Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 18:2

Τι σημαίνει λοιπόν αυτό που λέγεται; Ο Αβραάμ, λέει, υποδέχεται εκείνους που έζησαν ενάρετο βίο. Πες μας λοιπόν, ω θεσπέσιε Λουκά, διότι θα σου μιλήσω σαν να είσαι παρών και σε βλέπω: γιατί, ενώ υπήρχαν πολλοί δίκαιοι και παλαιότεροι του Αβραάμ, απένειμες αυτή την τιμή στον μεταγενέστερο, αποσιωπώντας τον Ενώχ, τον Νώε και όποιον άλλον ακολουθούσε τον δικό τους τρόπο ζωής; Αλλά νομίζω πως σε κατανοώ και οι σκέψεις μου δεν απέχουν από τον σκοπό σου. Επειδή, δηλαδή, ο Αβραάμ ήταν θεράπων του Χριστού και αυτός, ξεχωριστά από τους άλλους ανθρώπους, δέχθηκε τις επιφάνειες του Χριστού, και το μυστήριο της Τριάδος αποτυπώθηκε επαρκώς για εμάς στη σκηνή αυτού του γέροντα, όταν φιλοξένησε τους τρεις αγγέλους ως οδοιπόρους, και γενικά, μέσα από πολλά μυστικά αινίγματα, ο άνθρωπος αυτός έγινε οικείος του Θεού, Εκείνου που χρόνια αργότερα ενδύθηκε τη σάρκα και μέσω αυτού του ανθρώπινου παραπετάσματος μίλησε καθαρά στους ανθρώπους. Για αυτόν τον λόγο, λέει, ο κόλπος του είναι σαν ένα γαλήνιο λιμάνι και ακύμαντο αναπαυτήριο των δικαίων. Διότι στον Χριστό βρίσκεται η σωτηρία όλων μας και η ελπίδα και η προσδοκία του μέλλοντος αιώνος, σε Αυτόν που, σύμφωνα με την ανθρώπινη διαδοχή, βλάστησε από τη σάρκα του Αβραάμ.

Τι ήταν λοιπόν πριν από αυτό; Διότι υπάρχει πάλι ανάγκη να τους ρωτήσουμε, για να γίνει φανερή και η κατάληξη της ασέβειάς τους. Διότι, εάν ο Κύριος είναι Θεός, Υιός, Λόγος, αλλά δεν ήταν αυτά πριν γίνει άνθρωπος· ή εάν ήταν κάτι άλλο εκτός από αυτά, και μετέπειτα έγινε μέτοχος αυτών λόγω αρετής, όπως είπαμε· ή το άλλο, το οποίο είθε να στραφεί στα δικά τους κεφάλια, είναι αναγκασμένοι να πουν, ότι δηλαδή ούτε καν υπήρχε πριν από αυτό, αλλά ότι ήταν εξ ολοκλήρου άνθρωπος κατά φύση, και τίποτα περισσότερο. Αλλά αυτό δεν είναι το φρόνημα της Εκκλησίας, αλλά του Σαμοσατέα και των σημερινών Ιουδαίων. Γιατί λοιπόν, αφού έχουν τα δικά τους φρονήματα, δεν περιτέμνονται και αυτοί όπως οι Ιουδαίοι, αλλά υποκρίνονται τον Χριστιανισμό και διεξάγουν πόλεμο εναντίον του; Διότι, εάν δεν υπήρχε, ή εάν υπήρχε μεν, αλλά βελτιώθηκε αργότερα, πώς δημιουργήθηκαν τα πάντα δι' αυτού, ή πώς ευφραινόταν σε αυτόν ο Πατέρας, εάν δεν ήταν τέλειος; Και ο ίδιος εξάλλου, εάν βελτιώθηκε τώρα, πώς πριν από αυτό ευφραινόταν ενώπιον του Πατέρα; Πώς δε, εάν έλαβε το να προσκυνείται μετά τον θάνατο, φαίνεται ο Αβραάμ να τον προσκυνεί στη σκηνή και ο Μωυσής στη βάτο; Και, όπως είδε ο Δανιήλ, μύριες μυριάδες και χίλιες χιλιάδες να τον υπηρετούν; Πώς δε, εάν τώρα κατά τη γνώμη τους έλαβε τη βελτίωση, μνημονεύοντας την προ του κόσμου και υπερκόσμια δόξα του έλεγε ο ίδιος ο Υιός: «Δόξασέ με εσύ, Πατέρα, με τη δόξα που είχα κοντά σου πριν υπάρξει ο κόσμος»;

Πες, πού είναι γραμμένο; Ορθ. Στη Γένεση: «Φανερώθηκε ο Θεός στον Αβραάμ, ενώ καθόταν κοντά στη δρυ του Μαμβρή· και ιδού, τρεις άνδρες στάθηκαν μπροστά του». Μακ. Και τους τρεις άνδρες τους αποκαλείς Πατέρα, και Υιό, και Άγιο Πνεύμα; Ορθ. Μην ταράζεσαι, αλλά ας διαβάσουμε με φόβο Θεού. Λέει λοιπόν η Γραφή ότι «Φανερώθηκε ο Θεός στον Αβραάμ, και ιδού τρεις άνδρες στάθηκαν μπροστά του». Οι τρεις άνδρες ήταν ο Θεός.

Μακ. Ο Θεός ήταν ένας, με τον οποίο και συνομιλεί· οι δε άλλοι δύο ήταν άγγελοι. Ορθ. Η Γραφή λέει τα εξής: «Εμφανίστηκε δε σε αυτόν ο Θεός κοντά στη δρυ του Μαμβρή, ενώ αυτός καθόταν στη θύρα της σκηνής του το μεσημέρι· και σηκώνοντας τα μάτια του είδε, και ιδού, τρεις άνδρες στέκονταν από πάνω του· και βλέποντάς τους, έτρεξε να τους προϋπαντήσει από τη θύρα της σκηνής του και προσκύνησε έως τη γη». Σε ποιον προσκύνησε έως τη γη, αν όχι στους άνδρες;

«Και του είπαν: Κάνε έτσι, όπως ακριβώς είπες.» Είναι γραμμένο, ή δεν είναι γραμμένο; Μακ. Είναι γραμμένα όλα. Ορθ. Ο δε δούλος του Κυρίου, έχοντας πει ότι είναι δούλος τους, ομολόγησε την ίδια κυριότητα σε αυτούς. Διότι δεν είπε: «Γι' αυτόν τον λόγο στράφηκες προς τον δούλο σου», αλλά, «στραφήκατε προς τον δούλο σας»· των οποίων ομοίως έσπευσε να νίψει και τα πόδια. Μακ. Και τι το άτοπο να νίψει τα πόδια αγγέλων; Διότι δεν γνώριζε ακόμη ότι ο Θεός του είχε εμφανιστεί, αλλά νόμιζε ότι φιλοξενούσε ξένους άνδρες. Ορθ. Ας δεχτούμε ότι ο Αβραάμ το νόμιζε αυτό, όπως είπες· οι άγγελοι δεν θα του έλεγαν: «Μη μας αποδίδεις ισότιμη τιμή»; Και πώς εξάλλου νόμιζε ο Αβραάμ ότι φιλοξενούσε ξένους άνδρες, αυτός που έπεσε στη γη και προσκύνησε, και τους είδε να στέκονται από πάνω του;

Διότι έτσι είναι γεγραμμένο, ότι: «Σηκώνοντας τα μάτια του είδε, και ιδού, τρεις άνδρες στάθηκαν από πάνω του», και όχι μπροστά του. Μακ. Δεν του είχε φανερωθεί ακόμη ότι οι μεν ήταν άγγελοι, ο δε Θεός. Ορθ. Έως τότε λοιπόν τους υποδέχθηκε ισότιμα: «Διότι έσπευσε ο Αβραάμ στη σκηνή προς τη Σάρρα, και της είπε: Σπεύσε και ζύμωσε τρία μέτρα σιμιγδάλι, και φτιάξε εγκρυφίες. Και έτρεξε ο Αβραάμ στα βόδια, και πήρε ένα μοσχάρι τρυφερό και καλό, και το έδωσε στον υπηρέτη του, και εκείνος βιάστηκε να το ετοιμάσει· πήρε έπειτα βούτυρο, και γάλα, και το μοσχάρι που ετοίμασε, και τους τα παρέθεσε, και έφαγαν. Και ο ίδιος στεκόταν δίπλα τους κάτω από το δέντρο». Είναι γεγραμμένο αυτό ή όχι; Μακ. Ναι. Ορθ. Και οι άγγελοι συνέτρωγαν με τον Θεό. Μακ. Οπτασία ήταν· ότι δε ήταν άγγελοι, πες τα επόμενα, και θα το βρεις.

«Αγαλλίασε λοιπόν», λέει, «ο πατέρας σας Αβραάμ για να δει την ημέρα τη δική μου, και την είδε και χάρηκε». Και πώς ή πότε θα θεωρήσουμε ότι ο μακάριος Αβραάμ είδε την ημέρα του Σωτήρα μας Χριστού, δηλαδή, ότι είδε τον καιρό της ένσαρκης παρουσίας Του; Ο λόγος βέβαια δεν είναι εκτενής· διότι δεν είναι δυνατόν να τον αναπτύξει και να τον διασαφηνίσει κανείς με αδιαμφισβήτητες αποδείξεις· ωστόσο, κατανοώντας το αυτό όσο το δυνατόν καλύτερα, θα πούμε ότι όπως σε καθέναν από τους αγίους προφήτες, ο Θεός του αποκάλυψε το μυστήριό Του. Δηλαδή, θα παραδεχτούμε ότι αυτός όντως είδε την ημέρα της σφαγής του Κυρίου, χάρη στην οποία τα πάντα απέβησαν αίσια για εμάς και κατευθύνθηκαν καλώς σαν από ούριο άνεμο, όταν διατάχθηκε να προσφέρει ως θυσία, ως τύπο Εκείνου, τον μονογενή και πρωτότοκο, δηλαδή τον Ισαάκ. Διότι την ώρα που ιερουργούσε, ήταν φυσικό, μέσα από τα όσα τελούνταν τυπικώς, να του αποσαφηνιστεί η ακρίβεια του μυστηρίου. Θα μπορούσε κανείς να δώσει στους πιο φιλομαθείς και άλλες αφορμές για το θέμα αυτό. Διότι, είδε μεν τρεις άνδρες «στη δρυ του Μαμβρή», αλλά έλαβε και την υπόσχεση από τον Θεό ότι θα γίνει πατέρας πολλών εθνών, πράγμα που δεν ήταν δυνατόν να εκπληρωθεί διαφορετικά, αν όχι μέσω της πίστεως στον Χριστό, με την οποία τα έθνη κλήθηκαν αναγνωρίζοντας ως πατέρα τους τον Αβραάμ, για να ανακλιθούν μαζί του στη βασιλεία των ουρανών και να συμμετάσχουν μαζί του στη δωρεά όλων των αγαθών από τον Σωτήρα μας.

Διότι εκείνο που έχει ακόμη ανάγκη προσθήκης είναι ατελές. Και πώς πάλι έλαβε σε υστερότερους καιρούς το να προσκυνείται, εφόσον φαινόταν ότι το κατείχε αυτό εξ αρχής; Διότι τον προσκυνά ο Αβραάμ στη δρυ του Μαμβρή, τον προσκυνά και ο Μωυσής στη βάτο όταν λέει: «Εγώ είμαι ο ων». Και πώς, όπως λέει ο Δανιήλ, «Μύριες μυριάδες τον υπηρετούσαν»; Και πώς πάλι φαίνεται να κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο, και να δορυφορείται και να δοξολογείται από τα Σεραφείμ; Πώς πάλι οι επουράνιες δυνάμεις, ακούγοντας δια του Πνεύματος το: «Ανοίξτε τις πύλες σας, άρχοντες», και ρωτώντας: «Ποιος είναι αυτός ο βασιλιάς της δόξας;», άκουγαν ως απάντηση: «Ο Κύριος των δυνάμεων, αυτός είναι ο βασιλιάς της δόξας»; Αυτός δεν έγινε αργότερα Κύριος των δυνάμεων, αλλά αυτός είναι ανέκαθεν ο Κύριος των δυνάμεων. Εάν λοιπόν φαίνεται ότι ήταν αυτό που είναι και τώρα, ακόμη και πριν από τον καιρό της παρουσίας του στον κόσμο, θα ήταν περιττό, ή μάλλον γεμάτο κίνδυνο, το να λέγεται ότι ο Υιός επιδέχεται τροπή· ή ότι έλαβε ως αμοιβή της αγαθής του προαίρεσης την υιότητα, και το να είναι Σοφία, και Λόγος, και Θεός. Διότι, όντας άτρεπτος και αναλλοίωτος, είναι όμοιος σε όλα με εκείνον που τον γέννησε.

Θα διαπίστωνες ότι αληθεύει και εκείνο, ότι δηλαδή είναι εντελώς λίγοι αυτοί που μεριμνούν για τη δικαιοσύνη, και είναι μεγάλη στη ζωή η σπανιότητα των αγαθών ανδρών· διότι είναι δύσκολο να βρει κανείς πιστό άνδρα, σύμφωνα με το γεγραμμένο. Πλην όμως, ένας τέτοιος άνθρωπος είναι εκλεκτός, και έχει αξιωθεί της άνωθεν φροντίδας όχι τυχαία. Διότι, ακόμη κι αν βρίσκεται μέσα στον κόσμο ανακατεμένος με τους άλλους, εντούτοις δεν υφίσταται καμία βλάβη από αυτό, σαν κρίνο που αρπάζεται μέσα από τα αγκάθια, και δεν πρόκειται να καταστραφεί ο δίκαιος μαζί με τους ασεβείς, σύμφωνα με τις φωνές των αγίων. ΠΑΛΛ. Είναι λοιπόν βέβαιο, ότι με την προστασία του Θεού και με τη συνδρομή των αγίων αγγέλων, και την πλεονεξία που προέρχεται από την κακία θα αποπλύνουμε, και το να μην περιπέσουμε σε καμία περίπτωση και με κανέναν τρόπο στις καταδίκες των πονηρών αναμφίβολα θα επιτύχουμε, πιστεύοντας στον Θεό που έχει ανακράξει ξεκάθαρα μέσω ενός από τους προφήτες: «Εγώ είμαι Κύριος ο Θεός σου, που κρατώ το δεξί σου χέρι, που σου λέω, μη φοβάσαι, Ιακώβ, ολιγάριθμε Ισραήλ, εγώ σε βοήθησα, λέει ο Κύριος, ο λυτρωτής σου, Ισραήλ». ΚΥΡ. Ή μήπως το γεγονός ότι ο Λωτ κρατιόταν από το χέρι των αγγέλων δεν αποδεικνύει τον παντοδύναμο Θεό ως βοηθό των αγίων; Διότι αυτοί θα αποτελούσαν τύπο του Θεού. Ως τρεις βέβαια στην αρχή παρουσιάστηκαν στον Αβραάμ στη δρυ του Μαμβρή, και ως δύο επισκέφθηκαν τα Σόδομα. «

Διότι, λέει, «Εμφανίστηκε σε αυτόν ο Θεός κοντά στη βελανιδιά του Μαμβρή, ενώ εκείνος καθόταν στην πόρτα της σκηνής του το μεσημέρι. Σηκώνοντας δε τα μάτια του είδε, και ιδού, τρεις άνδρες στέκονταν από πάνω του· και βλέποντάς τους, έτρεξε να τους συναντήσει από την πόρτα της σκηνής του, προσκύνησε έως τη γη και είπε: Κύριε, αν βρήκα χάρη ενώπιόν σου, μην προσπεράσεις τον δούλο σου· ας φέρουν λίγο νερό, να πλύνουν τα πόδια σας, και ξαποστάστε κάτω από το δέντρο, και θα φέρω ψωμί να φάτε, και μετά από αυτό θα συνεχίσετε τον δρόμο σας, εφόσον κάνατε την τιμή να περάσετε από τον δούλο σας. Και εκείνοι είπαν: Έτσι θα κάνουμε, όπως είπες». Διότι η σαρκική περιτομή θα μπορούσε να είναι πολύ σαφής τύπος της νοητής και πνευματικής, μέσω της οποίας ο Χριστός απομακρύνει κάθε μολυσμό από τις διάνοιές μας. «Επειδή περιτμηθήκαμε», σύμφωνα με τον λόγο του μακαρίου Παύλου, «με περιτομή αχειροποίητη μέσω της απεκδύσεως της σαρκός». Απεκδυόμενοι λοιπόν τον παλαιό άνθρωπο, ο οποίος φθείρεται σύμφωνα με τις επιθυμίες της απάτης, και έχοντας σχεδόν αποκόψει τις ηδονές της σαρκός με την οξύτητα και την ενέργεια του Πνεύματος, αναδεικνύουμε πλέον τους εαυτούς μας άξιους να αξιωθούμε και τη θεοπτία, και να γίνουμε ιερό κατάλυμα της αγίας και ομοουσίου Τριάδος. «

Και να μην πεις από κακοβουλία: «Μα ο Πατέρας είπε στον Υιό "ας φτιάξουμε", ενώ ο Υιός δεν είπε στον Πατέρα "ας φτιάξουμε" και ο Υιός δεν λέει "εγώ εργάζομαι και ο Πατέρας μου εργάζεται", αλλά τοποθετεί τον Πατέρα πρώτο να ομιλεί και να εργάζεται». Διότι αυτό το λες ανόητα και θέλεις να κατανοείς το θείο ως έχον πολλές αρχές. Μία όμως είναι η αρχή και η αυτή μία θεότητα, και πουθενά εδώ ο Υιός δεν λέει «Θεέ μου». Και τα λέω αυτά, όχι αρνούμενος την τιμή του Υιού προς τον Πατέρα, αλλά για να δείξω πώς έχει η ακολουθία της θεότητας. Και πάλι λέει: «Άκουσε ο Αδάμ τον Θεό να περιπατεί στον παράδεισο το δειλινό»· και πουθενά δεν λέει ο Υιός «Θεό μου και Θεό σας», αλλά αναφέρει εδώ Θεό αυτοτελή. Και πάλι: «Και μίλησε ο Θεός στον Νώε», και πουθενά δεν απαντάται τέτοια φράση. «Και φανερώθηκε», λέει, «ο Θεός στον Αβραάμ, ενώ αυτός καθόταν κοντά στη δρυ του Μαμβρή· και ιδού τρεις άνδρες, και έτρεξε να τους συναντήσει και προσκύνησε έως τη γη και είπε: αν βρήκα χάρη ενώπιόν σου», ώστε να καταδείξει τον έναν ως Θεό, και τους άλλους δύο που τον ακολουθούσαν ως αγγέλους του. Διότι σχετικά με αυτό λέει επίσης: «Αναχώρησε ο Θεός από τον Αβραάμ»· και ο ίδιος που ήλθε προς αυτόν λέει: «Μήπως θα κρύψω τίποτα από τον δούλο μου τον Αβραάμ; Η κραυγή», λέει, «των Σοδόμων και της Γομόρρας έχει πληθύνει προς εμένα» και τα εξής· και πουθενά δεν αναφέρεται σε αυτούς τους χρόνους το «Θεός μου και Θεός σας». «

Και άλλη φορά του είπε, όταν εμφανίστηκε με ανθρώπινο σχήμα: «Δεν θα είναι πλέον το όνομά σου Ιακώβ, αλλά Ισραήλ θα είναι το όνομά σου, διότι αναδείχθηκες ισχυρός με τον Θεό και δυνατός με τους ανθρώπους». Τότε «ονόμασε και τον τόπο εκείνο Είδος Θεού, λέγοντας: διότι είδα Θεό πρόσωπο με πρόσωπο, και σώθηκε η ψυχή μου». Και ο Μωυσής επίσης ικέτευσε τον Θεό που του παρείχε τις αποκαλύψεις, λέγοντας: «Αν βρήκα χάρη ενώπιόν σου, φανέρωσέ μου τον εαυτό σου, για να σε δω καθαρά». Και Εκείνος του αποκρίθηκε λέγοντας: «Και αυτόν τον λόγο που είπες θα τον εκπληρώσω· διότι βρήκες χάρη ενώπιόν μου». Αλλά και ο Ιεζεκιήλ είδε «Εκείνον που κάθεται επί των Χερουβίμ», «σαν όραμα ανθρώπου», «από την οσφύ του και κάτω φωτιά, και από την οσφύ του και πάνω σαν όραμα λαμπερού ήλεκτρου». Από όλα αυτά μαθαίνουμε ότι οι οπτασίες δεν υπήρξαν όμοιες για τα προαναφερθέντα πρόσωπα, αλλά διαφορετικές. Διότι στον μεν Μωυσή ειπώθηκε: «Δεν θα μπορέσεις να δεις το πρόσωπό μου· διότι δεν μπορεί να δει άνθρωπος το πρόσωπό μου και να ζήσει»· επειδή το πρόσωπο του Θεού Λόγου και η θεότητα του Μονογενούς Υιού του Θεού δεν θα μπορούσε ποτέ να γίνει καταληπτή από τη θνητή φύση. Και στον Ιεζεκιήλ εξάλλου η δόξα του Λόγου γινόταν ορατή μέσω αινιγμάτων· στον Αβραάμ όμως οράθηκε έχοντας λάβει μορφή ανθρώπου, ώστε και «κάτω από τη δρυ» να βρεθεί, και «τα πόδια του να νιφθούν» και να συμμετάσχει σε τραπέζι.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γʹ. Ως πρώτος χρηματισμός (θεία αποκάλυψη) που έγινε στον Αβραάμ καταγράφεται εκείνος κατά τον οποίο του είπε ο Κύριος: «Έξελθε από τη γη σου και από τη συγγένειά σου και από τον οίκο του πατέρα σου, στη γη την οποία θα σου δείξω· και θα σε κάνω μέγα έθνος, και θα σε ευλογήσω, και θα μεγαλύνω το όνομά σου, και θα είσαι ευλογημένος· και θα ευλογήσω εκείνους που σε ευλογούν», και τα εξής. Δεύτερος, όταν εμφανίστηκε σε αυτόν ο Κύριος και του είπε: «Στο σπέρμα σου θα δώσω τη γη αυτή». Και τρίτος, όταν ο Κύριος είπε στον Αβραάμ, μετά τον διαχωρισμό του Λωτ από αυτόν, τα όσα έχουν καταγραφεί. Τέταρτος, στον οποίο αναφέρεται: «Μετά δε τα λόγια αυτά, απηύθυνε ο Κύριος τον λόγο του προς τον Άβραμ σε όραμα της νύκτας λέγοντας: Μη φοβάσαι, Άβραμ, εγώ είμαι ο υπερασπιστής σου»· και μετά από άλλα: «Εγώ είμαι ο Κύριος που σε έβγαλα από τη χώρα των Χαλδαίων». Πέμπτος, όταν εμφανίστηκε ο Κύριος στον Αβραάμ και του είπε: «Εγώ είμαι ο Θεός σου· να είσαι ευάρεστος ενώπιόν μου», και τα λοιπά. Έκτος, στον οποίο πάλι εμφανίστηκε σε αυτόν ο Κύριος κοντά στη δρυ του Μαμβρή, ενώ εκείνος καθόταν στη θύρα της σκηνής του το μεσημέρι· και σηκώνοντας τα μάτια του, είδε, και ιδού, τρεις άνδρες στέκονταν απέναντί του· και μόλις τους είδε, έτρεξε να τους προϋπαντήσει από τη θύρα της σκηνής του, προσκύνησε έως το έδαφος και είπε: «Κύριε, εάν βρήκα χάρη ενώπιόν σου, μην προσπεράσεις τον δούλο σου· ας φέρουν λίγο νερό, και ας νίψουν τα πόδια σας».

Όμως, αν και ομολογούμε απροκάλυπτα δύο Κυρίους, δεν χρησιμοποιούμε την ίδια θεολογία και για τους δύο· αλλά, τηρώντας ευσεβώς την τάξη, έχουμε διδαχθεί ότι ο μεν ανώτατος Πατέρας είναι και Θεός και Κύριος, και του δεύτερου είναι Κύριος και Θεός, ενώ ο Λόγος του Θεού, ο δεύτερος Κύριος, είναι δεσπότης όσων βρίσκονται υπό αυτόν, αλλά όχι ομοίως και του ανώτερου. Διότι ο Θεός Λόγος δεν είναι Κύριος του Πατέρα ούτε Θεός του Πατέρα, αλλά εκείνου μεν είναι εικόνα και λόγος και σοφία και δύναμη, αυτών δε που είναι μετά από αυτόν είναι δεσπότης και Κύριος και Θεός· ο δε Πατέρας είναι και του Υιού Πατέρας και Κύριος και Θεός. Επομένως, ευλόγως ανατρέχουν σε μία αρχή, και σε έναν Θεό συνίσταται για εμάς η ευσεβής θεολογία. 〈Της ίδιας〉. «Εμφανίστηκε δε ο Κύριος στον Αβραάμ και του είπε: Στο σπέρμα σου θα δώσω αυτήν τη γη», και πάλι: «Έγινε ο Αβραάμ ενενήντα εννέα ετών, και εμφανίστηκε ο Κύριος στον Αβραάμ και του είπε: Εγώ είμαι ο Θεός· να είσαι ευάρεστος ενώπιόν μου και να γίνεις άμεμπτος· και θα θέσω τη διαθήκη μου ανάμεσα σε εσένα και σε εμένα, και θα σε πληθύνω πάρα πολύ», και πάλι: «Εμφανίστηκε δε ο Θεός σε αυτόν κοντά στη δρυ του Μαμβρή, ενώ εκείνος καθόταν στη θύρα της σκηνής του το μεσημέρι. Σηκώνοντας δε τα μάτια του κοίταξε, και ιδού, τρεις άνδρες στέκονταν από πάνω του».

«και βλέποντάς τους, έτρεξε να τους προϋπαντήσει από τη θύρα της σκηνής και προσκύνησε», και ακολούθως, μετά την οπτασία, προσθέτει: «Ο δε Κύριος είπε, δεν πρόκειται να κρύψω εγώ από τον Αβραάμ τον δούλο μου αυτά που εγώ πράττω· διότι ο Αβραάμ θα γίνει έθνος μέγα και πολυάριθμο, και στο πρόσωπό του θα ευλογηθούν όλα τα έθνη της γης», και σε αυτά πάλι προσθέτει, σαν να μιλούσε για κάποιον άλλον: «Διότι γνώριζα ότι θα δώσει εντολές στους γιους του και στον οίκο του μετά από αυτόν, και θα τηρήσουν τις οδούς του Κυρίου εφαρμόζοντας δικαιοσύνη και κρίση, ώστε να εκπληρώσει ο Κύριος στον Αβραάμ όσα του είπε».

Στον μεν Αβραάμ, λοιπόν, όταν εμφανίστηκε δίπλα στη δρυ με ανθρώπινη μορφή, παρουσίασε τον εαυτό του με σχήμα γαλήνιο και ειρηνικό, προαναγγέλλοντας από τότε τη σωτήρια παρουσία του στους ανθρώπους. Στον Ιακώβ, επειδή ως ασκητής και αγωνιστής επρόκειτο να παλέψει ενάντια σε εχθρούς και να αγωνιστεί, εμφανίστηκε σαν άνθρωπος. Στον Μωυσή δε και στον λαό προηγούνταν με μορφή νεφέλης και φωτιάς, παρουσιάζοντας τον εαυτό του ταυτόχρονα φοβερό και επισκιασμένο. Και επειδή ο διάδοχος του Μωυσή, ο Ιησούς, επρόκειτο να παραταχθεί απέναντι σε εχθρούς, τους παλαιούς κατοίκους της γης των Παλαιστινίων, έθνη αλλόφυλα και ασεβέστατα, εύλογα εμφανίζεται με ρομφαία γυμνωμένη και ακονισμένη εναντίον των εχθρών, δείχνοντας σχεδόν με την όψη του ότι επρόκειτο ο ίδιος με αόρατη ρομφαία και με ένθεη δύναμη να καταδιώξει τους ασεβείς, συστρατευόμενος και συναγωνιζόμενος με τους δικούς του. Γι' αυτό και στην κατάλληλη στιγμή ανακήρυξε τον εαυτό του «Αρχιστράτηγο του Κυρίου». 〈Από τον Ιώβ〉. «Είπε δε ο Κύριος στον Ιώβ μέσα από θύελλα και νεφέλες: Πού ήσουν όταν εγώ θεμελίωνα τη γη; Ανάγγειλέ μου, αν έχεις σύνεση. Ποιος έθεσε τα μέτρα της, αν το γνωρίζεις;» Και στη συνέχεια: «Όταν γεννήθηκαν», λέει, «τα άστρα, με δοξολόγησαν με δυνατή φωνή όλοι οι άγγελοί μου· έφραξα δε τη θάλασσα με πύλες», και στη συνέχεια: «Ή μήπως επί των ημερών σου διέταξα το πρωινό φως, και ο εωσφόρος αντίκρισε τη δική του τάξη;» Και πάλι: «Ή μήπως εσύ πήρες πηλό από τη γη και έπλασες ζωντανό ον, και το έθεσες πάνω στη γη προικισμένο με λαλιά;»

Και υψώνοντας τα μάτια του, είδε· και ιδού, τρεις άνδρες στέκονταν μπροστά του· και ευθύς έτρεξε προς συνάντησή τους, και προσκύνησε έως τη γη. Και είπε: «Κύριε, εάν βρήκα χάρη ενώπιόν σου, μην προσπεράσεις τον δούλο σου.» Και έπειτα από άλλα προσθέτει: «Είπε δε προς αυτόν: Πού είναι η Σάρρα η γυναίκα σου;»

Εάν δε κάποιος ισχυριστεί ότι η Γραφή συναριθμεί τρεις άνδρες, προσπαθώντας εκ περισσού να μας ελέγξει με βάση τα δικά μας δεδομένα, ένας τέτοιος άνθρωπος αποδεικνύεται ότι δεν είναι ούτε ορθός ούτε ευσεβής ακροατής της Γραφής. Διότι αυτός δεν θα κινούσε καν λόγο εναντίον μας περί του αν πρέπει να ονομάζουμε τρεις θεούς τα τρία πρόσωπα της θείας ουσίας, αντιλαμβανόμενος μάλιστα ότι η Γραφή, ενώ παραδίδει Πατέρα και Υιό και Άγιο Πνεύμα, και ενώ παραδίδει Θεό Λόγο, Θεό μη Λόγο (δηλαδή τον Θεό Πατέρα) και Θεό Άγιο Πνεύμα, αποφεύγει παντελώς να κάνει λόγο για τρεις θεούς, θεωρώντας την πολυθεΐα ασέβεια. Αντιθέτως, κηρύττει πάντοτε έναν Θεό, χωρίς ούτε τα πρόσωπα να συγχέει ούτε τη θεότητα να διαιρεί, αλλά μάλλον διαφυλάσσοντας την ταυτότητα της θεότητος μέσα στην ιδιότητα των τριών υποστάσεων, δηλαδή των προσώπων.

Εάν λοιπόν ένας τέτοιος άνθρωπος ήταν ορθά σκεπτόμενος και υπολόγιζε το δίκαιο, κατανοώντας αυτά από την Γραφή δεν θα βιαζόταν να κατοχυρώσει τις δικές του απόψεις, αλλά μάλλον θα ρωτούσε ζητώντας να μάθει την αιτία για την οποία η Γραφή αναφέρει τρεις άνδρες, αν και γνωρίζει τη σύμπασα φύση ως έναν άνθρωπο, σύμφωνα με το «οι ημέρες του ανθρώπου είναι σαν το χορτάρι», εκφράζοντας το κοινό της φύσεως στον ενικό αριθμό. Διότι, διακηρύσσοντας αυτό που προσιδιάζει στο κοινό της φύσεως, το απέδωσε σε έναν, επειδή αναγνωρίζει τον σύμπαντα άνθρωπο ως έναν άνθρωπο και όχι ως πολλούς. Διότι, εάν ρωτούσε με φιλομάθεια, θα άκουγε ότι και η Γραφή, ως αγαθή τροφός, επειδή θεωρεί τους ανθρώπους δικά της βρέφη, μερικές φορές ψελλίζει μαζί τους, χρησιμοποιώντας με τον ίδιο τρόπο ορισμένες λέξεις, χωρίς βεβαίως να τραυματίζει την τελειότητα και χωρίς να αδικεί εκείνους που μπορούν να μεταλάβουν στερεή τροφή. Διότι δεν βλάπτει τα τέλεια διδάγματα ορίζοντας τα ψελλίσματα ως δόγματα, αλλά, συγκαταβαίνοντας στα νήπια από ευσπλαχνία και μιμούμενη τον δικό τους τρόπο, τα ανυψώνει προς τον εαυτό της, οδηγώντας τα στην τελειότητα της ηλικίας. Ωστόσο, ορίζει και δογματίζει τα τέλεια σύμφωνα με ό,τι αρμόζει στην ίδια και με ό,τι πρέπει να διδάσκονται οι μαθητευόμενοι.

Από την ίδια. Εμφανίστηκε δε ο Θεός στον Αβραάμ κοντά στη δρυ του Μαμβρή, ενώ εκείνος καθόταν στη θύρα της σκηνής του το μεσημέρι. Υψώνοντας δε τα μάτια του είδε, και ιδού, τρεις στέκονταν μπροστά του. Και βλέποντάς τους, έτρεξε σε συνάντησή τους, και προσκύνησε έως το έδαφος, και είπε: Κύριε, εάν βρήκα χάρη ενώπιόν σου, μην προσπεράσεις τον δούλο σου. Είπε δε προς αυτόν: Πού είναι η Σάρρα η γυναίκα σου; Και εκείνος αποκρίθηκε και είπε: Ιδού, μέσα στη σκηνή. Και είπε: Επιστρέφοντας θα έλθω πάλι σε εσένα, και τα εξής. Ιδού, έχει γραφεί ότι αφενός μεν ο Θεός εμφανίστηκε στον Αβραάμ, αφετέρου δε αυτοί που εμφανίστηκαν ήταν τρεις, και παρότι ήταν τρεις, η συνομιλία γινόταν προς έναν, προς φανέρωση προφανώς του τρισυποστάτου της μίας θεότητας.

Εγώ όμως θα σας υπενθυμίσω μια πιο θαυμαστή θεοπτία του, όταν είδε ξεκάθαρα τον ένα Θεό ως τρισυπόστατο, παρόλο που δεν κηρυσσόταν ακόμη κατ' αυτόν τον τρόπο: «Διότι του εμφανίστηκε ο Θεός στη δρυ του Μαμβρή, και σηκώνοντας τα μάτια του είδε, και ιδού τρεις άνδρες, και έτρεξε προς αυτούς». Ιδού λοιπόν, τον ένα Θεό που του εμφανίστηκε, τον είδε ως τρεις. Διότι, λέει, του εμφανίστηκε ο Θεός, και ιδού τρεις άνδρες, και αφού έτρεξε προς τους τρεις, συνομιλούσε πάλι σαν να ήταν ένας, λέγοντας: «Κύριε, αν βρήκα χάρη ενώπιόν σου, μην προσπεράσεις τον δούλο σου». Αλλά και αυτοί οι τρεις συνομιλούσαν μαζί του σαν να ήταν ένας. Διότι είπε, λέγει, προς τον Αβραάμ: «Πού είναι η Σάρρα η γυναίκα σου; Επιστρέφοντας θα έρθω σε σένα τέτοια εποχή του χρόνου, και η Σάρρα η γυναίκα σου θα έχει υιό». Και όταν, ακούγοντάς το αυτό, η ηλικιωμένη Σάρρα γέλασε, «είπε ο Κύριος: Γιατί γέλασε η Σάρρα η γυναίκα σου;».

Κεφάλαιο Δ΄. Φιλόξενοι μεταξύ σας, χωρίς γογγυσμούς. Εάν τον δέχεσαι σαν τον Χριστό, να μην γογγύζεις καθόλου ούτε να ντρέπεσαι, αλλά μάλλον να σεμνύνεσαι για αυτήν την πράξη. Εάν όμως δεν τον δέχεσαι σαν τον Χριστό, να μην τον δεχθείς καθόλου. Διότι λέγει: «Εκείνος που δέχεται εσάς, δέχεται εμένα». Εάν δεν φιλοξενείς με αυτόν τον τρόπο, δεν έχεις ούτε μισθό. Ο Αβραάμ υποδέχθηκε ανθρώπους περαστικούς οδοιπόρους, όπως νόμιζε· και δεν τα ανέθεσε όλα στους υπηρέτες του, αλλά έδωσε εντολή και στη γυναίκα του να ζυμώσει το αλεύρι, μολονότι είχε τριακόσιους δεκαοκτώ υπηρέτες γεννημένους στο σπίτι του.

Διότι δεν θα ήταν τόσο θαυμαστή η φιλοξενία του αν είχε ερευνήσει ποιοι ήταν, όσο τώρα που, ενώ αγνοεί ποιοι είναι αυτοί που έφτασαν, τους πλησιάζει με τόση προθυμία και τιμή, σαν δούλος προς τους κυρίους του, σχεδόν δένοντάς τους με τα λόγια του και ικετεύοντάς τους, ώστε να μην αρνηθούν και τον υποβάλουν στη μεγαλύτερη ζημία. Επειδή γνώριζε καλά τι έπραττε· γι' αυτό και με πολλή θέρμη καρπωνόταν τον πλούτο που προερχόταν από αυτήν. Αλλά ας ακούσουμε τα λόγια του ίδιου του συγγραφέα, για να διαπιστώσεις σε βαθύτατο γήρας νεανική προθυμία, και τον γέροντα να ανανεώνεται, και να γίνεται σχεδόν περιχαρής, και να θεωρεί ότι βρήκε θησαυρό με την παρουσία αυτών που κατέφθασαν. Και αφού σήκωσε, λέει, τα μάτια του, είδε, και ιδού τρεις άνδρες στέκονταν από πάνω του, και βλέποντάς τους έτρεξε προς συνάντησή τους από τη θύρα της σκηνής του. Τρέχει και πετάει ο γέροντας· διότι είδε το θήραμα, και χωρίς να υπολογίσει καθόλου την αδυναμία του, έτρεξε προς την άγρα, και δεν κάλεσε υπηρέτες, δεν πρόσταξε κάποιον δούλο, δεν έδειξε καμία ραθυμία, αλλά έτρεξε ο ίδιος, λέγοντας σχεδόν: μέγας θησαυρός, μεγάλη συναλλαγή· οφείλω ο ίδιος να την πραγματευθώ, μήπως και με προσπεράσει τόσο μεγάλο κέρδος. Και αυτά τα έκανε ο δίκαιος, νομίζοντας ότι υποδέχεται ανθρώπους αγνώστους οδοιπόρους.

Δ΄. Ας μάθουμε και ας μιμηθούμε την αρετή του δικαίου. Διότι, εάν πράττουμε έτσι, είναι επόμενο και εμείς κάποτε να πετύχουμε τέτοιο θήραμα· μάλλον δε και πάντοτε θα το πετυχαίνουμε, εάν το επιθυμούμε. Γι' αυτόν τον λόγο ο φιλάνθρωπος Δεσπότης, ώστε να μην αδρανούμε μπροστά σε μια τέτοια φιλοξενία, ούτε να περιεργαζόμαστε αυτούς που περνούν, λέει: «Όποιος δεχθεί έναν από αυτούς τους ελάχιστους στο όνομά μου, εμένα δέχεται». Μην κοιτάζεις, λοιπόν, την ευτέλεια αυτού που περνά, ούτε να τον περιφρονήσεις από την εξωτερική του εμφάνιση, αλλά αναλογίσου ότι υποδέχεσαι τον Δεσπότη σου μέσω αυτού. Διότι, όταν για το όνομά Του δείξεις σε εκείνον περιποίηση, θα λάβεις τον μισθό σαν να είχες υποδεχθεί Εκείνον τον ίδιο. Ακόμη κι αν, λοιπόν, είναι ράθυμος και αμελής αυτός που απολαμβάνει τη δική σου φιλοξενία, ας μην σε απασχολεί καθόλου αυτό· διότι ο μισθός θα σου δοθεί ακέραιος, επειδή το πράττεις αυτό προς τιμήν του Δεσπότη και επειδή μιμείσαι την αρετή αυτού του πατριάρχη. «Και μόλις τους είδε», λέει, «έτρεξε να τους συναντήσει από τη θύρα της σκηνής». Πολύ σωστά προστίθεται και το «έτρεξε», για να μάθεις ότι περνούσαν ως άγνωστοι και δεν θα έρχονταν από μόνοι τους στη σκηνή. Γι' αυτό, για να μην του ξεφύγει αυτό το πνευματικό κέρδος, αυτός που είχε γεράσει, ο ασπρομάλλης, ο εκατοντούτης τρέχει πρώτος, και με το τρέξιμο αποδεικνύει την προθυμία του.

Γι' αυτό ακριβώς και η Θεία Γραφή, καταδεικνύοντας την πολλή και άφατη αρετή του δικαίου, λέει: Προσκύνησε έως το έδαφος, επιδεικνύοντας και με τη στάση του και με τα λόγια του πολλή θέρμη, πολλή ταπεινοφροσύνη, μέγιστη φιλοξενία, άφατη μέριμνα. Και αφού προσκύνησε, αναφέρει, είπε: Κύριε, εάν βρήκα χάρη ενώπιόν σου, μην προσπεράσεις τον δούλο σου. Τι θα μπορούσε να πει κανείς επάξια για τον δίκαιο αυτόν; Ή πώς θα μπορούσε κανείς να τον εγκωμιάσει με μύρια στόματα;

εʹ. Είδες πώς χρησιμοποιεί διάφορους τρόπους, επιθυμώντας να πείσει τους περαστικούς, θέλοντας να τους προσελκύσει και με τη στάση του, και με τα λόγια του, και με κάθε μέσο; Διότι πρώτα, λέει, τους προσκύνησε, έπειτα τους ονομάζει κυρίους και τον εαυτό του δούλο· ύστερα αναφέρει αυτό που πρόκειται να κάνει για εκείνους, υποβαθμίζοντάς το και παρουσιάζοντάς το ως κάτι που δεν είναι καθόλου σπουδαίο. Διότι έχω να προσφέρω στα πόδια σας, λέει, νερό, το οποίο είναι στη διάθεση όλων, και ψωμί, και τη σκέπη της βελανιδιάς. Μην περιφρονήσετε λοιπόν τη σκηνή μου, μην παραβλέψετε τα γηρατειά μου, μην αρνηθείτε την παράκλησή μου. Γνωρίζω πόση ταλαιπωρία υπομείνατε, αναλογίζομαι τη φλόγα του καύσωνα, γι' αυτό θέλω να αναπαυθείτε λίγο. Ποιος φιλόστοργος πατέρας προς το παιδί του θα επεδείκνυε τόση φιλοφροσύνη, όση αυτός προς τους άγνωστους και ξένους, οι οποίοι του ήταν μέχρι εκείνη τη στιγμή εντελώς άγνωστοι; Αλλά επειδή τους προσέγγισε με σπουδή και πολλή θέρμη, επέτυχε στην άγρα του και μπόρεσε να πιάσει το θήραμα μέσα στα δίχτυα του.

«Και έσπευσε ο Αβραάμ», λέει, «στη σκηνή». Όπως ακριβώς, όταν βιαζόταν να τους αναζητήσει, η θεία Γραφή φανέρωσε τη ζέση και την προθυμία του, λέγοντας, «Έτρεξε να τους συναντήσει», έτσι και τώρα, επειδή είδε τους άνδρες και κατόρθωσε αυτό που επιθυμούσε, ούτε έτσι σταματά την προθυμία του, αλλά επιδεικνύει πάλι πιο θερμό τον πόθο του, και δεν έγινε στη συνέχεια πιο ράθυμος επειδή πλέον είχε εξασφαλίσει τον σκοπό του. Αυτό ακριβώς παθαίνουμε συχνά εμείς, όπου στην αρχή μεν επιδεικνύουμε ενίοτε μεγάλη σπουδή· όταν όμως βρεθούμε μέσα στο ίδιο το έργο, δεν καταβάλλουμε τον ίδιο κόπο.

Και συμπληρώθηκαν οι ημέρες για να γεννήσει, και γέννησε τον πρωτότοκο υιό της, τον οποίο δεν φύτεψε άνδρας· γέννησε τον υιό της, τον οποίο δεν βάσταξε πατέρας· γέννησε τον στάχυ, τον οποίο δεν έσπειρε σώμα· γέννησε τον Δημιουργό που έγινε άνθρωπος· γέννησε σε σπήλαιο, και στην Περσία φανερώθηκε. Διότι, όταν γεννήθηκε ο Χριστός στη Βηθλεέμ της Ιουδαίας, ιδού, μάγοι από την ανατολή έφτασαν στα Ιεροσόλυμα λέγοντας: Πού είναι ο τεχθείς βασιλεύς των Ιουδαίων; Πού είναι αυτός που δεν σπάρθηκε αλλά γεννήθηκε; αυτός που έστειλε το δικό του αστέρι πριν από τον εαυτό του; πού είναι αυτός που μέσω μιας παράδοξης ακτίνας μας ελκύει προς ένα άγνωστο φως; πού είναι αυτός που με την αμέτρητη παλάμη του περιτειχίζει την οικουμένη; πού είναι αυτός που παντού βρίσκεται, και μέσα στη σάρκα κρύβεται; πού είναι αυτός που μας ελευθέρωσε από την πλάνη, και μας οδηγεί προς τη χάρη; πού είναι αυτός που φανερώθηκε κάτω από τη δρυ ως τριάδα αγγέλων; πού είναι αυτός που δεν κατέκαψε τη βάτο, και δεν έφθειρε τη μητέρα του; πού είναι αυτός που προέρχεται από τον Πατέρα αόρατος, και από τη μητέρα του κρατιέται; πού είναι αυτός που ξέρανε την Ερυθρά Θάλασσα, και πίνει γάλα; πού είναι αυτός που πάταξε τον Φαραώ, και κρύβεται από τον Ηρώδη; πού είναι αυτός που βύθισε τον δράκοντα, και κείτεται μέσα σε σπάργανα; πού είναι αυτός που δεν είδαν αρχάγγελοι, και τον βλέπουν άνθρωποι;

Μην λες, λοιπόν, ότι κάθε πλούτο τον δίνει Αυτός· διότι αποδείχθηκε ότι αυτός συγκεντρώνεται και από φόνους και από αρπαγές και από μύριες άλλες αφορμές. Αλλά πάλι ο λόγος μας περιστρέφεται γύρω από το προηγούμενο ζήτημα. Διότι, αν οι πλούσιοι δεν μας είναι σε τίποτα χρήσιμοι, γιατί έχουν δημιουργηθεί; Τι θα μπορούσαμε να πούμε, λοιπόν; Ότι δεν είναι χρήσιμοι αυτοί που κάνουν τους εαυτούς τους πλούσιους με αυτόν τον τρόπο, ενώ όσοι έγιναν πλούσιοι από τον Θεό είναι πάρα πολύ χρήσιμοι. Και μάθε το αυτό από τα ίδια τα έργα που πράττουν εκείνοι. Διότι και ο Αβραάμ κατείχε τον πλούτο για τους ξένους και για όλους όσοι είχαν ανάγκη. Διότι αυτός, όταν παρουσιάστηκαν τρεις άνθρωποι –όπως νόμιζε–, αφού έσφαξε ένα μοσχάρι, ζύμωσε τρία μέτρα σιμιγδάλι, και ενώ καθόταν στην πόρτα του το μεσημέρι, αναλογίσου με πόση αφθονία και προθυμία δαπανούσε τα υπάρχοντά του για όλους, προσφέροντας μαζί με τα υλικά αγαθά και την προσωπική του υπηρεσία, και μάλιστα σε τόσο προχωρημένο γήρας, όντας λιμάνι των ξένων και όσων βρίσκονταν σε ανάγκη, και μη θεωρώντας τίποτα ως δικό του απόκτημα, ούτε καν τον ίδιο του τον υιό. Διότι, όταν το πρόσταξε ο Θεός, προσέφερε ακόμη και αυτόν· μαζί δε με τον υιό του προσέφερε και τον εαυτό του και ολόκληρο το σπίτι του, όταν έσπευσε να διασώσει τον ανιψιό του. Και αυτά δεν τα έκανε για χάρη των χρημάτων, αλλά μόνο από φιλανθρωπία.

Αν τον δέχεσαι ως τον Χριστό, μην ντρέπεσαι καθόλου, αλλά μάλλον να σεμνύνεσαι για το έργο σου· αν όμως δεν τον δέχεσαι ως τον Χριστό, τότε να μην τον δεχθείς καθόλου. «Εκείνος που δέχεται εσάς», λέει, «δέχεται εμένα». Εάν δεν τον δεχθείς με αυτόν τον τρόπο, δεν έχεις ούτε μισθό. Ο Αβραάμ δέχθηκε περαστικούς οδοιπόρους, όπως νόμιζε, και δεν ανέθεσε στους υπηρέτες του να ετοιμάσουν τα πάντα για την υποδοχή τους, αλλά το μεγαλύτερο μέρος της διακονίας το εκτέλεσε ο ίδιος αυτοπροσώπως, και διέταξε τη γυναίκα του να ζυμώσει το αλεύρι, μολονότι διέθετε τριακόσιους δεκαοκτώ οικιακούς δούλους, μεταξύ των οποίων ήταν επόμενο να υπάρχουν και υπηρέτριες· αλλά ο ίδιος ήθελε να λάβει τον μισθό μαζί με τη σύζυγό του, όχι μόνο για τη δαπάνη, αλλά και για την ίδια τη διακονία.

Εκείνοι όμως δεν βιάζονταν, καθώς τους βασάνιζε η άγνοια: Και αν ο Κύριος είναι αυτός που ανέρχεται, πώς δεν τον αντιληφθήκαμε όταν κατερχόταν; Μήπως δεν κατέβηκε και άλλες φορές, και έδωσε εντολές για την κιβωτό την εποχή του Νώε; Στην εποχή του Αβραάμ προσήλθε στη σκηνή, στην εποχή του Ιακώβ στην κλίμακα, στην εποχή του Ιώβ μίλησε μέσα από ανεμοστρόβιλο και νέφος, στην εποχή του Μωυσή στο όρος Σινά, στην εποχή του Ιησού στην Ιεριχώ, στην εποχή του Ηλία στο σπήλαιο. Και δεν υπάρχει γενεά στην οποία δεν κατέβηκε, και δεν μας διέφυγε. Και τώρα, όπως λέγεται, αν ο Κύριος είναι παρών ανερχόμενος, πώς δεν τον αντιληφθήκαμε όταν κατερχόταν; Αποκρίθηκαν εκείνοι που προπορεύονταν: Αυτός είναι που κατερχόταν τότε· για να μην αναγνωριστεί ανερχόμενος, φόρεσε μορφή δούλου, ώστε να μη γνωρίσετε τη δεσποτική μεγαλοπρέπεια. Και μάθετε το Δεσποτικό μυστήριο και το σοφό σχέδιο του Κυρίου, και μην εμποδίζετε την πρόθεση της φιλανθρωπίας. Διότι, αν τον είχατε αναγνωρίσει να κατέρχεται με πολλή ταπείνωση χάριν του πλάσματος, θα εμποδίζατε την κατάβαση και θα αποστερούσατε τον άνθρωπο από τη σωτηρία, αφήνοντάς τον στερημένο από την άνω βασιλεία. Τώρα ανοίξτε, γονατίστε. Έπειτα αποκρίνονται και εκείνοι: Εάν δεν ακούσουμε τη θεία φωνή του, δεν πρόκειται να ανοίξουμε τις θύρες. Διότι κανένας ακάθαρτος δεν διαβαίνει από εδώ.

Ήταν πλούσιος. Μήπως φιλονίκησα μαζί σου; Ήταν πλούσιος ο Αβραάμ; Ναι, ήταν πλούσιος. Είδες τον πλούτο του; Δες όμως και τη διαγωγή του. Κατά το μεσημέρι του εμφανίστηκε ο Κύριος, ενώ εκείνος καθόταν κοντά στη δρυ της Μαμβρή· και ιδού τρεις άνδρες. Και αφού σηκώθηκε (διότι δεν πίστευε ότι ο παρών ήταν ο Θεός· πώς θα μπορούσε άλλωστε;) τους προσκύνησε και είπε: Εάν με κρίνατε άξιο, εισέλθετε στη σκηνή μου. Είδες τι έκανε μέσα στο καταμεσήμερο ο γέροντας; Δεν αναπαυόταν κάτω από στέγη, αλλά προσέλκυε ξένους και οδοιπόρους, εντελώς άγνωστους από παντού, και αφού σηκώθηκε, τους προσκύνησε ο πλούσιος και άρχοντας. Αυτός, αποβάλλοντας κάθε προσκόλληση στα χρήματα, αφού άφησε σπίτι, γυναίκα, παιδιά και υπηρέτες, μολονότι είχε τριακόσιους δεκαοκτώ, εγκαταλείποντάς τους όλους, βγήκε για να ψαρέψει, άπλωσε το δίχτυ της φιλοξενίας, μήπως τυχόν κάποιος οδοιπόρος, μήπως κάποιος ξένος περάσει και προσπεράσει το σπίτι του.

Αυτός ο κόκκος του σιναπιού, αφού συντρίφθηκε πάνω στο ξύλο και έγινε ζύμη από την πάντεχνη και αθάνατη Σοφία, αναμείχθηκε σε τρία σάτα αλεύρου, δηλαδή σε ψυχή, σώμα και πνεύμα, και ζύμωσε ολόκληρη την ανθρωπότητα σε μία πίστη. Την εικόνα αυτού του μυστηρίου ο Αβραάμ και η σύζυγός του Σάρρα, οι οποίοι κατοικούσαν στη σκηνή κάτω από τη δρυ της Μαμβρή, την απεικόνισαν με τα ίδια τους τα χέρια. Διότι αναγκαζόμαστε, αγαπητοί, να κάνουμε μια παρέκβαση στον λόγο μας: το ποιος είναι ο Αβραάμ, ποια η Σάρρα, ποια η δρυς, ποια η σκηνή, ή τι είναι οι εγκρυφίες, και γιατί εκεί αναφέρονται τρία μέτρα σιμιγδαλιού και εδώ αλεύρου, είναι αναγκαίο να τα εξετάσουμε με ακρίβεια. Ποιος άραγε να είναι ο Αβραάμ; Ερμηνεύεται: πατέρας εκλεκτός πλήθους.

Γʹ. Γι' αυτόν τον λόγο θαυμάζουμε και τον Αβραάμ, όχι μόνο επειδή θυσίασε μοσχάρι, ούτε επειδή ζύμωσε αλεύρι, αλλά επειδή με πολλή χαρά και ταπεινοφροσύνη υποδεχόταν τους ξένους, τρέχοντας να τους προϋπαντήσει, περιποιούμενος αυτούς, αποκαλώντας τους κυρίους και θεωρώντας ότι είχε βρει θησαυρό από αμέτρητα αγαθά, αν τυχόν έβλεπε να περνά κάποιος ξένος. Διότι έτσι η ελεημοσύνη γίνεται διπλή, όταν και προσφέρουμε, και αυτό που προσφέρουμε το δίνουμε με προθυμία. Διότι, όπως λέει η Γραφή, τον πρόσχαρο δότη αγαπά ο Θεός. Επειδή, ακόμη κι αν προσφέρεις μύρια τάλαντα με αλαζονεία, έπαρση και κενοδοξία, τα έχεις χάσει όλα· όπως ακριβώς εκείνος ο Φαρισαίος, ο οποίος, ενώ προσέφερε το δέκατο από τα υπάρχοντά του, επειδή μεγαλοφρονούσε και υπερηφανευόταν, κατέβηκε από τον ναό έχοντάς τα χάσει όλα. Δεν συνέβαινε όμως το ίδιο στην εποχή των Αποστόλων· αντίθετα, χαίροντας, αγαλλιώντας και νομίζοντας ότι αποκομίζουν το μεγαλύτερο κέρδος, προσέφεραν με αυτόν τον τρόπο τα χρήματά τους, και το θεωρούσαν μεγάλο καλό, εάν οι Απόστολοι καταδέχονταν να τα λάβουν. Και όπως ακριβώς κάποιοι που προσκαλούνται να αναλάβουν μεγάλα αξιώματα και πρόκειται να κατοικήσουν στις πιο λαμπρές και βασιλικές πόλεις, μετατρέποντας οριστικά όλη τους την περιουσία σε χρήμα, μετοικούν με αυτόν τον τρόπο· έτσι ακριβώς έπρατταν και εκείνοι οι άνθρωποι τότε, έχοντας κληθεί στον ουρανό, στην άνω μητρόπολη και στην εκεί βασιλεία. Διότι, επειδή γνώριζαν ότι εκείνη είναι όντως η πατρίδα τους, αφού ρευστοποίησαν την περιουσία τους, την έστελναν εκ των προτέρων εκεί μέσω των χεριών των Αποστόλων.

Ποιος όμως είναι αυτός; Εάν κατανοούσαν πλήρως τη φύση του πλούτου, ότι είναι κάτι το αβέβαιο και άπιστο, γι' αυτό τον λόγο πρόσθεσε: «Να μην ελπίζουν στην αβεβαιότητα του πλούτου». Πλούσιος δεν είναι αυτός που κατέχει πολλά, αλλά αυτός που προσφέρει πολλά· πλούσιος ήταν ο Αβραάμ, αλλά όχι φιλάργυρος· διότι δεν εποφθαλμιούσε την οικία του ενός, ούτε περιεργαζόταν την περιουσία του άλλου, αλλά βγαίνοντας έξω ερευνούσε μήπως υπάρχει κάπου κάποιος ξένος, μήπως κάποιος φτωχός, ώστε να ανακουφίσει τη φτώχεια, ώστε να περιποιηθεί τον οδοιπόρο. Δεν κάλυπτε την οροφή με χρυσό, αλλά, αφού έστησε τη σκηνή του κοντά σε εκείνη τη δρυ, αρκούνταν στη σκιά των φύλλων· και τόσο λαμπρό ήταν το κατάλυμά του, ώστε ούτε οι άγγελοι δεν ντράπηκαν να διαμείνουν κοντά του· διότι δεν αναζητούσαν τη λαμπρότητα της κατοικίας, αλλά την αρετή της ψυχής.

Αυτόν, λοιπόν, ας μιμηθούμε και εμείς, αγαπητοί, και ας διαθέτουμε τα υπάρχοντά μας σε αυτούς που έχουν ανάγκη. Αυτοσχέδιο ήταν εκείνο το κατάλυμα, αλλά ήταν λαμπρότερο από τις βασιλικές αυλές. Κανένας βασιλιάς ποτέ δεν υποδέχθηκε αγγέλους, αυτός όμως που καθόταν κάτω από εκείνη τη βελανιδιά και είχε στήσει καλύβα, αξιώθηκε αυτής της τιμής, έχοντας τιμηθεί όχι εξαιτίας της ευτέλειας της κατοικίας του, αλλά απολαμβάνοντας αυτή τη δωρεά χάρη στην πολυτέλεια της ψυχής του και στον πλούτο που βρισκόταν αποθησαυρισμένος μέσα σε αυτήν. Και εμείς, επομένως, ας μην καλλωπίζουμε τις κατοικίες μας, αλλά πριν από την κατοικία ας καλλωπίζουμε την ψυχή μας.

Διότι η ελεημοσύνη δεν κρίνεται από το μέτρο αυτών που προσφέρονται, αλλά από τη γενναιοδωρία της προαιρέσεως. Και είναι δυνατόν, λέγει, να σωθεί ένας πλούσιος; Και βέβαια. Ο Αβραάμ ήταν πλούσιος. Είδες τον πλούτο του; Πρόσεξε και τη φιλοξενία του. Κατά το μεσημέρι, λοιπόν, του εμφανίστηκε ο Κύριος, ενώ εκείνος καθόταν κοντά στη δρυ του Μαμβρή, και τρεις άνδρες. Και αφού σηκώθηκε (διότι δεν φανταζόταν ότι ήταν παρών ο Θεός· πώς άλλωστε;) τους προσκύνησε και λέει: Αν με κρίνατε άξιο, περάστε κάτω από τη στέγη μου. Είδες τι έκανε το μεσημέρι ο γέροντας; Δεν καθόταν κάτω από υπόστεγο, αλλά σαν ξένος και οδοιπόρος, αυτός ο πλούσιος και ευγενής, αφήνοντας σπίτι, γυναίκα, παιδιά, υπηρέτες, βγήκε για να αλιεύσει, απλώνοντας το δίχτυ της φιλοξενίας, μήπως τυχόν φανεί κάποιος ξένος, κάποιος οδοιπόρος, και προσπεράσει το σπίτι. Και δες τι κάνει. Δεν αναθέτει το έργο σε κάποιον υπηρέτη, αν και είχε τριακόσιους δεκαοκτώ (διότι γνώριζε ότι η τάξη των υπηρετών ρέπει προς τη ραθυμία), μήπως τυχόν νυστάξει ο υπηρέτης, προσπεράσει ο ξένος, και χάσουμε το θήραμα· αντίθετα, καθόταν ο ίδιος, δεχόμενος τη θερμή ακτίνα του ήλιου ως δροσιά μέσα στον καύσωνα· και η επιθυμία της φιλοξενίας αποτελούσε γι' αυτόν σκιά. Δες τον Αβραάμ· δες τον πλούσιο.

Γι' αυτό η Θεία Γραφή, ακόμη και αν κάποια θεία δύναμη φανερώθηκε σε κάποιους με ανθρώπινη μορφή, την ονομάζει άνθρωπο, διότι απλώς υποδηλώνει αυτό που φαίνεται, εκτός αν την ονομάσει κάτι άλλο εξαιτίας της πράξης ή του αποτελέσματος, επειδή αυτά που συμβαίνουν είναι υπεράνθρωπα. Για παράδειγμα, λέει: «Φανερώθηκε ο Θεός στον Αβραάμ»· έπειτα, εξηγώντας τον τρόπο του οράματος, λέει: «Και σηκώνοντας το βλέμμα του, είδε με τα μάτια του, και ιδού τρεις άνδρες στέκονταν από πάνω του», αν και δεν ήταν άνδρες κατά τη φύση, αλλά τους ονόμασε άνδρες εξαιτίας της μορφής τους. Έτσι πάλι, εκείνον που πάλευε με τον Ιακώβ τον ονόμασε άνθρωπο από τη μορφή του, καθώς καθετί που έχει τέτοια μορφή, ακόμη και αν δεν είναι άνθρωπος κατά τη φύση, το ονομάζουμε άνθρωπο εξαιτίας αυτής της μορφής. Αυτό, λοιπόν, που δεν έχει τέτοια μορφή, προφανώς δεν είναι άνθρωπος, αλλά κάτι άλλο. Εφόσον, λοιπόν, και ο Κύριος μετά την ανάσταση εμφανίστηκε με τέτοια μορφή, και την ανάσταση των ανθρώπων και ο ίδιος ευαγγελίστηκε, και οι απόστολοι κήρυξαν, και η ανά την οικουμένη Εκκλησία με τέτοια ελπίδα προσδοκά την ανάσταση, τι είναι αυτή η καινούργια και παράδοξη τερατολογία εκείνων που επιχειρούν με τεχνητές αποδείξεις να θολώσουν το απλό και άδολο κήρυγμα της Εκκλησίας και να αθετήσουν την ανάσταση του ανθρώπου; Διότι εμείς δεν πρόκειται να ονομάσουμε άνθρωπο κάτι άλλο, το οποίο δεν τυγχάνει να έχει αυτή τη μορφή.

ΣΤΟΙΧΕΙΟ Φ. ΤΙΤΛΟΣ Αʹ. — Περί φιλοξενίας και φιλαδελφίας. «Ο Θεός εμφανίστηκε στον Αβραάμ κοντά στη βελανιδιά του Μαμβρή, ενώ εκείνος καθόταν στη θύρα της σκηνής του το μεσημέρι. Και υψώνοντας τα μάτια του είδε, και ιδού, τρεις άνδρες στέκονταν μπροστά του. Και μόλις τους είδε, έτρεξε να τους συναντήσει, και τους προσκύνησε έως το έδαφος, και είπε: Κύριε, αν βρήκα χάρη ενώπιόν σου, μην προσπεράσεις τον δούλο σου. Ας φέρουν λίγο νερό, και ας νίψουν τα πόδια σας, και δροσιστείτε κάτω από το δέντρο· και θα φέρω άρτο να φάτε, και μετά από αυτά θα συνεχίσετε τον δρόμο σας.» «Ήλθαν οι δύο άγγελοι στα Σόδομα το βράδυ· και ο Λωτ καθόταν κοντά στην πύλη των Σοδόμων. Όταν τους είδε ο Λωτ, σηκώθηκε για να τους συναντήσει, και προσκύνησε με το πρόσωπο έως το έδαφος, και είπε: Ιδού, κύριοί μου, παρακαλώ κατευθυνθείτε στον οίκο του δούλου σας, και καταλύστε, και νίψτε τα πόδια σας, και το πρωί, αφού σηκωθείτε νωρίς, θα συνεχίσετε τον δρόμο σας. Και εκείνοι είπαν: Όχι, αλλά θα καταλύσουμε στην πλατεία. Εκείνος όμως τους πίεσε πολύ, και στράφηκαν προς αυτόν.» «Όταν ο Λάβαν άκουσε τα λόγια της αδελφής του, ήλθε προς τον άνθρωπο, ενώ αυτός στεκόταν κοντά στις καμήλες, δίπλα στην πηγή. Και του είπε: Έλα, είσελθε, ευλογημένε του Κυρίου. Γιατί στέκεσαι έξω;» «Δεν θα κακοποιήσετε τον προσήλυτο [ξένο], ούτε θα τον καταπιέσετε· διότι και εσείς υπήρξατε προσήλυτοι στην Αίγυπτο.» «

Ο Μωυσής, λοιπόν, ο μακάριος και πιστός θεράπων του Θεού, φανερώνει ότι ο Θεός που εμφανίστηκε στον Αβραάμ κοντά στη δρυ του Μαμβρή μαζί με τους δύο αγγέλους που στάλθηκαν μαζί του για την κρίση των Σοδόμων, εστάλη από άλλον, αυτόν που παραμένει πάντοτε στους υπερουράνιους τόπους και δεν έχει εμφανιστεί ούτε έχει μιλήσει ποτέ από μόνος του σε κανέναν, τον οποίο εννοούμε ως δημιουργό των πάντων και Πατέρα. Διότι λέγει τα εξής: «Εμφανίστηκε δε σε αυτόν ο Θεός κοντά στη δρυ του Μαμβρή, ενώ εκείνος καθόταν στη θύρα της σκηνής το μεσημέρι. Και υψώνοντας τα μάτια του είδε, και ιδού τρεις άνδρες στέκονταν από πάνω του. Και μόλις τους είδε, έτρεξε να τους συναντήσει από τη θύρα της σκηνής του, και προσκύνησε έως το έδαφος, και είπε», και τα υπόλοιπα μέχρι το σημείο: «Σηκώθηκε δε ο Αβραάμ νωρίς το πρωί και πήγε στον τόπο όπου στεκόταν ενώπιον του Κυρίου, και κοίταξε προς την πλευρά των Σοδόμων και των Γομόρρων και προς όλη την επιφάνεια της γης των περιχώρων, και είδε, και ιδού, ανέβαινε φλόγα από τη γη σαν καπνός καμινιού». Και αφού σταμάτησα λοιπόν να μιλώ, τους ρώτησα αν είχαν κατανοήσει τα όσα ειπώθηκαν.