έθνη, σύμφωνα με τη φωνή του Προφήτη. Αλλά εν Χριστώ η πολυγλωσσία ήταν ένα καλό σημείο.

Περί της πυργοποιίας. Εκείνοι που οικοδομούσαν τον πύργο της Χαλάνης, έχοντας αναχωρήσει από τη χώρα του φωτός της ανατολής, εννοώ δηλαδή από τη μία και αληθινή θεογνωσία, ήρθαν στη γη Σενάαρ, η οποία ερμηνεύεται ως «Βλάσφημα δόντια», και αφού εξέπεσαν σε πολλές δοξασίες περί Θεού, συνθέτοντας τον λόγο της κάθε δοξασίας σαν να ήταν πλίνθοι, οικοδόμησαν σαν άλλον πύργο την πολυθεϊστική αθεΐα.

Ονομάστηκαν δε Έλληνες από κάποιον άνδρα ονόματι Έλληνα, από εκείνους που κατοίκησαν στην Ελλάδα και έδωσε την προσωνυμία στη χώρα, ή, όπως ισχυρίζονται άλλοι, από την ελιά που φύτρωσε στην Αθήνα. Ίωνες δε έγιναν οι αρχηγοί αυτών, σύμφωνα με την ακρίβεια των πραγμάτων, από τον Ιωυάν, έναν άνδρα από εκείνους που οικοδόμησαν τον πύργο, όταν διαμερίστηκαν οι γλώσσες των ανθρώπων, λόγος για τον οποίο όλοι ονομάστηκαν Μέροπες εξαιτίας της διαμερισμένης φωνής. Αργότερα δε, ο Ελληνισμός διασπάστηκε σε αιρέσεις (σχολές) με την πάροδο του χρόνου, εννοώ δηλαδή των Πυθαγορείων, των Στωικών, των Πλατωνικών, των Επικουρείων και των λοιπών. Υπήρχε όμως ένας χαρακτήρας θεοσέβειας συγχρόνως με τον φυσικό νόμο, ο οποίος ρύθμιζε τον βίο αυτών των εθνών, διαχωρίζοντας τον εαυτό του από την καταβολή του κόσμου μέχρι τούδε, ευρισκόμενος στο μέσο του Βαρβαρισμού, του Σκυθισμού και του Ελληνισμού, έως ότου ενώθηκε με τη θεοσέβεια του Αβραάμ. δ. Και μετέπειτα ήλθε ο Ιουδαϊσμός, ο οποίος από τα χρόνια του Αβραάμ έλαβε τον χαρακτήρα του μέσω της περιτομής, και επί Μωυσή, εβδόμου απογόνου από τον Αβραάμ, διευρύνθηκε μέσω του νόμου που δόθηκε από τον Θεό δι' αυτού, ενώ από τον Ιούδα, τον τέταρτο υιό του Ιακώβ που έλαβε την επωνυμία Ισραήλ, κληρονόμησε το πλήρες και τέλειο όνομα του Ιουδαϊσμού μέσω του Δαβίδ, ο οποίος πρώτος βασίλευσε από τη φυλή του ίδιου του Ιούδα.

Δʹ. Εμείς όμως δεν είμαστε έτσι. Αντιθέτως, ως προς τη θεότητα ομοφρονούμε και συμφωνούμε, όχι λιγότερο από ό,τι η ίδια η θεότητα με τον εαυτό της, αν δεν είναι υπερβολή να πούμε κάτι τέτοιο, και έχουμε γίνει ένα χείλος και μία φωνή, αντίθετα με εκείνους που έχτιζαν τον πύργο στο παρελθόν. Διότι εκείνοι ομοφρονούσαν για το κακό· σε εμάς όμως η ομόνοια αποβλέπει στο απόλυτα άριστο, ώστε με μία ψυχή και με ένα στόμα να δοξάζουμε τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, και να λέγεται για εμάς ότι όντως ο Θεός είναι ανάμεσά μας, Αυτός που ενώνει εκείνους που διαφυλάττουν την ενότητά Του, και που δοξάζει όσους Τον δοξάζουν· και όχι μόνο να λέγεται, αλλά και να πιστεύεται. Υπάρχουν βέβαια άλλα ζητήματα για τα οποία διαφωνήσαμε. Κακώς βέβαια συνέβη και σε αυτά, διότι δεν θα το αρνηθώ (επειδή δεν έπρεπε να δώσουμε καμία δίοδο ή λαβή στον πονηρό, ούτε ελευθερία στις πονηρές γλώσσες), αλλά όχι σε τόσο μεγάλο βαθμό, όσο νομίζουν εκείνοι που διαβάλλουν τα ζητήματά μας. Διότι, αφού έπρεπε να σφάλουμε σε κάτι, όντας άνθρωποι, σε τούτο σφάλαμε: αναπτύξαμε υπερβολική αγάπη προς τους ποιμένες μας, και δεν μπορούσαμε να βρούμε ποιο από τα δύο πρόσωπα ήταν το προτιμότερο, μέχρι που φτάσαμε στο σημείο να θαυμάζουμε και τα δύο εξίσου. Αυτό είναι το έγκλημά μας· γι' αυτό ας μας δικάσει ή ας μας αθωώσει όποιος θέλει· αυτή είναι η ασφάλεια των αιρετικών· πέραν όμως τούτου δεν υπάρχει τίποτα άλλο, όσο και αν το θέλετε πολύ. «Μύγες που ψοφούν και σαπίζουν, βρωμίζουν το λάδι», λέει εκείνος που το έγραψε· ο φθόνος θα θελήσει μεν να βλάψει τα καλά, αλλά δεν θα μπορέσει.

Αλλά θα ήταν καλό, σαν πάνω σε πίνακα, να αναπαραστήσουμε με ακρίβεια μέσω του λόγου την άθληση, ώστε στην πορεία, μέσα από την ακολουθία των γεγονότων, να μας φανερωθεί η τάξη των θαυμάτων. Μόλις πριν, η άνωθεν ορμητική πνοή, αφού διασκόρπισε όλη την εναέρια και απατηλή δύναμη των δαιμόνων, γέμισε τον οίκο των αποστόλων, και το Πνεύμα, αφού διαμερίστηκε σε πύρινες γλώσσες ανάλογα με τον αριθμό εκείνων που δέχονταν τη χάρη, κατήλθε στον καθένα. Ήδη δε, μπροστά στο παράδοξο θαύμα της φωνής και της γλώσσας, έκπληξη και σύγχυση είχε καταλάβει εκείνους από κάθε έθνος που παρεπιδημούσαν στα Ιεροσόλυμα, καθώς όλοι όσοι ήταν χωρισμένοι σε ποικίλα και διαφορετικά είδη γλωσσών είχαν γίνει ξαφνικά ομόγλωσσοι με τους μαθητές, διότι η ικανότητα της ομιλίας τούς δόθηκε όχι από κάποια προηγούμενη εκπαίδευση και μελέτη, αλλά από την επιφοίτηση του Πνεύματος, η οποία χορήγησε ακαριαία αυτή τη χάρη στους αποστόλους. Διότι έπρεπε εκείνοι που διέλυσαν την ομοφωνία τους κατά την κατασκευή του γήινου πύργου, να έλθουν και πάλι σε ομοφωνία κατά την πνευματική οικοδομή της Εκκλησίας. Και για αυτόν τον λόγο, πολύ ορθά από αυτό το σημείο ξεκινά η οικονομία της χάριτος του Αγίου Πνεύματος, ώστε να κατανείμει την κοινή ευεργεσία των ανθρώπων σε κάθε διαφορετική ανθρώπινη φωνή, προκειμένου το κήρυγμα της ευσέβειας να μην περιοριστεί αποκλειστικά σε μία μόνο γλώσσα και παραμείνει άπρακτο και ανενεργό για τους αλλόγλωσσους.

Γι' αυτόν τον λόγο το Πνεύμα εμφανίστηκε με μορφή γλωσσών· και όχι μόνο γι' αυτό, αλλά για να μας υπενθυμίσει και ένα παλαιό γεγονός. Επειδή, δηλαδή, κατά την αρχαιότητα οι άνθρωποι, έχοντας παρασυρθεί στην παραφροσύνη της αλαζονείας, θέλησαν να κατασκευάσουν έναν πύργο που να φθάνει έως τον ουρανό, και ο Θεός μέσω της διαιρέσεως των γλωσσών διέλυσε την κακή τους συμφωνία· γι' αυτό και τώρα το Άγιο Πνεύμα επιφοιτά σε αυτούς με μορφή πύρινων γλωσσών, ώστε μέσω αυτού να ενώσει την οικουμένη που είχε διαιρεθεί. Και συνέβη κάτι το καινό και παράδοξο· διότι, όπως ακριβώς τότε στα παλαιά χρόνια οι γλώσσες διαμέλισαν την οικουμένη και οδήγησαν την κακή συμφωνία σε διαίρεση, έτσι και τώρα οι γλώσσες ένωσαν την οικουμένη και συνήγαγαν τα διεστώτα σε ομόνοια. Με μορφή γλωσσών, λοιπόν, εμφανίστηκε γι' αυτόν τον λόγο, και ως γλώσσες πυρός εξαιτίας της άκανθας της αμαρτίας που βλάστησε άγρια μέσα μας. Διότι, όπως ακριβώς η γη, όταν τυγχάνει να είναι λιπαρή και εύφορη, αλλά δεν καλλιεργείται, παράγει μεγάλο πλήθος αγκαθιών· έτσι ακριβώς και η δική μας φύση, η οποία είναι καλή χάρη στον Δημιουργό της, και επιτήδεια στο να φέρει τον καρπό της αρετής, επειδή δεν δέχθηκε το άροτρο της ευσέβειας ούτε τον σπόρο της θεογνωσίας, εβλάστησε την ασέβεια, σαν να ήταν κάποιες άκανθες και άλλη άχρηστη άγρια βλάστηση.

Και έγινε γι' αυτούς η πλίνθος πέτρα, και η άσφαλτος ήταν γι' αυτούς ο πηλός. Και είπαν: Εμπρός, ας οικοδομήσουμε για τους εαυτούς μας πόλη και πύργο, του οποίου η κορυφή θα φτάνει έως τον ουρανό· και ας αποκτήσουμε όνομα για τους εαυτούς μας, προτού διασκορπιστούμε σε όλη τη γη. Πρόσεξε πώς δεν χρησιμοποίησαν την ομοφωνία τους για το πρέπον, και ότι η μάταιη επιδίωξη αυτού του βίου γίνεται η αιτία των κακών. Εμπρός, λέει, ας κατασκευάσουμε πλίνθους και ας τις ψήσουμε στη φωτιά. Και έγινε γι' αυτούς η πλίνθος πέτρα, και η άσφαλτος ήταν γι' αυτούς ο πηλός.

Πρόσεξε πόση ασφάλεια θέλουν να επινοήσουν για την οικοδομή, αγνοώντας ότι: «Εάν δεν οικοδομήσει ο Κύριος τον οίκο, μάταια κόπιασαν εκείνοι που τον οικοδομούν». «Και ας οικοδομήσουμε», λέει, «για τους εαυτούς μας πόλη»· όχι για τον Θεό, αλλά για τους εαυτούς τους. Δες πόση είναι η ένταση της κακίας: ενώ είχαν ακόμη νωπή τη μνήμη εκείνης της πανωλεθρίας, παρεκτράπηκαν σε τόση μανία. «Και ας οικοδομήσουμε», λέει, «για τους εαυτούς μας πόλη και πύργο, του οποίου η κορυφή θα φτάνει έως τον ουρανό». Με την αναφορά στον ουρανό, η Θεία Γραφή θέλησε να μας παρουσιάσει την υπερβολή της τόλμης τους. «Και ας δημιουργήσουμε», λέει, «όνομα για τους εαυτούς μας».

Είδες τη ρίζα της κακίας; Για να απολαύσουμε, λέει, διαρκή μνήμη, ώστε να μνημονευόμαστε στο διηνεκές. Τέτοια θα είναι η πράξη και το έργο μας, ώστε να μην παραδοθεί ποτέ στη λήθη. Και ας το κάνουμε αυτό πριν διασκορπιστούμε στο πρόσωπο όλης της γης. Όσο ακόμη, λέει, βρισκόμαστε μαζί, ας κάνουμε πράξη αυτό που αποφασίσαμε, για να αφήσουμε αδιάλειπτη μνήμη στις επόμενες γενιές. Υπάρχουν πολλοί και σήμερα που τους μιμούνται και επιθυμούν να μνημονεύονται από τέτοιες πράξεις, εκείνοι που οικοδομούν τις λαμπρές οικίες, και τα λουτρά, και τις στοές, και τους χώρους περιπάτου.

Διότι, αφού περικύκλωσαν τον Πέτρο και έχυναν θερμά δάκρυα, επιζητώντας την τροφή και την υλική υποστήριξη, ο Πέτρος, λέγει η Γραφή, αφού τους έβγαλε όλους έξω, γονάτισε και προσευχήθηκε· και αφού την ανέστησε, φώναξε τους αγίους και τις χήρες και τους την παρουσίασε ζωντανή. Εάν θέλεις να σε μνημονεύουν, και εάν αγαπάς την αληθινή δόξα, αυτήν να μιμηθείς, και τέτοιες οικοδομές να κατασκευάζεις, μη καταναλώνοντας τον εαυτό σου γύρω από την άψυχη ύλη, αλλά επιδεικνύοντας μεγάλη γενναιοδωρία προς τους συνανθρώπους σου. Αυτή η μνήμη είναι αξιέπαινη και αποφέρει πολύ μεγάλο κέρδος. Αλλά ας επανέλθουμε πάλι στο προκείμενο θέμα μας, και ας δούμε την τόλμη των ανθρώπων εκείνης της εποχής. Διότι τα δικά τους παθήματα, εάν θέλουμε να έχουμε πνευματική νήψη, θα γίνουν για εμάς μέσο σωφρονισμού. Και ας οικοδομήσουμε για τους εαυτούς μας, λέγει, πόλη και πύργο, του οποίου η κορυφή θα φθάνει έως τον ουρανό, και ας δημιουργήσουμε όνομα για τους εαυτούς μας, προτού διασκορπιστούμε επάνω στη γη. Βλέπεις πώς παντού επιδεικνύουν τη διαφθορά του φρονήματός τους.

«Και ας οικοδομήσουμε», λέει, «για τους εαυτούς μας πόλη»· και πάλι: «Ας φτιάξουμε για τους εαυτούς μας όνομα». Αλλά δες πώς, ακόμη και μετά από τόσο μεγάλη πανωλεθρία, πάλι επιχειρούν όχι μικρότερα κακά. Τι λοιπόν πρέπει να γίνει; Πώς να αναχαιτιστούν από τη μανία τους; Υποσχέθηκε να μην επιφέρει πλέον κατακλυσμό, μένοντας πιστός στη δική του φιλανθρωπία· αυτοί όμως ούτε με τις τιμωρίες σωφρονίστηκαν, ούτε με τις ευεργεσίες έγιναν καλύτεροι.

ΟΜΙΛΙΑ ΛΕ΄. Μην νομίσετε ότι ήλθα για να φέρω ειρήνη στη γη· δεν ήλθα για να φέρω ειρήνη, αλλά μάχαιρα. α΄. Πάλι παραθέτει τα πιο δυσβάστακτα, και μάλιστα με μεγάλη έμφαση· και αυτό ακριβώς που επρόκειτο να φέρουν ως αντίρρηση, το λέγει προκαταβολικά. Διότι, για να μην πουν ακούγοντας αυτά: «Γι' αυτό λοιπόν ήλθες, για να εξοντώσεις και εμάς και εκείνους που μας υπακούν, και να γεμίσεις τη γη με πόλεμο;», ο ίδιος λέγει πρωτύτερα: «Δεν ήλθα για να φέρω ειρήνη στη γη». Πώς λοιπόν τους έδωσε εντολή, όταν μπαίνουν σε κάθε σπίτι, να εύχονται ειρήνη; Πώς επίσης οι άγγελοι έλεγαν: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ, και επί γης ειρήνη»; Πώς επίσης και όλοι οι προφήτες αυτό το χαρμόσυνο μήνυμα έφερναν; Διότι αυτό προπαντός είναι ειρήνη: όταν το άρρωστο μέρος αποκόπτεται, όταν το στασιαστικό στοιχείο αποχωρίζεται. Επειδή έτσι είναι δυνατόν να ενωθεί ο ουρανός με τη γη. Αφού και ο ιατρός με αυτόν τον τρόπο διασώζει το υπόλοιπο σώμα, όταν δηλαδή αποκόψει το ανίατο μέρος· και ο στρατηγός, όταν οδηγήσει σε διάσπαση εκείνους που ομονοούν για κακό σκοπό. Έτσι συνέβη και στην περίπτωση εκείνου του πύργου (της Βαβέλ)· διότι την κακή ειρήνη διέλυσε η αγαθή διαφωνία, και αυτή δημιούργησε την ειρήνη. Έτσι και ο Παύλος δίχασε εκείνους που είχαν συνασπιστεί εναντίον του. Στην περίπτωση δε του Ναβουθέ, η συμφωνία εκείνη αποδείχθηκε τότε χειρότερη από κάθε πόλεμο. Διότι η ομόνοια δεν είναι παντού καλό πράγμα· αφού και οι ληστές συμφωνούν μεταξύ τους. Επομένως, ο πόλεμος δεν είναι αποτέλεσμα της δικής Του προθέσεως, αλλά της δικής τους προαιρέσεως.

Δʹ. Αυτόν λοιπόν τον κανόνα ας τηρούμε διαρκώς, και αυτόν, αν θέλετε, ας εφαρμόσουμε και στην προκειμένη υπόθεση. Έδωσε κοινή γλώσσα σε όλους· αυτό είναι έργο της δικής του φιλανθρωπίας. Εκείνοι όμως δεν έκαναν τη δέουσα χρήση του δώρου, αλλά εξέκλιναν σε έσχατη παραφροσύνη· γι' αυτό τους αφαίρεσε και πάλι ό,τι τους είχε δοθεί. Διότι, αν, επειδή ακριβώς είχαν μία γλώσσα, ξέπεσαν σε τόση ανοησία ώστε να θελήσουν να οικοδομήσουν πύργο μέχρι τον ουρανό, εάν δεν τιμωρούνταν πάραυτα, άραγε δεν θα επιθυμούσαν να καταλάβουν και αυτήν την ίδια την κορυφή του ουρανού;

Οι Έλληνες ονομάστηκαν έτσι από κάποιον Έλενο, έναν άνδρα από εκείνους που κατοίκησαν στην Ελλάδα· ενώ, όπως αναφέρουν άλλοι, από την ελιά που βρίσκεται στην Αθήνα. Αρχηγοί αυτών υπήρξαν οι Ίωνες, οι οποίοι, σύμφωνα με την ακριβή εξιστόρηση, προήλθαν από τον Ιωϋάν, έναν άνδρα από εκείνους που οικοδόμησαν τον πύργο, όταν διαιρέθηκαν οι γλώσσες όλων των ανθρώπων. Για τον λόγο αυτόν άλλωστε ονομάστηκαν όλοι και Μέροπες, εξαιτίας του καταμερισμού της ομιλίας τους. Αργότερα, σε μεταγενέστερους χρόνους, ο Ελληνισμός διαιρέθηκε σε αιρέσεις (φιλοσοφικές σχολές), εννοώ δηλαδή των Πυθαγορείων, των Στωικών, των Πλατωνικών και των Επικουρείων. Εν συνεχεία, υπήρξε ένας χαρακτήρας θεοσέβειας μαζί με τον φυσικό νόμο που ρύθμιζε τον βίο, ο οποίος διαχώριζε τον εαυτό του από αυτά τα έθνη, από την καταβολή του κόσμου μέχρι τότε, όντας στο μέσο μεταξύ του Βαρβαρισμού, του Σκυθισμού και του Ελληνισμού, έως ότου συνάφθηκε με αυτόν η θεοσέβεια του Αβραάμ.

Τι σημαίνει ο πύργος που οικοδομείται στη γη Σενναάρ; Οικοδομούμε και εμείς πύργο όταν μετακινηθούμε από ανατολάς, δηλαδή όταν απομακρυνθούμε από τη γνώση· και ερχόμαστε στη γη Σενναάρ, δηλαδή στο πάθος της γαστριμαργίας· διότι η λέξη Σενναάρ ερμηνεύεται «εγρήγορση των δοντιών»· έπειτα οικοδομούμε πύργο, δηλαδή δίνουμε μεγάλη σημασία στα σαρκικά πάθη και τον οικοδομούμε συνδέοντας πάθος με πάθος. Έως τον ουρανό· διότι ποτέ δεν θέλουν να σταματήσουν όσοι επιδεικνύουν ζήλο για τα μάταια, αλλά διακατέχονται από ακόρεστη επιθυμία για αυτά. Ο Θεός όμως παύει την οικοδόμηση του πύργου και συγχέει τις γλώσσες, όταν, παιδαγωγώντας μας προς το συμφέρον μας, ανακόπτει την κακία μας· διότι, όταν παιδαγωγεί με ασθένεια αυτόν που έχει νικηθεί από την ακαθαρσία της πορνείας ή όταν σωφρονίζει με φτώχεια αυτόν που είναι υποδουλωμένος στη γαστριμαργία, είναι σαν να προκαλεί ανακοπή του πύργου των παθών, συγχέοντας ταυτόχρονα και τις γλώσσες· επειδή, έχοντας καταστείλει με την ασθένεια τον πόρνο, ο οποίος πάντοτε είχε στο μυαλό του την πορνεία, και κάνοντάς τον να απασχολείται με την υγεία του σώματος, είναι σαν να προκάλεσε σύγχυση στη φωνή της συνεχούς ενασχόλησής του με το πάθος.

Ψαλμός 126. Ωδή των αναβαθμών. «Εάν ο Κύριος δεν οικοδομήσει οίκο, μάταια κοπίασαν οι οικοδόμοι», όπως ακριβώς έπαθαν και εκείνοι που έχτιζαν την πόλη και τον πύργο της Χαλάνης, θέλοντας να αποκτήσουν όνομα για τους εαυτούς τους. «Εάν ο Κύριος δεν φυλάξει την πόλη, μάταια αγρύπνησε ο φύλακας».

Επειδή όμως κρίθηκε από τους προϊσταμένους να καλλιεργώ αμπέλια, και κατά τη διάρκεια αυτή να ασχοληθώ λίγο και με τα γράμματα, φάνηκε καλό στον Θεό και σε μένα, ώστε να εμπεδώσω την ακολουθία του νυχθημέρου που συνηθίζεται στους μοναχούς. Αλλά η θεία χάρη μού δώρισε ακόμη περισσότερα από αυτά, ώστε να μπορώ να απαγγέλλω εξ ολοκλήρου τον θείο Ψαλτήρα. Και επειδή με επισκέφθηκε πάλι κάποια θεία πρόνοια για να με απομακρύνει από τους θορύβους του κοινοβίου σε ένα καταφύγιο ησυχίας, έγινε κι αυτό με την ευδοκία του Θεού. Τότε λοιπόν, βρίσκοντας άφθονο χρόνο ησυχίας και διατηρώντας στη μνήμη μου τα προαναφερθέντα θεία λόγια, αναζητούσα πριν από κάθε άλλο βιβλίο εκείνη την προφητεία. Όταν τη βρήκα, αποστήθισα με τη βοήθεια του Θεού και με πόθο τα όσα περιείχε, όχι μόνο τα σχετικά με τη δημιουργία του κόσμου σε έξι ημέρες, αλλά και τα περί του παραδείσου και της παραβάσεως, καθώς και περί του κατακλυσμού και της κατασκευής του πύργου και μέχρι τον φιλόθεο Αβραάμ, και έτρεφα μεγάλο θαυμασμό για τα θεία λόγια αυτής της Γραφής.

Και ήλθαν στη γη Σεναάρ, και «αφού βρήκαν πεδιάδα», δηλαδή τόπο καλό και απολύτως κατάλληλο για κατοικία και οικοδόμηση πόλης, «κατοίκησαν εκεί». «Και είπε ο καθένας στον πλησίον του: ελάτε να κατασκευάσουμε πλίνθους και να τους ψήσουμε στη φωτιά», και «ας οικοδομήσουμε με αυτούς πόλη και πύργο, του οποίου η κορυφή θα φτάνει έως τον ουρανό, και ας δημιουργήσουμε για εμάς όνομα πριν διασκορπιστούμε στο πρόσωπο όλης της γης». Ουδαμού υπήρξε μνήμη Θεού, ούτε ελάχιστη αναφορά στον Θεό, αλλά «ας οικοδομήσουμε για τους εαυτούς μας και ας δημιουργήσουμε για τους εαυτούς μας όνομα». Και ιδού, δημιούργησαν για τον εαυτό τους ένα αλησμόνητο όνομα, αλλά φαύλο και ατιμωτικό, τον πύργο της Χαλάνης, και τη διαίρεση σε εβδομήντα δύο γλώσσες, ισάριθμες με τους λαούς. «Και έγινε σε αυτούς ο πλίνθος πέτρα, και η άσφαλτος ήταν σε αυτούς πηλός».

Όταν αυτό συνέβη ξαφνικά, ήταν άξιο γέλιου να βλέπει κανείς εκεί: άλλοτε ο λιθοξόος ζητούσε πέτρα, και ο υπηρέτης του έφερνε κονίαμα, ή, ενώ χρειαζόταν κονίαμα, εκείνος του έφερνε πέτρα, ή, ενώ ζητούσε σμίλη, έδιναν στο χέρι του τεχνίτη κάποιο άλλο εργαλείο, έτσι ώστε σε τίποτα να μη διαφέρουν από μεθυσμένους ή παράφρονες. «Και τους διέσπειρε ο Κύριος ο Θεός από εκεί σε όλο το πρόσωπο της γης, και σταμάτησαν να οικοδομούν την πόλη και τον πύργο». Σταμάτησαν, έστω και παρά τη θέλησή τους, αφού εκπληρώθηκε η προφητεία τους, ότι: «Ας κάνουμε για τον εαυτό μας όνομα» και ιδού, έφτιαξαν αξέχαστο όνομα, τον πύργο της Χαλάνης και όχι λίγες βαρβαρικές γλώσσες. «Και γι' αυτό», λέει, «το όνομά της ονομάστηκε Σύγχυση, επειδή εκεί συνέχεε ο Κύριος ο Θεός τα χείλη όλης της γης». Διότι, διαλύοντας την κακή τους ομοφωνία, τους διασκόρπισε. Τους άφησε όμως πρώτα να εργαστούν αρκετά χρόνια, ώστε το έργο τους να γίνει φανερό, και έπειτα να είναι δίκαιη η καταδίκη. Και όπως ακριβώς μακροθύμησε εκατό χρόνια για εκείνους που καταποντίστηκαν στον κατακλυσμό, έτσι μακροθύμησε και σαράντα χρόνια για εκείνους που κατασκεύαζαν τον πύργο.

Σοφίστηκαν, λοιπόν, εκείνοι που έζησαν μετά τον Νώε και μετά τον κατακλυσμό των ημερών του Νώε, να οικοδομήσουν για τον εαυτό τους έναν πύργο που να φτάνει σε ύψος μέχρι τον ουρανό· και μάλιστα έψησαν πλίνθους, και ο πηλός τούς χρησίμευσε ως άσφαλτος, και οικοδόμησαν τον πύργο. Αλλά ο Νώε αποτελούσε προτύπωση του Χριστού. Εκείνος, ο οποίος μετά την πρώτη δημιουργία διέσωσε μέσα σε ξύλινη κιβωτό τα δεύτερα σπέρματα της ζωής και, μετά τον Αδάμ, κατέστη αρχηγός του κόσμου ένεκα της αρετής του, προτύπωνε τον αρχηγό και δημιουργό της καινής κτίσεως, Εκείνον που συγκρότησε τη νέα, δική μας κιβωτό, την Εκκλησία, με το ξύλο του Σταυρού, και με αυτήν κατέκλυσε την αμαρτία και θανάτωσε τον θάνατο, ενώ ανέβλυσε για εμάς ζωή και αιώνια σωτηρία διά της αναγεννήσεως του βαπτίσματος και της εκ νεκρών αναστάσεώς Του.

Αλλ' Εκείνος, ο οποίος με τη σύγχυση των γλωσσών απέτρεψε από το εγχείρημά τους εκείνους τους παλαιούς τολμητίες και κατασκευαστές του πύργου, Αυτός, στρέφοντας ενάντια στον ίδιο του τον εαυτό και τούτον τον νέο κατασκευαστή πύργου, ο οποίος καυχήθηκε άμετρα ότι θα φθάσει στο υπέρτατο ύψος, θα τον συγχύσει, θα τον συνταράξει και θα τον κατακρημνίσει μαζί με το κατασκεύασμά του· και ας εξετάσουμε πώς.

Τι θα μπορούσε να πει κανείς για τις οργές, τις λύπες, τους κάθε είδους όρκους, τις μεταμέλειες, τις κατάρες, τους θυμούς, τα πολυειδή και στρεβλά σοφίσματα της αθέτησης των υποσχέσεων· για τη γιγαντομαχία στη Γένεση, κατά την οποία λέγεται ότι επιβουλεύτηκε από φόβο εκείνους τους δυνατούς άνδρες, και μάλιστα ενώ αυτοί είχαν μηχανευτεί την οικοδόμηση όχι προς αδικία κάποιων άλλων, αλλά υπέρ της δικής τους σωτηρίας· και για εκείνο το συμβούλιο στον ουρανό που στήθηκε με σκοπό τον δόλο και την απάτη του Αχαάβ· και για τα υλόφρονα και εταιρικά πάθη των Ασμάτων, και για όσα άλλα ιερά σύμβολα της θεοπλαστίας που τολμά τα πάντα, τα οποία προβάλλονται ως ορατά φαινόμενα έναντι των κρυφών, πεπληθυσμένα και μεριστά έναντι των ενιαίων και αμερίστων, και μορφοποιημένα και πολύμορφα έναντι των άμορφων και ατύπωτων; Αν κάποιος μπορέσει να διακρίνει την εσωτερική και κρυμμένη ευπρέπεια αυτών, θα τα βρει όλα μυστικά και θεοειδή και γεμάτα από άφθονο θεολογικό φως.

Αλλά βέβαια, μετά τον κατακλυσμό, οι άνθρωποι, αφού εξέπεσαν και πάλι στην άγνοια του Θεού και ομοίως υπερηφανεύτηκαν ξανά, λόγω του ότι είχαν ένα χείλος, δηλαδή μία γλώσσα και μία φωνή, άρχισαν να οικοδομούν έναν πύργο και επιχειρούσαν να ανέλθουν στους ουρανούς, φανταζόμενοι και πάλι την ισοθεΐα για τους εαυτούς τους.