Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 18:21

Εκείνους που δεν συνετίστηκαν από το βλέμμα του, τους παιδεύει με μαστιγώσεις. «Θα βρέξει πάνω στους αμαρτωλούς παγίδες». Διότι πρώτα με το βλέμμα και το μάτι ο Θεός φανερώνει τον θυμό του, και έτσι τιμωρεί εκείνους που δεν διορθώθηκαν. Μάρτυρας αυτού είναι η αγανάκτηση του Θεού κατά των Σοδομιτών και των Αιγυπτίων. Για τους Σοδομίτες έλεγε: «Οι κραυγές των Σοδόμων και της Γομόρρας έχουν πληθύνει προς εμένα, και οι αμαρτίες τους είναι πάρα πολύ μεγάλες. Θα κατεβώ, λοιπόν, να δω. Τα βλέφαρά του εξετάζουν τους γιους των ανθρώπων». Για δε τους Αιγυπτίους και τον Φαραώ, όταν επρόκειτο να καταποντιστούν στη θάλασσα, έχει γραφτεί: «Έγινε δε κατά την πρωινή φυλακή, επέβλεψε ο Κύριος στο στρατόπεδο των Αιγυπτίων μέσα από στύλο πυρός και νεφέλης», και επειδή δεν φοβήθηκαν το οργισμένο βλέμμα του Θεού, «έδεσε τους άξονες των αρμάτων τους» και τους οδήγησε στον βυθό. Θέλεις να δεις ευγνώμονα αμαρτωλό που να παιδεύτηκε από το βλέμμα του Θεού;

Και σε άλλα σημεία: 〈Ως παραβάτες θεώρησα όλους τους αμαρτωλούς〉 της 〈γης.〉 Και με το να πει: 〈Μαζί έγιναν άχρηστοι,〉 έδειξε ότι, ενώ δημιουργήθηκαν από τη φύση τους χρήσιμοι, έγιναν άχρηστοι από δική τους προαίρεση παρά φύσιν. Έσκυψε λοιπόν ο Κύριος από τον ουρανό για να δει αν μετανοούν αυτοί που παρεκκλίνουν, ώστε να τύχουν σωτηρίας, ή αν αμαρτάνουν αμετανόητα, ώστε να γίνουν αυτοκατάκριτοι. Και ότι για τον λόγο αυτόν σκύβει και κατεβαίνει και επισκέπτεται ο Κύριος, είτε για να σώσει είτε για να κατακρίνει, άκουσε τον ίδιο τον Κύριο να λέει: 〈Η κραυγή των Σοδόμων και της Γομόρρας πλήθυνε προς εμένα, και οι αμαρτίες τους είναι πάρα πολύ μεγάλες· θα κατέβω λοιπόν να δω αν πράττουν σύμφωνα με την κραυγή τους που έρχεται προς εμένα, και αν όχι, για να το γνωρίσω.〉 Οι Σοδομίτες, επειδή 〈όλοι παρεξέκλιναν,〉 για αυτόν τον λόγο 〈μαζί έγιναν άχρηστοι·〉 διότι κατέβηκε η φωτιά και τους κατανάλωσε σαν καύσιμη ύλη. Οι Νινευίτες παρεξέκλιναν, αλλά επειδή γρήγορα πορεύθηκαν προς τη μετάνοια, για αυτό δεν έγιναν μαζί άχρηστοι, αλλά μαζί σώθηκαν. Είδες πώς ο Κύριος επισκέπτεται, είτε για να σώσει είτε για να κατακρίνει. Γι' αυτό και ο προφήτης Ωσηέ έλεγε: 〈Ακούστε τον λόγο του Κυρίου, υιοί Ισραήλ, διότι ο Κύριος διεξάγει κρίση με τους κατοίκους της γης, επειδή δεν υπάρχει αλήθεια ούτε έλεος ούτε επίγνωση του Θεού πάνω στη γη· κατάρα και ψεύδος και φόνος και κλοπή και μοιχεία έχουν ξεχυθεί πάνω στη γη, και αναμειγνύουν αίματα με αίματα.

Όπως και το χωρίο: «Κάποιος άνθρωπος έκανε γάμους για τον γιο του»· και εδώ βέβαια τον ονομάζει άνδρα, αλλά το κείμενο της Γραφής αποδεικνύει ότι είναι ο Θεός. Το ότι δε ολοφάνερα ο ένας από τους δύο αγγέλους ήταν ο Υιός, η ίδια η Γραφή το δίδαξε. Μακ. Πώς; Ορθ. Διότι, αφού έφαγαν και ευλογήθηκε ο Αβραάμ, και έλαβε την υπόσχεση για τον Ισαάκ, έτσι έχει γραφτεί, και εάν κάνεις υπομονή, θα στο πω. Μακ. Πες. Ορθ. «Και ο Κύριος είπε: Δεν θα κρύψω από τον δούλο μου τον Αβραάμ όσα πρόκειται εγώ να κάνω. Ο δε Αβραάμ θα γίνει έθνος μεγάλο και πολυάριθμο, και μέσω αυτού θα ευλογηθούν όλα τα έθνη της γης»· έπειτα από λίγο: «Είπε δε ο Κύριος: Η κραυγή των Σοδόμων και της Γομόρρας πλήθυνε προς εμένα, και οι αμαρτίες τους είναι πάρα πολύ μεγάλες. Θα κατέβω λοιπόν για να δω αν πράττουν σύμφωνα με την κραυγή τους που φτάνει σε εμένα· ειδάλλως, για να το γνωρίσω. Και οι άνδρες, αφού στράφηκαν από εκεί, πήγαν στα Σόδομα. Ο δε Αβραάμ στεκόταν ακόμη ενώπιον του Κυρίου· και πλησιάζοντας ο Αβραάμ, είπε: Μήπως θα καταστρέψεις τον δίκαιο μαζί με τον ασεβή, και θα είναι ο δίκαιος όπως ο ασεβής; Εάν υπάρχουν πενήντα δίκαιοι μέσα στην πόλη, θα τους καταστρέψεις, και δεν θα συγχωρήσεις ολόκληρο τον τόπο χάρη στους πενήντα δικαίους, εάν βρίσκονται μέσα σε αυτήν; Σε καμία περίπτωση να μην κάνεις τέτοιο πράγμα, να θανατώσεις δηλαδή δίκαιο μαζί με ασεβή, και να γίνει ο δίκαιος όπως ο ασεβής· σε καμία περίπτωση. Αυτός που κρίνει ολόκληρη τη γη δεν θα αποδώσει δικαιοσύνη;»

Όταν ο Πέτρος είπε αυτά, ο Σίμων, ευρισκόμενος έξω από το πλήθος, φώναξε με δυνατή φωνή και είπε: Γιατί, λέγοντας ψέματα, θέλεις να εξαπατάς το απαίδευτο πλήθος που στέκεται γύρω σου, πείθοντάς το ότι δεν επιτρέπεται ούτε να πιστεύουν ούτε να ονομάζουν θεούς, τη στιγμή που τα δημόσια βιβλία των Ιουδαίων λένε ότι υπάρχουν πολλοί θεοί; Και τώρα, παρουσία όλων, θέλω να συζητήσω μαζί σου με βάση τα ίδια τα βιβλία για την αναγκαιότητα να πιστεύουμε σε θεούς, αφού προηγουμένως αποδείξω για τον Θεό για τον οποίο μίλησες, ότι δεν είναι αυτός η ανώτατη και παντοδύναμη δύναμη, εφόσον στερείται πρόγνωσης, είναι ατελής, ενδεής, δεν είναι αγαθός και υπόκειται σε πολλά και αναρίθμητα ολέθρια πάθη. Επομένως, όταν αυτό αποδειχθεί από τις Γραφές, όπως εγώ ισχυρίζομαι, συνάγεται ότι υπάρχει κάποιος άλλος, αν και δεν αναγράφεται ρητά, ο οποίος είναι προγνωστικός, τέλειος, ανενδεής, αγαθός, απαλλαγμένος από όλα τα ολέθρια πάθη. Αυτός όμως που εσύ αποκαλείς δημιουργό, τυγχάνει να υπόκειται στα αντίθετα. Για παράδειγμα, ο Αδάμ που δημιουργήθηκε καθ' ομοίωσή του, πλάθεται τυφλός, παραδίδεται χωρίς να έχει γνώση του καλού ή του κακού, βρίσκεται παραβάτης, εκδιώκεται από τον παράδεισο και τιμωρείται με θάνατο. Παρομοίως και αυτός που τον έπλασε, επειδή δεν τα βλέπει όλα, λέει κατά την καταστροφή των Σοδόμων: «Ελάτε να κατέβουμε και να δούμε αν οι πράξεις τους ανταποκρίνονται πλήρως στην κραυγή τους που φτάνει σε εμένα· ειδάλλως, για να το μάθω»· και έτσι αποδεικνύει τον εαυτό του ότι έχει άγνοια.

Ονομάζοντας τον πρώτο Κάιν, που ερμηνεύεται «ζήλος» (φθόνος), ο οποίος από φθόνο σκότωσε τον αδελφό του τον Άβελ, που ερμηνεύεται «πένθος»· διότι γι' αυτόν, τον πρώτο που δολοφονήθηκε, πένθησαν οι γονείς. Αν όμως ο Αδάμ, ο οποίος ήταν δημιούργημα του Θεού, διέθετε πρόγνωση, πολύ περισσότερο την έχει ο Θεός που τον δημιούργησε. Και είναι ψευδές (με την κατά γράμμα έννοια) αυτό που γράφτηκε: «Σκέφτηκε ο Θεός», σαν να κατέφυγε σε συλλογισμό εξαιτίας άγνοιας. Ακόμη και το ότι «ο Κύριος δοκίμαζε τον Αβραάμ», για να μάθει αν θα επιδείξει υπομονή. Καθώς και το γραμμένο: «Ας κατεβούμε να δούμε, αν πράττουν σύμφωνα με την κραυγή τους που φτάνει σε εμένα· ειδάλλως, για να το μάθω»—και, για να μην μακρηγορώ πολύ, όσες φράσεις Του καταλογίζουν άγνοια ή κάποια άλλη αδυναμία, ανασκευάζονται από άλλες φράσεις που δηλώνουν τα αντίθετα, και έτσι ελέγχονται ως ψευδείς. Και για να φανεί ότι όντως προγνωρίζει, λέει στον Αβραάμ: «Με βεβαιότητα να γνωρίζεις ότι το σπέρμα σου θα είναι πάροικο σε γη ξένη, και θα τους υποδουλώσουν, θα τους κακουχήσουν και θα τους ταπεινώσουν για τετρακόσια χρόνια. Όμως το έθνος στο οποίο θα υποδουλωθούν, θα το κρίνω εγώ. Και μετά από αυτά θα εξέλθουν με πολλές αποσκευές (πλούτη). Εσύ δε θα αναχωρήσεις προς τους πατέρες σου εν ειρήνη, φτάνοντας σε καλά γηρατειά. Και στην τέταρτη γενεά θα επιστρέψουν εδώ· διότι δεν έχουν ακόμη συμπληρωθεί οι αμαρτίες των Αμορραίων έως τώρα». Τι λοιπόν; Δεν προαναγγέλλει και ο Μωυσής τα αμαρτήματα του λαού και δεν προδηλώνει τη διασπορά τους στα έθνη;

Αν όμως ο ίδιος έδωσε στον Μωυσή την ικανότητα να προγνωρίζει, πώς ο ίδιος δεν την είχε; Βεβαίως την έχει. Και εφόσον την έχει, όπως αποδείξαμε, είναι περιττό αυτό που γράφτηκε: «ενθυμήθηκε» και «μετανόησε» και το «θα κατεβώ να δω» και όλα τα παρόμοια· τα οποία, έχοντας προγνωστεί πριν γίνουν όπως ακριβώς επρόκειτο να συμβούν, με σοφή οικονομία λαμβάνουν αμετάκλητη την έκβαση. Το ότι εξάλλου δεν επιθύμησε θυσίες φαίνεται από το γεγονός ότι όσοι επιθύμησαν κρέας θανατώθηκαν αμέσως μόλις γεύτηκαν, και αφού θάφτηκαν, ο τάφος τους ονομάστηκε «βουνό επιθυμιών». Αυτός δε που εξ αρχής οργιζόταν με τη θυσία ζώων, μη θέλοντας να θυσιάζονται, δεν διέτασσε θυσίες σαν να τις επιθυμούσε, ούτε απαιτούσε απαρχές· διότι χωρίς τη θυσία ζώων ούτε θυσίες τελούνται ούτε απαρχές μπορούν να δοθούν. Πώς δε ήταν δυνατόν το σκοτάδι, ο γνόφος και η θύελλα να συνυπάρχουν (διότι και αυτό έχει γραφτεί) με Εκείνον που δημιούργησε καθαρό τον ουρανό, που έφτιαξε τον ήλιο για να φέγγει φως και που όρισε για όλα τα αναρίθμητα άστρα αμετάκλητη την τάξη των τροχιών τους; Έτσι, ω Σίμων, το χειρόγραφο του Θεού (εννοώ τον ουρανό) δείχνει καθαρή και σταθερή τη θέληση του Δημιουργού. Έτσι, οι συκοφαντικές φωνές κατά του Θεού που έκτισε τον ουρανό, ακυρώνονται και από τις αντίθετες φωνές που συνυπάρχουν με αυτές, και ελέγχονται από την ίδια την κτίση· διότι δεν γράφτηκαν από προφητικό χέρι, γι' αυτό και φαίνονται αντίθετες στο χέρι του Θεού, που έκτισε τα πάντα.

Αμέσως λοιπόν, ο Αδάμ που δημιουργήθηκε καθ' ομοίωσή του και τυφλός πλάθεται και αναγνωρίζεται ως μη έχων ίσως γνώση του καλού ή του κακού, εξαιτίας του οποίου και βρίσκεται παραβάτης, και εκδιώκεται από τον παράδεισο, και τιμωρείται με θάνατο. Ομοίως δε και αυτός που τον έπλασε, επειδή δεν βλέπει τα πάντα, κατά την καταστροφή των Σοδόμων λέει, ελάτε, και αφού κατεβούμε ας δούμε, αν σύμφωνα με την κραυγή τους που φτάνει σε εμένα συντελούνται, και αν όχι, για να μάθω· και δείχνει τον εαυτό του να αγνοεί. Με το να πει δε για τον Αδάμ: ας τον διώξουμε, μήπως τυχόν απλώνοντας το χέρι του αγγίξει το δέντρο της ζωής και φάει, και ζήσει αιώνια· δείχνει να φθονεί. Και με το να έχει γραφτεί, ότι συλλογίστηκε ο Θεός, ότι δημιούργησε τον άνθρωπο· δείχνει ότι και μετανοεί και αγνοεί. Διότι το «συλλογίστηκε», είναι σκέψη, με την οποία κάποιος εξαιτίας άγνοιας αυτών που θέλει, επιθυμεί να εξακριβώσει το τέλος· ή κάποιου που μεταμελείται για αυτό που κατέληξε αντίθετα με τη θέλησή του. Και το να έχει γραφτεί, «και οσφράνθηκε ο Κύριος οσμή ευωδίας», είναι χαρακτηριστικό κάποιου που έχει ανάγκη, και το να ευχαριστείται με την κνίσα των κρεάτων, δεν είναι γνώρισμα αγαθού. Το δε να πειράζει όπως έχει γραφτεί, «και πείραζε ο Κύριος τον Αβραάμ», είναι γνώρισμα κακού και κάποιου που αγνοεί το τέλος της υπομονής.

Όσο για το ότι έχει γραφτεί: «αναλογίστηκε ο Θεός», σαν να έκανε χρήση συλλογισμών λόγω άγνοιας, και ακόμη το: «ο Κύριος δοκίμασε τον Αβραάμ, για να γνωρίσει αν θα αντέξει», και το: «ας κατέβουμε να δούμε αν πράττουν σύμφωνα με την κραυγή που φτάνει σε εμένα, ειδάλλως, για να το μάθω»· και, για να μη μακρηγορώ, αυτά τα χωρία έχουν σαφές νόημα και σκοπό, μη καταλογίζοντας άγνοια στον Θεό, έστω και αν αυτό διαφεύγει από τη δική σου αντίληψη. Το ότι όμως Εκείνος όντως προγνωρίζει, το φανερώνει λέγοντας στον Αβραάμ: «Να ξέρεις καλά ότι οι απόγονοί σου θα είναι ξένοι σε γη που δεν θα είναι δική τους, και θα τους υποδουλώσουν, θα τους κακοποιήσουν και θα τους ταπεινώσουν επί τετρακόσια χρόνια. Όμως το έθνος στο οποίο θα υποδουλωθούν, θα το κρίνω εγώ. Και ύστερα από αυτά θα βγουν από εκεί με πολλά αγαθά· εσύ, αντίθετα, θα απέλθεις προς τους πατέρες σου με ειρήνη, σε βαθιά και καλά γηρατειά· και στην τέταρτη γενεά θα επιστρέψουν εδώ». Το να λέγονται αυτά, τα οποία επρόκειτο οπωσδήποτε να συμβούν έπειτα από πολλές γενεές, αποτελεί χαρακτηριστικό Εκείνου που προγνωρίζει και γνωρίζει με απόλυτη σαφήνεια.

Αμέσως λοιπόν, ο Αδάμ, ο οποίος δημιουργήθηκε καθ' ομοίωσή του, πλάθεται τυφλός, και παραδίδεται χωρίς να έχει γνώση του καλού ή του κακού, και βρίσκεται παραβάτης, και εκβάλλεται από τον παράδεισο και τιμωρείται με θάνατο. Παρομοίως και αυτός που τον έπλασε, επειδή δεν βλέπει από παντού, λέει για την καταστροφή των Σοδόμων: «ελάτε να κατεβούμε και να δούμε αν πράττουν σύμφωνα με την κραυγή τους που έφτασε σε εμένα· ειδάλλως, για να το μάθω»· και με αυτά δείχνει ότι ο ίδιος αγνοεί. Και με το να πει για τον Αδάμ: «ας τον διώξουμε, μήπως απλώσει το χέρι του, αγγίξει το ξύλο της ζωής, φάει, και ζήσει αιώνια»· με το να πει «μήπως», φανερώνει άγνοια· και με το να προσθέσει «μήπως φάει και ζήσει αιώνια», φανερώνει και φθόνο. Και με το να έχει γραφτεί, ότι αναλογίστηκε ο Θεός που έφτιαξε τον άνθρωπο, δείχνει ότι και μετανιώνει και αγνοεί· διότι το «αναλογίστηκε» δηλώνει σκέψη, με την οποία κάποιος, εξαιτίας άγνοιας, θέλει να εξακριβώσει την έκβαση όσων επιθυμεί, ή αποτελεί γνώρισμα κάποιου που μεταμελείται για κάτι που δεν κατέληξε σύμφωνα με τη θέλησή του. Και το να έχει γραφτεί: «και οσφράνθηκε ο Κύριος οσμή ευωδίας», είναι γνώρισμα ελλιπούς όντος, και το να ευχαριστείται με την κνίσα των κρεάτων δεν είναι γνώρισμα αγαθού. Το να δοκιμάζει όμως, όπως έχει γραφτεί: «και δοκίμασε ο Κύριος τον Αβραάμ», είναι γνώρισμα κακού, καθώς και κάποιου που αγνοεί την κατάληξη της υπομονής.

Όσο για το ότι έχει γραφτεί: «Σκέφθηκε ο Θεός», σαν να χρησιμοποίησε λογική σκέψη εξαιτίας άγνοιας· ακόμη και το αν ο Κύριος δοκίμασε τον Αβραάμ, «για να γνωρίσει» αν θα το υπομείνει, και το γεγραμμένο: «Ας κατεβούμε να δούμε, αν πράττουν ολοκληρωτικά σύμφωνα με την κραυγή τους που ήλθε σε μένα· κι αν όχι, για να το γνωρίσω». Και για να μη μακρηγορώ πολύ, τα λόγια αυτά έχουν σαφή την ερμηνεία, χωρίς να καταλογίζουν άγνοια στον Θεό, ακόμη κι αν αυτό διαφεύγει από τη δική σου διάνοια. Ότι δε πραγματικά προγνωρίζει, το λέει στον Αβραάμ: «Να γνωρίζεις καλά ότι οι απόγονοί σου θα είναι πάροικοι σε γη που δεν θα είναι δική τους· και θα τους υποδουλώσουν, και θα τους κακοποιήσουν, και θα τους ταπεινώσουν για τετρακόσια χρόνια· αλλά το έθνος, στο οποίο θα δουλέψουν, θα το κρίνω εγώ. Μετά από αυτά θα εξέλθουν από εκεί με πολλά υπάρχοντα· εσύ όμως θα απέλθεις προς τους πατέρες σου με ειρήνη, φτάνοντας σε καλά γεράματα· και στην τέταρτη γενεά θα επιστρέψουν εδώ· διότι δεν έχουν ακόμη συμπληρωθεί οι αμαρτίες των Αμορραίων».

Επίσης και το ερώτημα: «Πού είναι η Σάρρα η γυναίκα σου;», προερχόταν από Εκείνον που γνώριζε εκ των προτέρων ότι έχει γυναίκα και ότι ονομάζεται Σάρρα. Εκείνος δε που γνώριζε αυτά, οπωσδήποτε γνώριζε και το πού βρισκόταν. Διότι δεν θα έλεγε: «Γιατί γέλασε η Σάρρα;», ενώ εκείνη στεκόταν πίσω από την πόρτα και είχε γελάσει κρυφά μετά την υπόσχεση της τεκνογονίας. Έπειτα προσθέτει και την αιτία του γέλιου. Διότι, όπως λέγει, σκεφτόταν μέσα της: «Άραγε στα αλήθεια θα γεννήσω;». Αυτά τα λόγια, άλλωστε, είναι γνωρίσματα Εκείνου που γνωρίζει τις καρδιές. Ρώτησε, όμως, «Πού είναι η Σάρρα η γυναίκα σου;» κατ’ οικονομίαν, ώστε να μάθει από αυτό ο Αβραάμ ότι είναι προγνώστης και ότι γνωρίζει τα πάντα, για να τον προσέξει ως ανώτερο και στο εξής να πιστεύει σε όλα όσα θα του πει. Και αυτό που λέχθηκε για τα Σόδομα και τα Γόμορρα, ότι «Θα κατέβω να δω αν πράττουν σύμφωνα με την κραυγή που φτάνει σε εμένα· ειδάλλως, για να το μάθω», έχει λεχθεί κατ’ οικονομίαν, διδάσκοντάς μας να μην τιμωρούμε βάσει της προγνώσεως, αλλά να αναμένουμε την πραγματική διαπίστωση. Διότι, αν δεν εγνώριζε, πώς έλεγε: «Η κραυγή των Σοδόμων και των Γομόρρων έρχεται προς εμένα;». Η γη, λέγει, βοά ακόμη και πριν γίνουν οι πράξεις, ή οι ίδιες οι πράξεις κραυγάζουν. Πολλές δε τέτοιου είδους ερωτήσεις υπάρχουν όχι μόνο στην Παλαιά Διαθήκη, αλλά και στην Καινή, από τον Χριστό. Όλες δε γίνονται κατ’ οικονομίαν, και αποσκοπούν σε κάτι άλλο. Διότι ίδιον του Θεού είναι να γνωρίζει τα πάντα· και εκείνος που δεν γνωρίζει τα πάντα, δεν είναι Θεός των πάντων.

310. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΚΥΡΙΛΛΟ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑΣ. Η μεν μεροληψία δεν βλέπει καθαρά, η δε εμπάθεια δεν βλέπει απολύτως τίποτα. Εάν, λοιπόν, θέλεις να απαλλαγείς και από τις δύο αυτές ασθένειες των οφθαλμών, μην εκδίδεις βεβιασμένες αποφάσεις, αλλά να παραδίδεις τις υποθέσεις σε δίκαιη κρίση. Επειδή και ο Θεός, ο οποίος γνωρίζει τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους, ευδόκησε φιλάνθρωπα να κατέβει και να εξετάσει την κραυγή των Σοδόμων, διδάσκοντάς μας το υπόδειγμα της ενδελεχούς έρευνας. Διότι πολλοί από εκείνους που έχουν συγκεντρωθεί στην Έφεσο σε ειρωνεύονται, θεωρώντας ότι εκδικείσαι για προσωπική σου έχθρα, και δεν αναζητάς με ορθόδοξο τρόπο τα ζητήματα του Ιησού Χριστού. Είναι ανιψιός, λένε, του Θεοφίλου, μιμούμενος τη δική του νοοτροπία.

Δες την επιδείνωση των κακών. Όχι μόνο το πλήθος της κραυγής είναι μεγάλο, αλλά και της αδικίας. Διότι το «Η κραυγή των Σοδόμων και της Γομόρρας πλήθυνε», νομίζω πως σημαίνει ότι μαζί με εκείνη την ανείπωτη παρανομία που στερείται κάθε συγγνώμης, διέπρατταν και πολλές άλλες αδικίες, καθώς οι ισχυρότεροι καταδυνάστευαν τους αδύναμους και οι πλούσιοι τους φτωχούς. Όχι μόνο λοιπόν, λέει, είναι μεγάλο το πένθος της κραυγής, αλλά και οι αμαρτίες τους δεν είναι τυχαίες, αλλά μεγάλες και πάρα πολύ μεγάλες. Διότι επινόησαν πρωτοφανή τρόπο παρανομίας και εφηύραν παράδοξους και αθέμιτους κανόνες σαρκικής μίξης, και ήταν τόση η ορμή της κακίας, ώστε όλοι να μολυνθούν από κάθε είδους διαφθορά και να μην επιδέχονται πλέον καμία διόρθωση, αλλά να χρειάζονται παντελή αφανισμό· διότι τα πάθη τους δεν επιδέχονται πλέον θεραπεία, καθώς έχουν καταστεί ανίατα. Έπειτα, για να διαπαιδαγωγήσει ολόκληρη την ανθρώπινη φύση ώστε, ακόμη και αν τα αμαρτήματα είναι πάρα πολύ μεγάλα και ομολογημένα, να μην εκδίδουν καταδικαστικές αποφάσεις προτού υπάρξουν σαφείς αποδείξεις, λέει: «Θα κατεβώ λοιπόν να δω, αν πράττουν σύμφωνα με την κραυγή τους που φτάνει σε εμένα· και αν όχι, για να το γνωρίσω».

Τι θέλει να πει η συγκατάβαση αυτής της έκφρασης; «Αφού κατέβω», λέει, «θα δω». Μήπως δηλαδή ο Θεός των όλων μεταβαίνει από τόπο σε τόπο; Όχι, μη γένοιτο. Δεν εννοεί αυτό, αλλά, όπως έχω πει πολλές φορές, με την ανθρώπινη απλοϊκότητα της λέξης θέλει να μας διδάξει ότι πρέπει να ενεργούμε με μεγάλη ακρίβεια, και ούτε να καταδικάζουμε όσους έχουν αμαρτήσει μόνο από όσα ακούμε, ούτε να βγάζουμε αποφάσεις χωρίς αποδείξεις. Ας τα ακούσουμε αυτά όλοι μας. Διότι όχι μόνο όσοι κατέχουν τον δικαστικό θρόνο οφείλουν να τηρούν προσεκτικά αυτόν τον νόμο, αλλά και ο καθένας από εμάς οφείλει να μην κατακρίνει ποτέ τον πλησίον του εξαιτίας μιας απλής διαβολής. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και αργότερα αυτός ο μακάριος Μωυσής, εμπνεόμενος από το Πνεύμα, συμβούλευε λέγοντας: «Μην αποδεχθείς μάταιη φήμη».

Διότι, λέει, θα γίνουμε οίκος του Θεού, όπως ακριβώς ήταν ο Μωυσής, εάν βέβαια κρατήσουμε μέχρι τέλους σταθερή την παρρησία και το καύχημα της ελπίδας μας. Επομένως, εκείνος που υποφέρει και καταπίπτει στους πειρασμούς, δεν καυχάται· εκείνος που ντρέπεται, εκείνος που κρύβεται, δεν έχει παρρησία· εκείνος που αδημονεί δεν καυχάται. Έπειτα, τους εγκωμιάζει κιόλας, λέγοντας: «Εάν βέβαια κρατήσουμε μέχρι τέλους σταθερή την παρρησία και το καύχημα της ελπίδας»· δείχνοντας ότι είχαν ήδη κάνει την αρχή. Απαιτείται όμως να φτάσουν και στο τέλος, και όχι απλώς να στέκονται, αλλά να έχουν σταθερή την ελπίδα με την πλήρη βεβαιότητα της πίστεως, χωρίς να κλονίζονται από τους πειρασμούς. Και μην απορήσεις, εάν η φράση «επειδή και ο ίδιος πειράστηκε» λέγεται με τρόπο πιο ανθρώπινο. Διότι, εάν για τον Πατέρα, ο οποίος δεν σαρκώθηκε, λέει η Γραφή: «Από τον ουρανό έσκυψε ο Κύριος και είδε όλους τους υιούς των ανθρώπων», δηλαδή ότι έμαθε τα πάντα με ακρίβεια· και πάλι: «Θα κατεβώ να δω αν οι πράξεις τους ανταποκρίνονται στην κραυγή που έφτασε σε μένα»· και πάλι: «Δεν μπορεί να υποφέρει ο Θεός τις κακίες των ανθρώπων»· υποδεικνύοντας έτσι η θεία Γραφή το μέγεθος της οργής Του· πολύ περισσότερο για τον Χριστό, ο οποίος μάλιστα έπαθε κατά σάρκα, θα μπορούσαν να λεχθούν αυτές οι ανθρωποπαθείς εκφράσεις.

Προτού μάθεις, μην κατακρίνεις· να φοβάσαι την απόδοση ευθυνών. Πολλά κρίνονται από υποψίες. Μιμήσου τον Δεσπότη σου· άκουσέ τον που λέει: «Θα κατεβώ να δω, αν πράττουν σύμφωνα με την κραυγή τους· και αν όχι, για να το γνωρίσω». Αν όμως το έμαθες, το εξέτασες και το είδες, περίμενε τον Κριτή· μην προκαταλαμβάνεις τη θέση του Χριστού. Σε Εκείνον ανήκει το να τα εξετάζει αυτά, όχι σε εσένα. Εσύ είσαι ο έσχατος δούλος, όχι ο δεσπότης· εσύ είσαι πρόβατο. Μην περιεργάζεσαι, λοιπόν, τον ποιμένα, για να μη δώσεις λόγο και για όσα τον κατηγορείς. «Και πώς», λέει κάποιος, «μου τα λέει αυτά, όταν ο ίδιος δεν τα εφαρμόζει;» Δεν σου τα λέει αυτός· αν υπακούς σε αυτόν, δεν έχεις μισθό. Ο Χριστός σε προτρέπει σε αυτά.

βʹ. Και γιατί λέω ότι ο Υιός το έπραξε αυτό, από τη στιγμή που και ο Πατέρας, ο οποίος δεν προσέλαβε σάρκα, πράττει ακριβώς το ίδιο. Διότι και ο ίδιος ανέχθηκε να λεχθούν για εκείνον πολλά ταπεινά προς χάριν της σωτηρίας των ακροατών. Διότι το «Αδάμ, πού είσαι;» και το «Για να διαπιστώσω αν πράττουν σύμφωνα με την κραυγή τους»· και το «Τώρα γνώρισα ότι εσύ φοβάσαι τον Θεό»· και το «Εάν άραγε ακούσουν»· και το «Εάν άραγε κατανοήσουν»· και το «Ποιος θα δώσει στην καρδιά αυτού του λαού να είναι έτσι;»· και το να λέγεται «Δεν υπάρχει όμοιός σου ανάμεσα στους θεούς, Κύριε»· και πολλά άλλα τέτοια εάν κανείς σταχυολογούσε από την Παλαιά Διαθήκη, θα τα έβρισκε να είναι ανάξια της αξίας του Θεού. Και στην περίπτωση του Αχαάβ έχει επίσης ειπωθεί: «Ποιος θα μου εξαπατήσει τον Αχαάβ;». Το να προβάλλει επίσης διαρκώς τον εαυτό του συγκριτικά προς τους ελληνικούς θεούς, όλα αυτά είναι μεν ανάξια του Θεού· από άλλη άποψη όμως, καθίστανται άξια.

Γι' αυτό, λοιπόν, πρώτα λέει το εξής: «Ποιος άραγε είναι ο πιστός και φρόνιμος δούλος, τον οποίο ο κύριός του θα καταστήσει υπεύθυνο στην οικία του, για να τους δίνει την τροφή στον κατάλληλο καιρό; Μακάριος είναι ο δούλος εκείνος, τον οποίο, όταν έλθει ο Κύριος, θα τον βρει να πράττει έτσι. Αλήθεια σας λέω, ότι θα τον καταστήσει υπεύθυνο σε όλα τα υπάρχοντά του». Μήπως και αυτό το λέει επειδή έχει άγνοια; Πες μου. Διότι αν, επειδή είπε: «Ούτε ο Υιός γνωρίζει», ισχυρίζεσαι ότι έχει άγνοια, τώρα που είπε: «Ποιος άραγε», τι θα μπορούσες να πεις; Ή μήπως θα πεις ότι αγνοεί και αυτό; Μη γένοιτο. Διότι ούτε κάποιος από τους παράφρονες δεν θα το έλεγε αυτό· αν και στη μία περίπτωση θα μπορούσε να υπάρχει κάποια δικαιολογία για να το πει κανείς, εδώ όμως δεν υπάρχει ούτε καν αυτό. Και τι γίνεται όταν λέει ρωτώντας: «Πέτρε, με αγαπάς;», ούτε αυτό το γνώριζε; Ή όταν λέει: «Πού τον έχετε βάλει;». Αλλά και ο Πατέρας θα βρεθεί να προφέρει τέτοια λόγια. Διότι και ο ίδιος λέει: «Αδάμ, πού είσαι;» και «Η κραυγή των Σοδόμων και της Γομόρρας πλήθυνε ενώπιόν μου. Θα κατέβω, λοιπόν, να δω, αν οι πράξεις τους ανταποκρίνονται στην κραυγή τους που φτάνει σε μένα· και αν όχι, για να το μάθω». Και αλλού λέει: «Ίσως άραγε να ακούσουν, ίσως άραγε να κατανοήσουν». Και στο Ευαγγέλιο λέει: «Ίσως θα σεβαστούν τον υιό μου»· τα οποία ήταν όλα λόγια άγνοιας.

Αυτό λοιπόν το ονομάζεις άγνοια; Τι λες, λοιπόν, όταν ακούς τον Θεό να λέει στον Κάιν: «Πού είναι ο Άβελ ο αδελφός σου;»; Τι λες; Αν αυτό το ονομάζεις άγνοια, ονόμασε και εκείνο άγνοια. Λάβε και άλλη μία απόδειξη από τη θεία Γραφή. Είπε ο Θεός στον Αβραάμ: «Η κραυγή των Σοδόμων και της Γομόρρας έφτασε σε εμένα. Θα κατέβω, λοιπόν, να δω αν πράττουν σύμφωνα με την κραυγή τους που έρχεται σε εμένα· και αν όχι, για να το γνωρίσω». Εκείνος που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους, ο Θεός που ερευνά καρδιές και νεφρούς, ο μόνος που γνωρίζει τους διαλογισμούς των ανθρώπων, έλεγε: «Θα κατέβω, λοιπόν, να δω αν πράττουν σύμφωνα με την κραυγή τους που έρχεται σε εμένα· και αν όχι, για να το γνωρίσω». Αν εκείνο αποτελεί γνώρισμα άγνοιας, τότε και τούτο είναι άγνοια.

Αλλά ούτε ο Πατήρ αγνοούσε κατά την Παλαιά Διαθήκη, ούτε ο Υιός κατά την Καινή Διαθήκη. Τι σημαίνει, λοιπόν, το: «Αφού κατέβω, θα δω αν πράττουν ολοκληρωτικά σύμφωνα με την κραυγή τους που έρχεται προς εμένα· και αν όχι, για να το γνωρίσω»;

Διότι τίποτα δεν ανατρέπει τόσο πολύ τη ζωή των ανθρώπων, όσο το να πιστεύει κανείς γρήγορα στους λογισμούς. Αυτό έλεγε προφητεύοντας και ο προφήτης Δαβίδ: «Αυτόν που κακολογούσε κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εξεδίωκα». Είδες πώς δεν υπήρχε άγνοια στον Σωτήρα όταν είπε, «Πού τον έχετε βάλει;», όπως ακριβώς δεν υπήρχε ούτε στον Πατέρα όταν είπε στον Αδάμ, «Πού είσαι;», ή στον Κάιν, «Πού είναι ο αδελφός σου ο Άβελ;», ή στο «Θα κατέβω να δω αν ενεργούν σύμφωνα με την κραυγή τους που έρχεται προς εμένα· και αν όχι, για να το μάθω»; Επομένως, είναι πλέον ώρα να παραταχθούμε απέναντι σε εκείνους που ισχυρίζονται ότι ο Χριστός προσευχήθηκε από αδυναμία για να αναστήσει τον Λάζαρο. Σας παρακαλώ λοιπόν, αγαπητοί, να προσέξετε με κάθε ακρίβεια. Πέθανε λοιπόν ο Λάζαρος, και ο Ιησούς δεν βρισκόταν σε εκείνους τους τόπους, αλλά στη Γαλιλαία, και έλεγε στους μαθητές του: «Ο Λάζαρος ο φίλος μας έχει κοιμηθεί». Εκείνοι όμως, νομίζοντας ότι μιλάει για τον φυσικό ύπνο, του λένε: «Κύριε, αν έχει κοιμηθεί, θα γίνει καλά». Τότε ο Ιησούς τους λέει ξεκάθαρα: «Ο Λάζαρος πέθανε». Έρχεται λοιπόν ο Σωτήρας στα Ιεροσόλυμα, στον τόπο όπου βρισκόταν ο Λάζαρος, και τον συναντά η αδελφή του Λαζάρου, και του λέει: «Κύριε, αν ήσουν εδώ, δεν θα είχε πεθάνει ο αδελφός μου». «Αν ήσουν εδώ». Ασθενείς, ω γυναίκα.

Βλέπετε, αγαπητοί· διότι πολύ εύστοχα, καθώς μιλούσα, μου ήρθε στο νου αυτή η σκέψη, πώς όχι μόνο η πλεονεξία και η αρπαγή, αλλά και η έλλειψη ελεημοσύνης γίνεται για εμάς πρόξενος της γέεννας. Διότι αυτός, όχι επειδή πήρε άδικα τα ξένα, αλλά επειδή απαιτούσε απάνθρωπα τα δικά του, παραδόθηκε στους βασανιστές· διότι πράγματι αναφέρεται ότι εκείνος χρωστούσε· αλλά, αν και εκείνος χρωστούσε, χρωστούσες και εσύ το ίδιο χρέος, και έπρεπε να τηρηθεί το ίδιο δίκαιο και για τους δύο. Γι' αυτό σου το χάρισε, για να σου δείξει τη δική του φιλανθρωπία, για να σε κάνει μιμητή της δεσποτικής ημερότητας. Επειδή όμως, αν και ευεργετήθηκες, δεν έγινες καλύτερος, σε διορθώνει με άλλον τρόπο, με τον τρόπο της κολάσεως και της τιμωρίας· ώστε και αυτό είναι ένα είδος ευεργεσίας. Τον παρέδωσε στους βασανιστές, για να αφαιρέσει την κακία της ψυχής, όπως ακριβώς ένας άριστος ιατρός. Δεν υποχώρησες στο ήπιο φάρμακο, επομένως σου χρειάζεται σίδερο και φωτιά. Γνώριζε, όταν του χάρισε τα μύρια τάλαντα, ότι είναι σκληρός και απάνθρωπος, αλλά περίμενε μέσα από την έκβαση των πραγμάτων να δικαιολογηθεί απέναντί σου, κάτι που πράττει συχνά, γνωρίζοντας ότι ενεργεί δίκαια. Αφού πρώτα δικαιολογηθεί απέναντί σου, τότε το πράττει αυτό· όπως για παράδειγμα στην περίπτωση των Σοδόμων, δεν έριξε απλώς τη φωτιά, ούτε κατέστρεψε εκείνες τις πόλεις, αλλά τι (είπε); «Η κραυγή των Σοδόμων και των Γομόρρων», και δεν περιορίστηκε σε αυτό, αλλά πρόσθεσε: «Θα κατέβω να δω».

Και εγώ είπα: Γνωρίζετε, λοιπόν, ότι η Γραφή λέει: Και είπε ο Κύριος προς τον Αβραάμ: Γιατί γέλασε η Σάρρα λέγοντας: Άραγε αληθινά θα γεννήσω; Εγώ πια γέρασα. Μήπως είναι αδύνατο κάτι για τον Θεό; Τον καιρό αυτόν, του χρόνου τέτοια ώρα, θα επιστρέψω σε σένα, και η Σάρρα θα αποκτήσει υιό. Και λίγο μετά: Αφού σηκώθηκαν από εκεί οι άνδρες, κοίταξαν προς την πλευρά των Σοδόμων και της Γομόρρας· ο δε Αβραάμ συμπορευόταν μαζί τους, για να τους κατευοδώσει. Και ο Κύριος είπε: Δεν θα κρύψω εγώ από τον Αβραάμ τον δούλο μου αυτά που εγώ κάνω. Και λίγο μετά πάλι λέει τα εξής: Είπε ο Κύριος: Η κραυγή των Σοδόμων και της Γομόρρας πλήθυνε, και οι αμαρτίες τους είναι πάρα πολύ μεγάλες. Θα κατέβω, λοιπόν, να δω αν πράττουν σύμφωνα με την κραυγή τους που φτάνει σε μένα, και αν όχι, για να το γνωρίσω. Και αφού αποχώρησαν από εκεί οι άνδρες, πήγαν στα Σόδομα. Ο Αβραάμ όμως στεκόταν μπροστά στον Κύριο, και πλησιάζοντας ο Αβραάμ είπε: Μην καταστρέψεις τον δίκαιο μαζί με τον ασεβή, και τα εξής. Διότι δεν μου φαίνεται σωστό να γράψω πάλι τα ίδια, εφόσον όλα έχουν ήδη προγραφεί, αλλά θεωρώ αναγκαίο να αναφέρω εκείνα μέσω των οποίων παρέθεσα την απόδειξη στον Τρύφωνα και σε όσους ήταν μαζί του.

Και τώρα, προς απόδειξη αυτού, θα επαναλάβω τους ίδιους λόγους που είπα. Όταν λέει: «Έβρεξε ο Κύριος φωτιά από τον Κύριο από τον ουρανό», ο προφητικός λόγος φανερώνει ότι είναι δύο στον αριθμό, ο ένας που βρισκόταν στη γη, ο οποίος λέει ότι κατέβηκε για να δει την κραυγή των Σοδόμων, και ο άλλος που υπάρχει στους ουρανούς, ο οποίος είναι και Κύριος του Κυρίου που βρίσκεται στη γη, ως Πατέρας και Θεός, και ο οποίος είναι η αιτία της υπάρξεώς Του, καθώς και του ότι είναι δυνατός και Κύριος και Θεός. Και πάλι, όταν η Γραφή αναφέρει ότι ο Θεός είπε στην αρχή: «Ιδού, ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς», αυτή η φράση, «σαν ένας από εμάς», δηλώνει επίσης αριθμό. Και αυτοί οι λόγοι δεν επιδέχονται αλληγορική ερμηνεία, όπως επιχειρούν να τους εξηγήσουν οι σοφιστές, οι οποίοι ούτε να πουν την αλήθεια ούτε να την κατανοήσουν μπορούν. Επίσης στο βιβλίο της Σοφίας αναφέρεται: «Εάν σας αναγγείλω τα όσα γίνονται καθημερινά, θα θυμηθώ να απαριθμήσω τα όσα υπάρχουν από τον αιώνα. Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του. Προ του αιώνος με θεμελίωσε, στην αρχή, πριν φτιάξει τη γη και πριν φτιάξει τις αβύσσους και πριν αναβλύσουν οι πηγές των υδάτων, πριν εδραιωθούν τα όρη. Και πριν από όλους τους λόφους, με γεννά». Και αφού τα είπα αυτά, πρόσθεσα: Κατανοήστε, ω ακροατές, εφόσον βέβαια προσέχετε τον νου σας, ότι ο λόγος φανέρωσε πως αυτό το γέννημα έχει γεννηθεί από τον Πατέρα απολύτως πριν από όλα τα κτίσματα, και ότι αυτός που γεννιέται είναι έτερος, ως προς τον αριθμό, από αυτόν που γεννά, κάτι που ο καθένας θα το ομολογούσε.

Και σχετικά με τα Σόδομα, που λέει: «Θα κατέβω να δω», και ότι: «Άκουσαν αυτόν να περιπατεί στον παράδεισο», και ότι: «Κατέβηκε ο Θεός στο όρος Σινά», και ότι: «Ελάτε να κατέβουμε» και με πολλά τέτοια που αναφέρει η Γραφή, διδάσκει ολοφάνερα τη μακροθυμία του Θεού, ότι δηλαδή δεν πατάσσει τους αμαρτωλούς αμέσως και παρευθύς, εάν δεν δει ότι η κακία τους είναι αθεράπευτη, διδάσκοντας έτσι και αυτούς που βρίσκονται στην εξουσία να μακροθυμούν και να μην οργίζονται παρευθύς εναντίον κάποιου μόνο από όσα άκουσαν και να μην αποφασίζουν ανεξέταστα. «Μάθε πρώτα», λέει, «και τότε επιτίμησε». Επιπλέον δε, εκείνες οι καταβάσεις προτύπωναν σαφώς και την κατάβαση του Θεού Λόγου κατά τους έσχατους καιρούς. «Και είπε ο Κύριος: Ιδού, όλοι έχουν ένα γένος και ένα χείλος, και αυτό άρχισαν να κάνουν, και τώρα δεν θα εμποδιστούν από όλα όσα θα επιθυμήσουν να κάνουν», επειδή χρησιμοποιούν την ομογένεια και την ομογλωσσία τους για το κακό. «Ελάτε να κατέβουμε και να συγχύσουμε εκεί τη γλώσσα τους». Δεν είπε τις γλώσσες, αλλά τη γλώσσα, διότι ήταν μία. Διότι αυτό ακριβώς φανέρωνε το ένα χείλος και η μία φωνή όλων. «Ας συγχύσουμε τη γλώσσα τους, ώστε να μην ακούει ο καθένας τη φωνή του πλησίον του».

Αλλά αν το «Πού τον βάλατε;» έπεισε τους απαίδευτους να κατηγορήσουν τον Χριστό για άγνοια, πώς δεν θα επιρρίψουν την ίδια άγνοια και στον Πατέρα, όταν ρωτάει και λέει προς τον Αδάμ: «Πού είσαι;» και προς τον αδελφοκτόνο: «Πού είναι ο Άβελ ο αδελφός σου;» και: «Η κραυγή των Σοδόμων και της Γομόρρας πλήθυνε, και οι αμαρτίες τους είναι πάρα πολύ μεγάλες· θα κατεβώ, λοιπόν, να δω αν ολοκληρώνουν τα έργα τους σύμφωνα με την κραυγή τους· και αν όχι, για να το μάθω». Ρωτάει όμως και ο Ιησούς το δαιμόνιο: «Ποιο είναι το όνομά σου;» Και εκείνο αποκρίνεται: «Λεγεώνα είναι το όνομά μου, διότι είμαστε πολλοί». Αλλά και στους τυφλούς λέει: «Τι θέλετε να σας κάνω;» Και πώς δεν είναι φανερό ότι αυτά δεν προέρχονταν από άγνοια, αλλά από τη μία ρωτάει, θέλοντας να υποδείξει στους μαθητές από το ίδιο το δαιμόνιο το πλήθος εκείνων που κατοικούσαν μέσα, ώστε να μάθουν ότι ήδη έχει κατανικήσει και τους πολλούς, ενσταλάζοντας τους πίστη και θάρρος για να πατούν πάνω σε φίδια και σκορπιούς και πάνω σε όλη τη δύναμη του εχθρού. Τους τυφλούς πάλι τους ρωτάει, οικονομώντας τα πράγματα έτσι ώστε το αίτημα να προέλθει από τους ίδιους· διότι όσο περισσότερο λαμβάνουμε την ωφέλεια ζητώντας την, τόσο βαθύτερα δεχόμαστε την αίσθηση της ευεργεσίας.

Κανείς, λοιπόν, δεν θα μπορούσε να κλείσει ένα στόμα που έχει έμφυτη την τάση να συκοφαντεί. Στο δικό σου ύψος όμως, που βρίσκεται υπεράνω τέτοιων πραγμάτων, θα ταίριαζε να μην δίνεις σημασία στους κρωγμούς των κοράκων ή στους ψιθύρους των ψαρονιών, αλλά να έχεις και τούτο το θεϊκό γνώρισμα, το να λέγεις και να πράττεις τα πάντα με προσεκτική κρίση, όπως Εκείνος που, αν και γνωρίζει τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους, λέει: «αφού κατέβω, θα δω». Είθε Αυτός να σε διαφυλάττει, μέσω της κατά το δυνατόν ομοιώσεώς σου προς Αυτόν, ανώτερο από κάθε κακία και κακουχία.