Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 12:13

«Πες ότι είμαι αδελφή του, ώστε να μου συμπεριφερθούν καλά εξαιτίας σου και να ζήσει η ψυχή μου χάρη σε σένα». Τι είναι αυτό, ω άγιε και πατριάρχη; Ανέχεσαι να υβρίζεται η γυναίκα σου, να αδικείται η συζυγική κλίνη και να καταστρέφεται ο γάμος; Τόσο πολύ φοβάσαι, πες μου, τον θάνατο; Και όχι μόνο το ανέχεσαι, αλλά και εξυφαίνεις δόλο μαζί με τη γυναίκα σου, και συμμετέχεις στην υποκρισία του δράματος της προσβολής, και κάνεις τα πάντα για να μην αποκαλυφθεί ο βασιλιάς των Αιγυπτίων ενώ επιχειρεί τη μοιχεία, και, αφού της αφαίρεσες το όνομα της συζύγου, της φόρεσες το προσωπείο της αδελφής;

Επομένως, δύο δεινά επρόκειτο να συμβούν, η μοιχεία και ο φόνος· και δεν απαιτούσε τυχαία σύνεση το να αποφευχθεί έστω το ένα από αυτά τα δύο. Διότι, εάν επρόκειτο (γιατί θα πω πάλι το ίδιο) θυσιάζοντας τη ζωή του να απαλλάξει εκείνην από την ατίμωση, και, αφού εκείνοι σκότωναν τον δίκαιο, δεν θα άγγιζαν τη Σάρρα, δικαίως θα τον κατηγορούσες. Εάν όμως, ακόμη και αφού εκείνος πέθαινε, η γυναίκα επρόκειτο ομοίως να ατιμαστεί, για ποιον λόγο κατηγορείς τον δίκαιο, ο οποίος, ενώ επρόκειτο να συμβούν δύο δεινά, η μοιχεία και ο φόνος, απέτρεψε με τη σοφία του το ένα, εννοώ τη δολοφονία του; Διότι για αυτό ακριβώς θα έπρεπε να επαινείται, επειδή διατήρησε το χέρι του μοιχού καθαρό από αίμα. Ούτε βέβαια μπορείς να ισχυριστείς το εξής, ότι δηλαδή λέγοντας εκείνη «είμαι αδελφή του», με τον τρόπο αυτό προσέλκυσε τον Αιγύπτιο στην προσβολή· διότι, ακόμη και αν έλεγε «είμαι γυναίκα του», ούτε και τότε επρόκειτο εκείνος να υποχωρήσει. Και αυτό το φανέρωσε ο ίδιος όταν είπε: «Μόλις σε δουν, θα πουν ότι αυτή είναι η γυναίκα του, και θα σκοτώσουν εμένα, ενώ εσένα θα σε κρατήσουν ζωντανή».

Άκουσε πάλι με ακρίβεια τα ίδια τα λόγια: Πες, λέει, ότι είμαι αδελφή του. Τι λέει; Αυτός που παίρνει μια αδελφή δεν είναι μοιχός· διότι ο μοιχός κρίνεται από την προαίρεση. Επειδή και ο Ιούδας, όταν συνευρέθηκε με τη νύφη του τη Θάμαρ, δεν κρίθηκε ως μοιχός· διότι δεν συνευρέθηκε μαζί της ως νύφη του, αλλά ως πόρνη γυναίκα. Έτσι και εδώ, ο Αιγύπτιος, που επρόκειτο να την πάρει όχι ως γυναίκα του Αβραάμ, αλλά ως αδελφή του, δεν επρόκειτο να κριθεί ως μοιχός.

Διότι συνέβη, λέγει, όταν ο Άβραμ πλησίασε να εισέλθει στην Αίγυπτο, να πει στη Σάρρα, τη γυναίκα του: «Γνωρίζω καλά ότι είσαι γυναίκα ευειδής. Θα συμβεί, λοιπόν, όταν σε δουν οι Αιγύπτιοι, να πουν ότι: “Αυτή είναι γυναίκα του”· και εμένα θα με σκοτώσουν, ενώ εσένα θα σε κρατήσουν στη ζωή. Πες, λοιπόν, ότι: “Είμαι αδελφή του”, ώστε να αντιμετωπιστώ καλά εξαιτίας σου, και να ζήσει η ψυχή μου χάρη σε εσένα». Είδες από τα λόγια αυτά σε πόση αγωνία και φόβο περιήλθε ο δίκαιος; Και όμως καθόλου δεν ταράχθηκε ο λογισμός του, ούτε θορυβήθηκε η σκέψη του, ούτε διανοήθηκε και είπε: «Τι είναι αυτό; Άραγε εγκαταλειφθήκαμε; Άραγε εξαπατηθήκαμε; Μήπως ο Δεσπότης μάς άφησε έρημους από την πρόνοιά Του; Εκείνος που είπε: “Θα σε μεγαλύνω και στο σπέρμα σου θα δώσω αυτήν τη γη”, μας αφήνει τώρα με τέτοιον τρόπο να φοβόμαστε για την ίδια μας τη ζωή και να πέσουμε σε προφανή κίνδυνο;»

Παρατήρησε πώς είχε εμπιστοσύνη στον χαρακτήρα της γυναίκας του, και δεν φοβήθηκε μήπως τυχόν κυριευθεί από έπαρση εξαιτίας των επαίνων, αλλά της απευθύνει την εξής συμβουλή, λέγοντας: «Για να μη σκοτώσουν εμένα και εσένα σε κρατήσουν ζωντανή, πες, λοιπόν, ότι "Είμαι αδελφή του", ώστε να μου συμπεριφερθούν καλά και να ζήσει η ψυχή μου εξαιτίας σου». Επειδή δεν ήταν κάτι το συνηθισμένο αυτό που της ζητούσε, γι' αυτόν τον λόγο με τα όσα πρόσθεσε θέλησε να την προσελκύσει, ώστε και να την κάμψει σε οίκτο και να την πείσει να υποδυθεί τον ρόλο με προθυμία. «Θα συμβεί, λοιπόν», λέει, «όταν σε δουν οι Αιγύπτιοι, να πουν ότι "Αυτή είναι η γυναίκα του"· και εμένα θα με σκοτώσουν, εσένα όμως θα σε κρατήσουν ζωντανή». Δεν είπε: «Εσένα θα σε ατιμάσουν»· προς το παρόν δεν θέλει να την καταπτοήσει με τα λόγια του, και εξάλλου φοβάται για την εκπλήρωση της υπόσχεσης του Θεού. Γι' αυτό λέει: «Εσένα όμως θα σε κρατήσουν ζωντανή».

«Πες, λοιπόν, "είμαι αδελφή του"». Αναλογίσου, σε παρακαλώ, σε ποια κατάσταση ήταν επόμενο να βρίσκεται η διάνοια του δικαίου, όταν έδινε αυτές τις συμβουλές στη γυναίκα του. Διότι γνωρίζετε, γνωρίζετε καλά, ότι δεν υπάρχει τίποτα πιο βαρύ για τους άνδρες από το να περιέλθει η σύζυγός τους έστω και σε μια τέτοια υποψία. Ο δίκαιος, ωστόσο, και καταβάλλει προσπάθεια και κάνει τα πάντα, ώστε να καταλήξει η μοιχεία σε πράξη. Αλλά μην καταδικάσεις επιπόλαια, αγαπητέ, τον δίκαιο, αλλά αντίθετα, κυρίως από αυτό το γεγονός να κατανοήσεις τη μεγάλη του σύνεση και την ανδρεία· την ανδρεία του αφενός, επειδή με τόση γενναιότητα άντεξε και κυριάρχησε πάνω στην ταραχή των λογισμών, ώστε να δώσει τέτοιες συμβουλές. Διότι, για το γεγονός ότι δεν υπάρχει τίποτα πιο ανυπόφορο από αυτό, άκου τον Σολομώντα που λέει: «Διότι ο θυμός του συζύγου της είναι γεμάτος ζήλια· δεν θα δείξει οίκτο την ημέρα της κρίσεως, ούτε πρόκειται να ανταλλάξει την έχθρα με πολλά δώρα»· και πάλι: «Σκληρή σαν τον άδη είναι η ζήλια».

Είδες τη σύνεση του δικαίου, πώς, όντας εγκλωβισμένος, μπόρεσε να βρει κάποιον τρόπο με τον οποίο σκεφτόταν πώς θα μπορούσε να ξεπεράσει την επιβουλή των Αιγυπτίων; Αναλογίσου πάλι εδώ και την υπομονή του δικαίου, αλλά και τη φιλαγαθία της γυναίκας· του μεν δικαίου, διότι δεν δυσφόρησε και δεν είπε: «Για ποιον λόγο την παίρνω μαζί μου, αφού μου γίνεται αιτία τόσο μεγάλης τρικυμίας; Διότι, ποιο το όφελός μου από τη συμβίωση, όταν εξαιτίας της πρόκειται να διατρέξω τον έσχατο κίνδυνο; Ποιο το κέρδος, όταν όχι μόνο δεν μου προσφέρει καμία παρηγοριά, αλλά μου γεννά και τον ίδιο τον θάνατο εξαιτίας της δικής της ομορφιάς;». Τίποτα από αυτά ούτε είπε ούτε σκέφτηκε, αλλά, αποβάλλοντας κάθε τέτοιον λογισμό και χωρίς να διστάσει απέναντι στην υπόσχεση του Θεού, σε ένα μόνο είχε αφοσιωθεί, στο πώς θα μπορέσει να διαφύγει τον κίνδυνο που προέβλεπε. Διότι αναλογίσου εδώ, αγαπητέ, την άφατη μακροθυμία του Θεού, πώς πουθενά δεν παρεμβαίνει ούτε παρηγορεί τον δίκαιο, αλλά περιμένει να κορυφωθούν και να αυξηθούν τα δεινά, και να φτάσει σε απόγνωση, και τότε επιδεικνύει τη δική Του πρόνοια. «Πες λοιπόν», λέει, «ότι είμαι αδελφή του, ώστε να μου συμπεριφερθούν καλά εξαιτίας σου, και να ζήσει η ψυχή μου χάρη σε σένα».

Όχι επειδή επρόκειτο να πεθάνει η ψυχή του τα είπε αυτά ο δίκαιος (διότι «μη φοβηθείτε», λέγει, «από εκείνους που φονεύουν το σώμα, αλλά δεν μπορούν να φονεύσουν την ψυχή»), αλλά απλώς κατά τη συνήθεια απηύθυνε αυτά τα λόγια προς τη γυναίκα του. «Για να μου συμβεί καλό», λέγει, «εξαιτίας σου, και να ζήσει η ψυχή μου χάρη σε σένα»· σαν να της έλεγε σχεδόν: «Πες ότι είμαι αδελφή του, ώστε εμένα, που έφυγα από τη χώρα των Χαναναίων λόγω του λιμού, να μη με καταστήσεις υποχείριο των αιγυπτιακών χεριών. Γίνε λοιπόν σε μένα αιτία σωτηρίας, για να μου συμβεί καλό εξαιτίας σου».

Διότι ιδού, και η ωραιότητα της όψεως, και η στειρότητα, και ο τόσος χρόνος, και η πολλή περιουσία, και η τόση μετοικεσία, και η αποδημία, και οι συνεχείς και αλλεπάλληλοι πειρασμοί· τίποτε από αυτά δεν κλόνισε τον λογισμό της, αλλά παρέμεινε ακλόνητη. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο έλαβε και την άξια αμοιβή της υπομονής της, κατορθώνοντας στα βαθιά της γηρατειά να γεννήσει από μήτρα στείρα και σπλάχνα νεκρωμένα. «Για να αποβούν», λέει, «όλα καλά για μένα χάρη σε σένα, και να ζήσει η ψυχή μου εξαιτίας σου». «Δεν μου έχει απομείνει», προσθέτει, «τίποτε άλλο για τη σωτηρία μου, παρά μόνο το να θελήσεις εσύ να πεις ότι "Είμαι αδελφή του". Διότι ίσως έτσι αποφύγω τον αναμενόμενο κίνδυνο, και πλέον θα ζήσω χάρη σε σένα, και σε σένα θα οφείλω τη μετέπειτα ζωή μου». Επαρκούσαν αυτά τα λόγια για να ελκύσουν τη γυναίκα και να την οδηγήσουν σε συμπόνια.

Βʹ. Για να μην υποφέρουν, λοιπόν, μέσα στην κοινή χαρά όλων μόνο όσοι πάσχουν από αυτή την ασθένεια, αλλά για να αγκαλιάσουν τους αγωνιστές με ειλικρινή διάνοια και να τους αντικρίσουν με καθαρά μάτια, αφού απομακρύνουμε σήμερα αυτό που υποβόσκει στις διάνοιές τους, θα τους προετοιμάσουμε να προσέλθουν αύριο στην πνευματική πανήγυρη με ειλικρινή γνώμη και καθαρή διάνοια. Διότι εγώ όχι μόνο δεν αρνούμαι να τους συγκαταλέξω μαζί με τους άλλους μάρτυρες, αλλά αντίθετα ισχυρίζομαι ότι αυτοί είναι και λαμπρότεροι. Επειδή αυτοί αγωνίστηκαν τότε, όταν δεν είχαν ακόμη συντριβεί οι χάλκινες πύλες ούτε είχε αφαιρεθεί ο σιδερένιος μοχλός, όταν η αμαρτία ακόμη κυριαρχούσε και η κατάρα άκμαζε, όταν η ακρόπολη του διαβόλου στεκόταν όρθια και ο δρόμος μιας τέτοιας αρετής ήταν ακόμη απάτητος. Διότι τώρα, βέβαια, ακόμη και πολύ νεαρά παιδιά και πολλές παρθένες σε πολλά μέρη της οικουμένης, τρυφερές και άγαμες, ρίχτηκαν στον αγώνα εναντίον της τυραννίας του θανάτου· τότε όμως, πριν από την παρουσία του Χριστού, ακόμη και οι πολύ δίκαιοι τον έτρεμαν. Ο Μωυσής, για παράδειγμα, εξαιτίας αυτού του φόβου τράπηκε σε φυγή· και ο Ηλίας δραπέτευσε από εκεί διανύοντας δρόμο σαράντα ημερών· και ο πατριάρχης Αβραάμ για τον λόγο αυτόν προέτρεπε τη γυναίκα του να λέει ότι είναι αδελφή του και όχι γυναίκα του. Και τι ανάγκη υπάρχει να αναφέρουμε τους άλλους;

Και όμως, τι είναι χειρότερο από τον θάνατο; Δεν θεωρείται αυτό το αποκορύφωμα των ανθρώπινων κακών, το φοβερό και αφόρητο, που είναι άξιο αναρίθμητων θρήνων; Δεν είπε ο Παύλος ότι αυτή είναι η τιμωρία για τη βαρύτερη παράβαση; Διότι για εκείνους που προσεγγίζουν αναξίως τα ιερά μυστήρια και μετέχουν σε εκείνη τη φρικτή τράπεζα, είπε ότι πληρώνουν αυτήν την ποινή, λέγοντας τα εξής: «Γι' αυτό υπάρχουν ανάμεσά σας πολλοί ασθενείς και άρρωστοι και αρκετοί πεθαίνουν». Μήπως και όλοι οι νομοθέτες δεν καταδικάζουν σε αυτήν την ποινή εκείνους που διαπράττουν τα πιο ανίατα εγκλήματα; Και ο Θεός, επίσης, δεν επέβαλε αυτήν ως την έσχατη τιμωρία στον Νόμο για όσους διαπράττουν μεγάλα αμαρτήματα; Δεν ήταν εξαιτίας του φόβου αυτού που εκείνος ο πατριάρχης, ο οποίος νίκησε ακόμη και την ίδια τη φύση, καταδέχτηκε να παραδώσει τη γυναίκα του στις βαρβαρικές ηδυπάθειες και στην αιγυπτιακή τυραννία, και ο ίδιος σκηνοθέτησε το δράμα της προσβολής και παρακαλούσε τη γυναίκα του να υποκριθεί μαζί του σε αυτήν τη σκληρή τραγωδία; Και ούτε καν ντρέπεται να ομολογήσει την αιτία μιας τέτοιας σκηνοθεσίας: «Διότι θα συμβεί», λέει, «όταν σε δουν να λάμπεις έτσι στην ακμή της ηλικίας σου και να κυριαρχείς με το κάλλος του προσώπου σου, να με σκοτώσουν, ενώ εσένα να σε κρατήσουν. Πες, λοιπόν, ότι είσαι αδελφή μου, για να μου φερθούν καλά εξαιτίας σου και να σωθεί η ζωή μου χάρη σε σένα». Είδες φόβο; Είδες τρόμο να συγκλονίζει εκείνη την υψηλή και φιλοσοφημένη ψυχή; Είδες τον αδάμαντα να λυγίζει από την αγωνία;

«Πες λοιπόν ότι είσαι αδελφή μου, για να μου συμβεί καλό εξαιτίας σου και να ζήσει η ψυχή μου χάρη σε σένα». Είδες τον φόβο, είδες τον τρόμο που συγκλόνιζε εκείνη την υψηλή και φιλόσοφη ψυχή; Είδες τον αδάμαντα να διαλύεται από την αγωνία; Λέει ψέματα για τη συγγένεια και προσδίδει στη γυναίκα άλλη ιδιότητα αντί της πραγματικής, καθιστώντας την αμνάδα ευάλωτη στους λύκους. Και, πράγμα που για τους άνδρες είναι το πλέον αβάσταχτο από όλα, το να βλέπουν τη γυναίκα τους να ατιμάζεται, ή μάλλον έστω και μόνο να το υποπτεύονται, αυτός βιώνει αυτό και το ακόμη χειρότερό του —διότι δεν επρόκειτο περί υποψίας, αλλά για ατίμωση που τολμήθηκε στην πράξη— και όχι μόνο το βλέπει, αλλά και το μεθοδεύει ο ίδιος ώστε να πραγματοποιηθεί. Και του φαίνεται αυτό ελαφρύ και υποφερτό, και το ένα πάθος κυρίευσε το άλλο πάθος, το χειρότερο υπερίσχυσε του βαρύ, και η δειλία μπροστά στον θάνατο επικράτησε της ζηλοτυπίας.

Ποιος ήταν λοιπόν αυτός ο χειμώνας; Τόσο σφοδρός λιμός κατέλαβε τότε την Παλαιστίνη, ώστε τον ανάγκασε να αναχωρήσει αμέσως από εκεί και να κατεβεί στην Αίγυπτο. Όταν όμως έφτασε εκεί με σκοπό να βρει λύση στο κακό, περιέπεσε σε συμφορά χειρότερη από τον λιμό, αναγκαζόμενος να διατρέξει τον έσχατο κίνδυνο. Και κυριεύτηκε τότε από τόσο μεγάλο φόβο, ώστε να προτιμήσει αυτό που για όλους είναι το πλέον αφόρητο από όλα, δηλαδή το να ατιμάζονται οι γυναίκες τους. Διότι σε τόση μεγάλη ανάγκη περιήλθε τότε, ώστε να χρησιμοποιήσει ακόμη και την υποκρισία· και τι θα μπορούσε να είναι πιο αξιοθρήνητο από αυτό; Ποια νομίζεις, αλήθεια, πως ήταν η ψυχική του κατάσταση, όταν αναγκαζόταν να δίνει τέτοιες συμβουλές στη γυναίκα του; «Γνωρίζω εγώ ότι είσαι γυναίκα ευειδής· θα συμβεί, λοιπόν, μόλις σε δουν οι Αιγύπτιοι, να πουν: "Αυτή είναι γυναίκα του"· και εμένα θα με σκοτώσουν, εσένα όμως θα σε κρατήσουν ζωντανή. Πες, λοιπόν, "είμαι αδελφή του", για να μου συμπεριφερθούν καλά εξαιτίας σου, και να ζήσει η ψυχή μου χάρη σε εσένα».

Πες λοιπόν: «Είμαι αδελφή του», ώστε να μου φερθούν καλά εξαιτίας σου, και να ζήσει η ψυχή μου χάρη σε εσένα. Και συνέβη, όταν ο Άβραμ εισήλθε στην Αίγυπτο, οι Αιγύπτιοι, βλέποντας ότι η γυναίκα του ήταν πάρα πολύ ωραία, την επαίνεσαν στον Φαραώ. Και τον Άβραμ τον μεταχειρίστηκαν καλά εξαιτίας της. Ο Θεός όμως τιμώρησε τον Φαραώ και τον οίκο του με μεγάλες και σκληρές πληγές εξαιτίας της Σάρας, της γυναίκας του Άβραμ. Τότε ο Φαραώ κάλεσε τον Άβραμ και του είπε: «Τι είναι αυτό που μου έκανες, και δεν μου φανέρωσες ότι είναι γυναίκα σου; Και εγώ την πήρα για γυναίκα μου· ορίστε, λοιπόν, η γυναίκα σου, πάρε την και φύγε». «Παροίκησε ο Αβραάμ στα Γέραρα. Είπε δε ο Αβραάμ για τη γυναίκα του: "Είναι αδελφή μου". Διότι φοβήθηκε να πει: "Είναι γυναίκα μου", μήπως τον σκοτώσουν οι άνδρες της πόλεως. Είπε ο Αβιμέλεχ στον Αβραάμ: "Τι είναι αυτό που μου έκανες;" Και ο Αβραάμ απάντησε: "Είπα μέσα μου: Άραγε δεν υπάρχει θεοσέβεια σε τούτο τον τόπο, και θα με σκοτώσουν εξαιτίας της"». Παρομοίως και ο Ισαάκ παροίκησε στα Γέραρα, και είπε για τη Ρεβέκκα τα ίδια. «Φοβήθηκε ο Δαβίδ από το πρόσωπο του Αγχούς, βασιλιά της Γεθ, και αλλοίωσε το πρόσωπό του· και παραφερόταν, και έπεφτε, και τα σάλια του έτρεχαν πάνω στη γενειάδα του». «Έστειλε η Ιεζάβελ μήνυμα στον Ηλία και είπε: Αυτά να μου κάνουν οι θεοί και αυτά να προσθέσουν, αν αύριο τέτοια ώρα δεν κάνω την ψυχή σου σαν την ψυχή ενός από αυτούς.»

«Και θα δουν οι άρχοντες του Φαραώ το ωραίο σου πρόσωπο· εσένα μεν θα σε κρατήσουν ζωντανή, εμένα δε θα με σκοτώσουν». «Πες, λοιπόν, ότι είμαι αδελφή του, για να μου συμπεριφερθούν καλά, και θα ζήσει η ψυχή μου εξαιτίας σου». Έγιναν, λοιπόν, τα λόγια του δικαίου πραγματικότητα. Η γυναίκα αφαιρείται από τα χέρια του δικαίου και οδηγείται στον Φαραώ από τους άρχοντές του. «Συμπεριφέρθηκαν δε καλά στον δίκαιο, δήθεν ως αδελφό της, χαρίζοντάς του πρόβατα και βόδια και καμήλες, καθώς και δούλους και δούλες για να τον υπηρετούν». Ο οίκος του Φαραώ όμως, παρά λίγο να καταστραφεί. «Διότι τιμώρησε», λέει, «ο Θεός με μεγάλες δοκιμασίες τον Φαραώ, εξαιτίας της Σάρρας, της γυναίκας του Άβραμ», κάνοντάς του δηλαδή γνωστό ότι δεν είναι αδελφή, αλλά γυναίκα του δικαίου. Διότι προς τον Φαραώ και τον Αβιμέλεχ και προς τους υπόλοιπους βασιλείς έλεγε ο Θεός για τον Αβραάμ, τον Ισαάκ, τον Ιακώβ και τον Ιωσήφ: «Μην αγγίζετε τους χριστούς μου και μην κάνετε κακό στους προφήτες μου». Ο Φαραώ, λοιπόν, αφού κάλεσε τον δίκαιο, του λέει: «Τι είναι αυτό που μου έκανες, λέγοντας ότι είναι αδελφή σου; Ιδού, η γυναίκα σου είναι ανέπαφη· πάρε την και φύγε». «Ανέβηκε δε από την Αίγυπτο με τη Σάρρα τη γυναίκα του και τον Λωτ» τον ανιψιό του, με πολύ πλούτο και πολλά κτήνη, στην έρημο, όπου βρισκόταν η σκηνή του προηγουμένως. «Και η γη δεν τους χωρούσε», επειδή κατοικούσαν σε αυτήν και οι Χαναναίοι. «Γίνεται, λοιπόν, μάχη μεταξύ των βοσκών του Άβραμ και του Λωτ.