Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 16:2

γ. Η Σάρρα, λοιπόν, είχε συζευχθεί σύμφωνα με τον νόμο τον προπάτορα του γένους. Είχε δε αυτός μια δούλη, εννοώ την Αιγύπτια, με το όνομα Άγαρ. Όμως η μεν ελεύθερη με καταγωγή από ελεύθερους δεν είχε πείρα τοκετού και ωδίνων· και βλέποντας ότι δεν έφερε κανέναν καρπό από τη δική της κοιλιά, ελκυόμενη έπειτα από τον πιο έντονο πόθο της φύσης για τεκνοποιία, καταβαρυνόταν από μεγάλη θλίψη. Και εκείνο που προκαλούσε τη μεγαλύτερη συμπόνια ήταν το εξής: Ο μεν Αβραάμ είχε φτάσει στην ηλικία των ογδόντα ετών, όπου ήταν επόμενο να έχει πλέον ψυχρανθεί μέσα του η θερμή κίνηση της φύσης για τεκνοποιία. Αυτή δε, που οδυρόταν για την έλλειψη τέκνων και θρηνούσε βαθύτατα για την ακαρπία της μήτρας της, είχε φτάσει στο απώτατο όριο της ηλικίας της. Σοφιζόμενη λοιπόν λύση για τους πόθους της τεκνοποιίας και για να αμβλύνει το κεντρί της φύσης επάνω της, παρακαλούσε τον σύζυγό της να συνευρεθεί με τη δούλη, ώστε, εφόσον δεν είχε αξιωθεί γνήσια τέκνα, τουλάχιστον να αναδειχθεί πατέρας νόθου παιδιού. Έτσι δε τα αναφέρει η θεία Γραφή: «Η Σάρρα δε η γυναίκα του Αβραάμ δεν του γεννούσε, είχε όμως μια Αιγύπτια δούλη, η οποία ονομαζόταν Άγαρ. Και είπε η Σάρρα προς τον Αβραάμ: Ιδού, ο Κύριος με εμπόδισε από το να γεννήσω· είσελθε στη δούλη μου, για να τεκνοποιήσεις από αυτήν».

Θ΄. Το ότι δε ήταν αναγκαίο, εφόσον είχε πλέον φανερωθεί ο Εμμανουήλ και το μυστήριό του είχε υποδειχθεί στον κόσμο, οι τύποι της μωσαϊκής λατρείας να υποταχθούν στις ευαγγελικές διδασκαλίες και να υποχωρήσουν σε ανώτερες και τελειότερες εντολές, το ζήτημα αυτό σκιαγραφούνταν πάλι με αδρό τύπο. Και ποιος είναι αυτός, θα τον πω. Επειδή δηλαδή η μεν Σάρρα δεν γεννούσε, η δε Άγαρ κυοφόρησε τον Ισμαήλ, καταλήφθηκε λοιπόν να υπερηφανεύεται εναντίον της ελεύθερης. Η Σάρρα όμως δεν ανέχθηκε αυτή την υπεροψία, και μάλιστα κακομεταχειριζόταν την Αιγύπτια. Εκείνη τότε δραπέτευσε από το σπίτι και περιπλανιόταν στην έρημο.

ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΠΙΣΤΟ ΔΙΑΚΟΝΟ 1250. Επειδή μου έγραψες ρωτώντας για ποιον λόγο, μετά τη φράση «Εκείνος που συνευρίσκεται με έγγαμη γυναίκα δεν θα μείνει ατιμώρητος», ειπώθηκε και το «ούτε κανείς που την αγγίζει», απαντώ ότι το «συνευρίσκεται» χρησιμοποιήθηκε με τη σημασία της σαρκικής ένωσης, σύμφωνα με όσα είπε η Σάρρα στον Αβραάμ: «Συνευρέσου με τη δούλη μου και απόκτησε παιδιά από αυτήν», ενώ το «αγγίζει» έχει τη σημασία του ασπασμού ή της σωματικής επαφής. Διότι, ακόμη και αν αυτά, συγκρινόμενα με τη σαρκική ένωση, δεν φαίνονται να είναι αμαρτήματα, ωστόσο, όταν κρίνει η αλήθεια, εύλογα θεωρούνται και αυτά παραπτώματα. Πράγματι, αν η εμπαθής θέα έχει κριθεί ως μοιχεία, πολύ περισσότερο θα κριθεί έτσι η αφή. Διότι, όπως στις εικόνες το χρώμα διεγείρει περισσότερο από τη γραμμή, έτσι και στα σώματα η αφή διεγείρει περισσότερο από τη θέα. Αν, λοιπόν, η θέα, μολονότι αποτελεί λεπτότερη απόλαυση, έχει κατακριθεί, εύλογα απαγορεύθηκε και η αφή, η οποία αποτελεί εντονότερη απόλαυση.

ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΔΙΑΚΟΝΟ ΑΝΑΤΟΛΙΟ 1499. Μου έγραψες, θέλοντας ίσως να μάθεις τη σημασία της φράσης: «Δεν θα εισέλθεις σε ψυχή που έχει πεθάνει». Άκουσε, λοιπόν: Εννοεί να μη γίνεις κοινωνός με ψυχή που αμάρτησε. Και για να καταλάβεις ότι το «δεν θα εισέλθεις» σημαίνει «δεν θα γίνεις κοινωνός», άκουσε τι λέει η Σάρρα στον Αβραάμ: «Εισέλθε προς τη δούλη μου και απόκτησε παιδιά από αυτήν». Ότι, πάλι, το νεκρό σώμα δεν μολύνει —διότι τα φυσικά πράγματα δεν είναι υπαίτια—, μάθε το από τον ίδιο τον νομοθέτη, εννοώ τον Μωυσή, ο οποίος προτύπωσε την αλήθεια μέσω σκιών και συμβόλων· διότι εκείνος που θέσπισε αυτές τις διατάξεις μετέφερε μαζί του τα οστά του Ιωσήφ. Προς αυτόν θα μπορούσε δικαίως να πει κάποιος: «Τι κάνεις, Μωυσή; Γιατί πράττεις όσα απαγορεύεις; Γιατί επιχειρείς εκείνα που δεν επιτρέπεις; Ή μάλλον, γιατί πράττεις όσα αποκήρυξες με νόμο; Κάποιος, καθώς φαίνεται, θα υποβάλει γραπτή κατηγορία εναντίον σου, ότι πρώτος εσύ παραβαίνεις τον νόμο». «Δεν τον παραβαίνω», απαντά, «αλλά με αυτόν τον τρόπο φανερώνω ότι πρέπει να διερευνούμε το νόημα του πράγματος που δηλώνεται μέσω του γράμματος. Διότι εγώ δεν θεωρώ νεκρό τον σώφρονα ούτε θεωρώ νεκρό εκείνον που ευεργέτησε όσους τον επιβουλεύθηκαν· αυτός ζει για τον Θεό, έστω και αν προς το παρόν φαίνεται σε εσάς νεκρός».

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο πρόσθεσε ότι ήταν Αιγύπτια, ώστε να ανατρέξουμε στην ιστορία εκείνη· και επειδή προερχόταν από τα δώρα που είχε προσφέρει ο Φαραώ, όταν εκείνη είχε απολαύσει τόση υπεράσπιση από τον Θεό των όλων, και παίρνοντάς την επέστρεψε, επίτηδες η θεία Γραφή μάς έκανε γνωστό και το όνομα και το έθνος της. Αλλά δες λοιπόν εδώ το φιλοσοφημένο φρόνημα της Σάρρας και το μεγαλείο της σωφροσύνης της, καθώς και την ανείπωτη συγκατάβαση και υπακοή του πατριάρχη. «Είπε δε η Σάρρα», λέει η Γραφή, «στον Άβραμ, στη γη Χαναάν: Ιδού, ο Κύριος με έκλεισε και με έκανε στείρα, ώστε να μη γεννήσω· έλα λοιπόν στη δούλη μου, για να αποκτήσεις τέκνα από αυτήν». Παρατήρησε την ευγενική στάση της γυναίκας. Δεν είπε τίποτα τέτοιο, σαν αυτό που λέει αργότερα η Ραχήλ στον Ιακώβ: «Δώσε μου παιδιά· διαφορετικά, εγώ πεθαίνω». Αλλά τι λέει;

«Ιδού, ο Κύριος με εμπόδισε από το να γεννήσω». Επειδή, λέγει, με κατέστησε άγονη ο Δημιουργός της φύσεως και με αποστέρησε από την απόκτηση παιδιών, για να μην παραμείνεις λοιπόν άτεκνος φθάνοντας σε βαθύ γήρας εξαιτίας της δικής μου στειρότητας, «πήγαινε στην υπηρέτριά μου, για να τεκνοποιήσεις από αυτήν». Πολλή και άφατη είναι η φιλοσοφία της γυναίκας. Διότι, ποια γυναίκα θα επέλεγε ποτέ να πράξει κάτι τέτοιο, ή να το συμβουλεύσει στον άνδρα της, ή να παραχωρήσει τη συζυγική κλίνη στην υπηρέτρια;

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, λοιπόν, και η ίδια, κινούμενη από φιλότιμο και θέλοντας να αποδείξει πόση στοργή έτρεφε προς τον δίκαιο, μη σκεπτόμενη τον εαυτό της, αλλά το πώς θα μπορούσε να επινοήσει κάποια παρηγοριά για εκείνον λόγω της ατεκνίας, σχεδόν πιάνοντας με τα ίδια της τα χέρια την Αιγύπτια δούλη, την οδήγησε στο δικό της κρεβάτι· αλλά αποδεικνύοντας και μέσα από τα λόγια της τον σκοπό για τον οποίο καταδέχθηκε να το πράξει αυτό, αναφέρει: Επειδή εγώ αποδείχθηκα ανίκανη και ακατάλληλη για τεκνοποίηση· διότι ο Κύριος με εμπόδισε από το να γεννήσω. Παρατήρησε την ευγνωμοσύνη της ψυχής της, πώς δεν εκστομίζει κανέναν βαρύ λόγο, ούτε θρηνεί για τη στειρότητά της, αλλά το μόνο που θέλει να μας φανερώσει είναι ότι, αποδίδοντας το γεγονός αυτό στον Δημιουργό της φύσεως, το υπέμενε με πραότητα και γενναιότητα, προτιμώντας το θέλημα του Θεού από τη δική της επιθυμία, και μεριμνούσε για το πώς θα παρηγορήσει τον άνδρα της.

«Επειδή λοιπόν», λέγει, «εμένα με έκλεισε ο Κύριος ώστε να μη γεννήσω». Πόση έμφαση έχει και η ίδια η λέξη! Πώς φανερώνει την πρόνοια του Θεού και την άφατη δύναμή Του! Διότι, όπως ακριβώς εμείς, λέγει, στο σπίτι μας κλείνουμε και ανοίγουμε, έτσι και ο Δεσπότης ενεργεί επάνω στη φύση, και με το δικό Του πρόσταγμα επιβάλλει τα κλείθρα, και πάλι, όποτε θελήσει, τα ανοίγει και προστάζει τη φύση να επιτελέσει το δικό της έργο. Επειδή λοιπόν «με έκλεισε», λέγει, «ο Κύριος ώστε να μη γεννήσω, είσελθε στην υπηρέτριά μου, για να τεκνοποιήσεις από αυτήν». Γνωρίζω ότι εγώ είμαι η αιτία της ατεκνίας· γι' αυτόν τον λόγο δεν θέλω να σε στερήσω από την παρηγοριά που θα προέλθει από αυτό.

Ίσως δε να υποπτευόταν η Σάρρα μήπως η αιτία της ατεκνίας δεν οφειλόταν μόνο στην ίδια, αλλά και στον πατριάρχη· γι' αυτό τον λόγο, επιθυμώντας να βεβαιωθεί μέσα από τα ίδια τα έργα, παραχωρεί τη θέση της στη δούλη και την οδηγεί στην κλίνη, προκειμένου να διαπιστώσει από τα ίδια τα γεγονότα ότι οφείλει να αποδώσει το παν στον εαυτό της. Υπάκουσε δε, λέγει, ο Άβραμ στη φωνή της Σάρρας. Μεγάλη είναι η φιλοσοφία του δικαίου.

Διότι, επειδή είδε τον όγκο της κοιλιάς της, μη αναλογιζόμενη ούτε την ανέκφραστη αρετή της κυρίας της, ούτε την ευτέλεια της δικής της θέσης, αλλά έχοντας επαρθεί και αποκτήσει μεγάλη ιδέα για τον εαυτό της, περιφρονεί την κυρία της, η οποία επέδειξε τόση φροντίδα για εκείνη, ώστε την οδήγησε ακόμη και στο ίδιο το κρεβάτι του άνδρα της. Τι κάνει λοιπόν η Σάρρα; Είπε, αναφέρει η Γραφή, προς τον Άβραμ: «Αδικούμαι από εσένα. Ιδού, έδωσα τη δούλη μου στην αγκαλιά σου· βλέποντας όμως ότι είναι έγκυος, ατιμάστηκα ενώπιόν της. Ας κρίνει ο Θεός ανάμεσα σε εμένα και σε εσένα». Εδώ παρατήρησέ μου την ανέκφραστη μακροθυμία του δικαίου, και τον σεβασμό που επιδεικνύει προς τη Σάρρα, ζητώντας από αυτήν συγγνώμη για την παράλογη αυτή αιτίαση. Διότι αυτή που παρέδωσε με τα ίδια της τα χέρια τη δούλη στον άνδρα της, αυτή που του είπε: «Είσελθε στη δούλη μου», αυτή που με δική της πρωτοβουλία και από μόνη της τον προέτρεψε στη συνεύρεση, αυτή τώρα αλλάζοντας στάση λέει: «Αδικούμαι από εσένα». Μήπως, ω γυναίκα, έσπευσε από μόνος του στη συνεύρεση με τη δούλη; Μήπως όρμησε στην πράξη παρακινούμενος από ασέλγεια; Υπακούοντας σε εσένα και στη δική σου προσταγή το έπραξε αυτό. Σε τι λοιπόν αδικήθηκες από τον άνδρα σου; «Ιδού, έδωσα τη δούλη μου στην αγκαλιά σου». Εάν λοιπόν ομολογείς ότι εσύ η ίδια την έδωσες, και δεν την πήρε από μόνος του, για ποιον λόγο τον κατηγορείς για αδικία; Ναι, λέει· διότι ακόμη κι αν εγώ την έδωσα, βλέποντας ωστόσο την αυθάδειά της, όφειλες να συγκρατήσεις την αχαλίνωτη συμπεριφορά της.

Η δε γυναίκα του, πότε προτρέποντάς τον να πάρει τη δούλη της, και πότε, αφού την πήρε, κατηγορώντας και κατακρίνοντάς τον, επικαλούμενη τον Θεό εναντίον του και αναγκάζοντάς τον να εκδιώξει εκείνη που είχε μοιραστεί την κλίνη του και επρόκειτο πλέον να του γεννήσει παιδί, ποιον δεν θα έριχνε στην έσχατη απελπισία;