Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 19:24

Και θα φυλάξουν την οδό του Κυρίου του Θεού, για να πράττουν ελεημοσύνη και δικαιοσύνη, ώστε να εκπληρώσει ο Κύριος ο Θεός στον Αβραάμ όσα του υποσχέθηκε. Είπε δε ο Κύριος ο Θεός: Η κραυγή των Σοδόμων και της Γομόρρας έχει πληθύνει ενώπιόν μου, και οι αμαρτίες τους είναι πάρα πολύ μεγάλες. Αφού κατέβω, λοιπόν, θα δω αν πράττουν ολοκληρωτικά σύμφωνα με την κραυγή τους που φτάνει σε εμένα, και αν όχι, για να το γνωρίσω. Και αφού αναχώρησαν από εκεί οι άνδρες, ήλθαν στα Σόδομα. Ο δε Αβραάμ στεκόταν ακόμη ενώπιον του Κυρίου. Και ευλογώντας ο Αβραάμ, είπε: Μην καταστρέψεις δίκαιο μαζί με ασεβή, ώστε να γίνει ο δίκαιος όμοιος με τον ασεβή. Εάν υπάρχουν πενήντα δίκαιοι μέσα στην πόλη, θα τους καταστρέψεις; Δεν θα συγχωρήσεις όλο εκείνο τον τόπο, χάριν των πενήντα δικαίων, εάν υπάρχουν μέσα σε αυτήν; Μη γένοιτο ποτέ να πράξεις εσύ τέτοιο πράγμα, να θανατώσεις δίκαιο μαζί με ασεβή, και να γίνει ο δίκαιος όπως ο ασεβής. Μη γένοιτο· Εκείνος που κρίνει όλη τη γη, δεν θα αποδώσει δικαιοσύνη; Είπε δε ο Κύριος ο Θεός: Εάν βρω στα Σόδομα πενήντα δικαίους μέσα στην πόλη, θα συγχωρήσω όλο τον τόπο για χάρη τους. Και έτσι, αφαιρώντας πέντε, και πάλι πέντε, έφτασε έως τους δέκα. Ποιον, λοιπόν, ισχυρίζεσαι ότι τα έχει πει αυτά στον Αβραάμ, ο ίδιος ο Θεός ή η δύναμή Του; Ο Ζακχαίος είπε: Ο ίδιος ο Θεός. Ο Αθανάσιος είπε: Όταν λέει η Γραφή: Και ο Κύριος ο Θεός έβρεξε στα Σόδομα και στη Γόμορρα θειάφι και πυρ, παρά Κυρίου, από τον ουρανό.

Και κατέστρεψε τις πόλεις αυτές και όλη την περίχωρο. Άρα, από ποιον Κύριο, ο Κύριος ο Θεός έβρεξε στα Σόδομα και τα Γόμορρα θείο και πυρ; Ο Ζακχαίος είπε: Δεν λέει «ο Κύριος ο Θεός έβρεξε», αλλά «ο Κύριος έβρεξε». Ο Αθανάσιος: Και μάλιστα τα περισσότερα αντίγραφα αναγράφουν «Κύριος ο Θεός». Ας δεχθούμε όμως ότι δεν αναγράφεται «ο Θεός»· δεν είναι φανερό ότι αυτός που έβρεξε είναι εκείνος που είπε στον Λωτ: «Ιδού, εθαύμασα το πρόσωπό σου και ως προς τον λόγο σου αυτόν, ώστε να μην καταστρέψω την πόλη για την οποία μίλησες»; Ο Ζακχαίος είπε: Όχι· αλλά η φράση «ο Κύριος έβρεξε στα Σόδομα και τα Γόμορρα από τον Κύριο πυρ και θείο», σημαίνει ότι άγγελος έβρεξε από τον Κύριο τον Θεό. Ο Αθανάσιος: Και τον μεν άγγελο του Κυρίου τον αποκαλείς Κύριο, τη δύναμή Του όμως δεν την αποκαλείς Κύριο; Ο Ζακχαίος είπε: Είπα ότι ονόμασε τον άγγελο Κύριο, ο οποίος έβρεξε εκ μέρους του Κυρίου του Θεού. Μήπως δηλαδή αποκάλεσε τη δύναμη Κύριο; Ο Αθανάσιος είπε: Αναφέραμε στην αρχή της συζήτησης ότι έχει γραφτεί: «τα πάντα εν σοφία εποίησε»· είναι προφανές: αν ισχύει για τα πάντα, ισχύει και γι' αυτό· διότι ένα από τα πάντα είναι και το να βρέξει πυρ και θείο στα Σόδομα και τα Γόμορρα. Ο Ζακχαίος είπε: Ο Κύριος λοιπόν ο Θεός έβρεξε από τον Κύριο της σοφίας;

Ο Αθανάσιος είπε: Όχι· αλλά αυτή η ίδια η σοφία, όντας Κύριος και Θεός, έβρεξε πυρ και θειάφι από τον Κύριο και Θεό. Ο Ζακχαίος είπε: Αλλά δεν είπε «από τον Κύριο τον Θεό», αλλά «από τον Κύριο»· άραγε λοιπόν η μεν σοφία ονομάζεται Κύριος και Θεός, ενώ ο Θεός μόνο Κύριος; Ο Αθανάσιος είπε: Επειδή ακριβώς ομολογείται από όλους ότι ο αίτιος και γεννήτορας της σοφίας είναι Κύριος και Θεός, για τον λόγο αυτόν ως προς αυτόν ανέφερε μόνο το «Κύριος»· ενώ ως προς τη σοφία πρόσθεσε και το «Θεός». Διότι γνώριζε αυτούς που θα τον αμφισβητούσαν. Ο Ζακχαίος είπε: Δύο Θεοί λοιπόν; Ο Αθανάσιος είπε: Μη γένοιτο να πούμε κάτι τέτοιο. Ο Ζακχαίος είπε: Αν ο Θεός είναι Θεός και γεννήτορας, και η σοφία είναι Θεός, είναι δύο Θεοί. Ο Αθανάσιος είπε: Δεν είναι δύο Θεοί· επειδή ακριβώς πρόκειται για την ίδια φύση, και ένα θέλημα, και μία συμφωνία. Και όπως ακριβώς ονομάζεται βασιλιάς τόσο ο ίδιος ο βασιλιάς όσο και η εικόνα του βασιλιά, και όμως δεν είναι δύο βασιλιάδες· έτσι συμβαίνει και με τον Θεό, και με την εικόνα και σοφία του Θεού· και δεν είναι δύο Θεοί.

Εάν, λοιπόν, αυτός που γεννήθηκε είναι Κύριος, τότε και η Παρθένος είναι Κυριοτόκος· και όπου είναι ο Κύριος, εκεί είναι και ο Θεός. Δεν έχει χωριστεί ο Κύριος από τον Θεό ούτε ο Θεός από τον Κύριο, όπως αναφέρει στην Παλαιά Διαθήκη: «Και έβρεξε ο Κύριος φωτιά από τον Κύριο»· και πάλι: «Θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου»· και πάλι: «Άκουε, Ισραήλ, Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος»· και πάλι ο Ψαλμωδός: «Κύριος ο Θεός των δυνάμεων, εισάκουσε την προσευχή μου»· και ο ίδιος πάλι: «Θεός είναι ο Κύριος, και φανερώθηκε σε εμάς»· και πάλι ο ίδιος: «Κύριος ο Θεός των δυνάμεων, ποιος είναι όμοιος με εσένα;». Και ο Παύλος στην προς Τίτον Επιστολή γράφει τα εξής: «Φανερώθηκε η σωτήρια χάρη του Θεού σε όλους τους ανθρώπους, η οποία μας παιδαγωγεί, ώστε, αφού αρνηθούμε την ασέβεια και τις κοσμικές επιθυμίες, να ζήσουμε με σωφροσύνη και δικαιοσύνη και ευσέβεια στον παρόντα αιώνα, προσμένοντας τη μακάρια ελπίδα και την επιφάνεια της δόξας του μεγάλου Θεού και Σωτήρα μας, Ιησού Χριστού». Αυτός είναι που γεννήθηκε από την αγία Παρθένο, ο οποίος είναι Χριστός Κύριος. Αυτόν τον Χριστό και Κύριο, ο μακάριος Παύλος τον κηρύττει ως μεγάλο Θεό λέγοντας: «Του μεγάλου Θεού και Σωτήρα μας, Ιησού Χριστού».

Εξ αυτού και ο ίδιος, ο οποίος σαρκώθηκε και ενανθρώπησε, ομολογεί για τον εαυτό του λέγοντας: «Απεστάλην από τον Πατέρα»· και, «Με απέστειλε ο Πατέρας», επιβεβαιώνοντας τα ίδια σε πολλές ρήσεις. Επομένως, δεν απεστάλη ως άνθρωπος, αλλά ως Θεός και Κύριος, Υιός από τον Κύριο Πατέρα, όπως και στο «Έβρεξε ο Κύριος από τον Κύριο», αναφέρεται το «από τον Κύριο»· και το, «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου». Λαμβάνει δε και σε αυτά τον θρόνο του Δαβίδ, του κατά σάρκα γενεαλογούμενου πατέρα του: «Και θα βασιλεύσει στον οίκο του Ιακώβ στους αιώνες, και η βασιλεία του δεν θα έχει τέλος». Και κατανόησε τον λόγο και το δόγμα που συνυφαίνεται με αυτήν την ερμηνεία. Διότι οι αιρετικοί, διασαλεύοντας τα πάντα, ερευνούν και ρωτούν υποκριτικά: Εάν αυτό επακολούθησε της σαρκώσεως του Χριστού· δηλαδή, το ότι έλαβε τον θρόνο του Δαβίδ του πατέρα του, και βασίλευσε στον οίκο του Ιακώβ στους αιώνες.

Για να καταδικάσουμε, λοιπόν, πλήρως την ιουδαϊκή πώρωση, αλλά και για να γίνουμε εμείς οι πιστοί πιο σταθεροί στην πίστη του Χριστού, ας παραθέσουμε εν συντομία από την Παλαιά Διαθήκη τις μαρτυρίες περί όλης της θείας οικονομίας του Χριστού και περί της απολογίας υπέρ του Ευαγγελίου. Διότι από αυτό θα προκύψει ωφέλεια για όλους όσους εμβαθύνουν σε αυτά. Το ότι ο προαιώνιος Υιός και Λόγος του Θεού σαρκώθηκε στους έσχατους καιρούς, αποδεικνύεται από τον 109ο Ψαλμό: «Από τη μήτρα, πριν από τον εωσφόρο, σε γέννησα». Είναι δε ολοφάνερο ότι κανένας άνθρωπος δεν γεννήθηκε πριν από τον εωσφόρο. Διότι ο εωσφόρος δημιουργήθηκε την τέταρτη ημέρα, ενώ ο Αδάμ πλάστηκε την έκτη ημέρα. Ομοίως και ο Σολομών, σχετικά με την προ αιώνων γέννηση του μονογενούς Υιού και Λόγου, του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, εκ του Θεού και Πατρός, λέγει τα εξής, σαν να μιλάει εκ προσώπου του ίδιου του Υιού: «Πριν δημιουργηθούν τα όρη, πριν αναβλύσουν οι πηγές, και πριν από όλους τους λόφους με γεννά». Πρέπει, λοιπόν, να ρωτήσουμε τον Ιουδαίο: ποιον γέννησε ο Θεός πριν από όλη την κτίση; Ομοίως, και το γεγονός ότι ο Θεός είπε για τον Αδάμ, «Ιδού, ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς», φανερώνει τον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα. Και πάλι, η φράση, «Έβρεξε ο Κύριος φωτιά στα Σόδομα εκ μέρους του Κυρίου», προφανώς υποδηλώνει τον Πατέρα και τον Υιό.

Εάν, λοιπόν, νομίζουν ότι, ακόμη και πριν γίνει άνθρωπος και υπομείνει τον σταυρό, ο Σωτήρας δεν ήταν Κύριος και Βασιλιάς, αλλά τότε άρχισε να είναι Κύριος, ας γνωρίζουν ότι προφέρουν και πάλι φανερά τα λόγια του Σαμοσατέως. Εάν όμως, όπως διαβάσαμε και προείπαμε στα προηγούμενα, είναι Κύριος και Βασιλιάς αιώνιος, εφόσον ο Αβραάμ τον προσκυνούσε ως Κύριο, και ο Μωυσής έλεγε: «Και ο Κύριος έβρεξε στα Σόδομα και στα Γόμορρα θειάφι και φωτιά από τον Κύριο από τον ουρανό»· και ο Δαβίδ έψαλλε: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου, κάθισε στα δεξιά μου»· και, «Ο θρόνος σου, ω Θεέ, παραμένει στον αιώνα του αιώνα· ράβδος ευθύτητας είναι η ράβδος της βασιλείας σου»· και, «Η βασιλεία σου είναι βασιλεία όλων των αιώνων»· είναι φανερό πως, και πριν γίνει άνθρωπος, ήταν Βασιλιάς και Κύριος αιώνιος, υπάρχοντας ως εικόνα και Λόγος του Πατέρα. Εφόσον δε ο Λόγος είναι αιώνιος Κύριος και Βασιλιάς, είναι και πάλι ολοφάνερο ότι ο Πέτρος δεν έλεγε πως έχει δημιουργηθεί η ουσία του Υιού, αλλά αναφερόταν στην κυριότητά του επάνω σε εμάς, η οποία επήλθε όταν έγινε άνθρωπος και, λυτρώνοντας τους πάντες με τον σταυρό, έγινε Κύριος και Βασιλιάς των πάντων. Εάν όμως φιλονικούν επειδή έχει γραφτεί η λέξη «εποίησε», μη θέλοντας να δεχτούν ότι το «εποίησε» ειπώθηκε ως ισοδύναμο με το «απέδειξε», είτε επειδή δεν το κατανοούν είτε εξαιτίας της χριστομάχου προαιρέσεώς τους, ας ακούσουν ότι, ακόμη και έτσι, τα λόγια του Πέτρου έχουν ορθό νόημα.

Εάν, λοιπόν, νομίζουν ότι, ακόμη και πριν γίνει άνθρωπος και υπομείνει τον σταυρό, ο Σωτήρας δεν ήταν Κύριος και βασιλιάς, αλλά τότε έλαβε την αρχή του να είναι Κύριος, ας γνωρίζουν ότι εκστομίζουν ολοφάνερα πάλι τα λόγια του Σαμοσατέα. Αν όμως, όπως διαβάσαμε και προείπαμε στα προηγούμενα, είναι Κύριος και βασιλιάς αΐδιος, καθώς ο μεν Αβραάμ τον προσκυνούσε ως Κύριο, ο δε Μωυσής λέει: «και ο Κύριος έβρεξε στα Σόδομα και στα Γόμορρα θείο και πυρ παρά Κυρίου από τον ουρανό», και ο Δαβίδ ψάλλει: «είπε ο Κύριος στον Κύριό μου: κάθισε στα δεξιά μου» και «ο θρόνος σου, Θεέ, παραμένει εις τον αιώνα του αιώνος· ράβδος ευθύτητος είναι η ράβδος της βασιλείας σου» και «η βασιλεία σου είναι βασιλεία πάντων των αιώνων», είναι ολοφάνερο ότι, και πριν γίνει άνθρωπος, ήταν βασιλιάς και Κύριος αΐδιος, υπάρχοντας ως εικόνα και Λόγος του Πατέρα. Εφόσον δε ο Λόγος είναι αΐδιος Κύριος και βασιλιάς, είναι πάλι προφανές ότι ο Πέτρος δεν έλεγε ότι έχει δημιουργηθεί η ουσία του Υιού, αλλά αναφερόταν στην κυριότητά του που πραγματοποιήθηκε σε εμάς, όταν έγινε άνθρωπος και, λυτρώνοντας τους πάντες με τον σταυρό, έγινε Κύριος και βασιλιάς των πάντων. Εάν, όμως, επειδή έχει γραφτεί το ρήμα «εποίησε» φιλονικούν, μη θέλοντας να εκληφθεί ως ταυτόσημο το «εποίησε» με το «απέδειξε», είτε επειδή δεν κατανοούν είτε εξαιτίας της χριστομάχου προαίρεσής τους, ας ακούσουν ότι και υπό αυτήν την έννοια τα λόγια του Πέτρου έχουν ορθό νόημα.

Διότι Κύριος είναι αυτός που έχει γεννηθεί από τον μόνο Κύριο, όπως έχει αναφερθεί και από τον Μωυσή: «Έβρεξε ο Κύριος θειάφι και πυρ από τον Κύριο». Και άλλοτε ο Σωτήρας λέει προς τους αποστόλους: «Εσείς με αποκαλείτε ο Διδάσκαλος και ο Κύριος, και ορθά λέτε· διότι είμαι». Και πάλι, παρουσιάζοντας τον εαυτό του ως Δεσπότη της πατρικής οικίας, ως μονογενής Υιός, λέει: «Αν τον οικοδεσπότη τον αποκάλεσαν Βεελζεβούλ, πόσο μάλλον τους οικιακούς του». Επομένως, το ότι ο Κύριος των πάντων, ο Ιησούς Χριστός, είναι Θεός, ως γεννημένος από τον Θεό, είναι φανερό σε όλους. Αφού δε είπε: «Δεν θα εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών ο καθένας που μου λέει, Κύριε, Κύριε», προσθέτει και τον Πατέρα, ερμηνεύοντας σε εμάς με σαφήνεια: «Αλλά εκείνος που κάνει το θέλημα του Πατέρα μου, ο οποίος είναι στους ουρανούς». Έχεις λοιπόν Υιό, έχεις Πατέρα· μη φοβάσαι τη δυάδα. Διότι ως προς τη φύση δεν υπάρχει διαχωρισμός, ούτε εκείνος που μιλάει για δύο έχει αποξενώσει το γέννημα από αυτόν που το γέννησε· ούτε, πάλι, εξαιτίας της άλλης μανίας εκείνων που αρνήθηκαν ότι η θεότητα των δύο είναι μία, πρέπει γι' αυτό να αποφεύγεται να μιλάμε για δύο. Ένας είναι ο Θεός, διότι ένας είναι και ο Πατέρας· αλλά Θεός είναι και ο Υιός, έχοντας ταυτότητα, ως Υιός προς Πατέρα· χωρίς να είναι ο ίδιος ο Πατέρας, αλλά όντας ενωμένος με τον Πατέρα κατά τη φύση· δύο μεν κατά τον αριθμό, ενώ μία είναι η τέλεια ουσία· δύο, όχι αποτελούμενοι από δύο μέρη.

Ορθ. Και βέβαια. Μακ. Πώς λοιπόν λέγει: «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό;» Ορθ. Ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο εμφανίστηκαν ως άνδρες, επειδή αυτό που είναι κατά τη φύση του, κανείς ούτε το είδε, ούτε μπορεί να το δει. Μακ. Εγώ λέω ότι ο Υιός ήταν εκείνος που εμφανίστηκε στον Αβραάμ. Ορθ. Να επιστρέψω λοιπόν πάλι στο ανάγνωσμα; Μακ. Ανάγνωσε. Ορθ. «Ο ήλιος ανέτειλε στη γη, και ο Λωτ εισήλθε στη Σηγώρ· ο Κύριος έβρεξε στα Σόδομα πυρ και θειάφι από τον Κύριο εκ του ουρανού, και κατέστρεψε όλες τις πόλεις». Ποιος Κύριος; Είναι προφανές ότι πρόκειται για εκείνον που είπε στον Λωτ: «Εθαύμασα το πρόσωπό σου, και χάριν αυτού του λόγου δεν θα καταστρέψω την πόλη για την οποία μίλησες. Σπεύσε λοιπόν να σωθείς εκεί. Διότι δεν θα μπορέσω να πράξω τίποτε έως ότου εισέλθεις εκεί». Μακ. Ένας ήταν ο Κύριος· μήπως ήταν δύο; Ορθ.

Εάν κάποιος ισχυρίζεται ότι με τον Ιακώβ δεν πάλεψε ο Υιός ως άνθρωπος, αλλά ο αγέννητος Θεός ή μέρος Αυτού, ανάθεμα έστω. Εάν κάποιος το «έβρεξε Κύριος πυρ παρά Κυρίου» δεν το εκλαμβάνει ως αναφερόμενο στον Πατέρα και τον Υιό, αλλά ισχυρίζεται ότι ο Ίδιος έβρεξε από τον Εαυτό Του, ανάθεμα έστω· διότι έβρεξε ο Κύριος ο Υιός παρά του Κυρίου του Πατρός.

Εάν κάποιος, ακούγοντας ότι ο Πατέρας είναι Κύριος και ο Υιός είναι Κύριος, και Κύριος ο Πατέρας και ο Υιός, εφόσον είναι Κύριος από Κύριο, ισχυριστεί ότι υπάρχουν δύο θεοί, ας είναι ανάθεμα. Διότι δεν συντάσσουμε τον Υιό με τον Πατέρα, αλλά Τον θεωρούμε υποτεταγμένο στον Πατέρα. Επειδή ούτε κατήλθε στα Σόδομα χωρίς τη βουλή του Πατέρα, ούτε έβρεξε [πυρ] από μόνος Του, αλλά από τον Κύριο, δηλαδή τον Πατέρα που ασκεί την εξουσία, ούτε κάθεται στα δεξιά από μόνος Του, αλλά ακούει τον Πατέρα να λέει: «Κάθου εκ δεξιών μου».

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο κατέχει την ισοτιμία προς τον Πατέρα μέσα από τις εκφράσεις που δηλώνουν την ενότητά τους, και όσα λέγονται για τον Πατέρα, αυτά οι Γραφές τα αναφέρουν και για τον Υιό, με μόνη εξαίρεση το να ονομάζεται ο ίδιος Πατέρας. Διότι ο ίδιος ο Υιός είπε: «όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου», και προς τον Πατέρα έλεγε: «όλα τα δικά μου είναι δικά σου και τα δικά σου δικά μου», όπως η ονομασία Θεός: «διότι Θεός ήταν ο Λόγος», η ονομασία Παντοκράτωρ: «αυτά λέει ο Ων και ο Ην και ο Ερχόμενος, ο Παντοκράτωρ», το ότι είναι φως: «εγώ είμαι», λέει, «το φως», το ότι αποτελεί τη δημιουργική αιτία: «διότι τα πάντα έγιναν δι' αυτού» και «όσα βλέπω να κάνει ο Πατέρας, αυτά κάνω κι εγώ», το ότι είναι αΐδιος: «διότι η αΐδια αυτού δύναμη και θειότητα» και «στην αρχή ήταν ο Λόγος» και «ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο», το ότι είναι Κύριος: «διότι έβρεξε ο Κύριος θειάφι και πυρ παρά του Κυρίου». Και από τη μια ο Πατέρας λέει: «Εγώ είμαι ο Κύριος» και «αυτά λέει Κύριος ο Θεός ο Παντοκράτωρ», ενώ για τον Υιό ο Παύλος λέει: «ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα». Και από τη μια τον Πατέρα τον υπηρετούν οι άγγελοι, ενώ ο Υιός προσκυνείται από αυτούς: «διότι ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού».

Επομένως, σύμφωνα με αυτούς, ούτε ο Σωτήρας είναι Θεός, ούτε ο Πατέρας Κύριος. Και μάταια ειπώθηκε το: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου». Ψευδές είναι επίσης και το: «Γι' αυτό σε έχρισε ο Θεός, ο Θεός σου»· και το: «Έβρεξε ο Κύριος από τον Κύριο»· και το: «Έπλασε ο Θεός κατ' εικόνα Θεού»· και το: «Ποιος είναι Θεός εκτός από τον Κύριο;» και, «Ποιος είναι Θεός εκτός από τον Θεό μας;»· και τα λόγια του Ιωάννη ότι, «Θεός ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό»· και του Θωμά για τον Υιό: «Ο Κύριός μου, και ο Θεός μου». Πρέπει λοιπόν να νοούμε τις αντιδιαστολές αυτές σε σχέση με τα κτίσματα και τους ψεύτικους θεούς και εκείνους που δεν ονομάζονται έτσι με την κυριολεκτική έννοια, και όχι ως προς τον Πατέρα και τον Υιό.

Και εξαρχής βέβαια, κατά τη δημιουργία του κόσμου, είναι φανερό ότι ο Θεός συνομιλεί με τον Υιό και το Πνεύμα, όπως με πιο ανθρώπινο τρόπο τον παρουσίασε ο Μωυσής να συνομιλεί και να λέει: «Ας κάνουμε τον άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και καθ' ομοίωση». Διότι σε ποιον λέει το «Ας κάνουμε», παρά στον Λόγο και μονογενή Υιό, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, σύμφωνα με τον ευαγγελιστή, και στο Πνεύμα, για το οποίο έχει γραφτεί: «Το θείο Πνεύμα είναι αυτό που με έπλασε»; Και αν δεν λέει ρητά για ποιους ή προς ποιους συνομιλεί, ωστόσο είναι φανερό ότι δεν μιλάει μόνο για τον εαυτό Του, όταν λέει: «Ιδού, ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς»· και πάλι: «Ελάτε, ας κατεβούμε και ας μπερδέψουμε τις γλώσσες τους», ώστε να κατανοήσεις ότι συναριθμούνται και άλλα πρόσωπα. Διότι ούτε θα τολμήσει κανείς να τοποθετήσει σε ισοτιμία τους αγγέλους με τον Δημιουργό και Δεσπότη, ούτε πάλι είναι δυνατόν να νοηθεί ένα μόνο πρόσωπο στον Θεό, εφόσον λέγεται: «Σαν ένας από εμάς» και «Ελάτε, ας κατεβούμε και ας μπερδέψουμε». Σαφές είναι επίσης και αυτό που λέγεται σχετικά με την καταστροφή των Σοδόμων· αφενός το ότι: «Έβρεξε ο Κύριος θειάφι και φωτιά από τον Κύριο από τον ουρανό»· και αφετέρου αυτό που αναφέρεται στους προφήτες παρομοίως με αυτά, εκ προσώπου του Θεού: «Τους κατέστρεψα», λέει, «όπως κατέστρεψε ο Θεός τα Σόδομα και τα Γόμορρα». Και σε άλλη περίπτωση, εκφράζοντας τη φιλανθρωπία Του, ο Θεός λέει: «Θα τους σώσω μέσω του Κυρίου του Θεού τους»· γεγονός το οποίο δεν απέχει από την αποστολική ρήση που λέει: «Είθε να του δώσει ο Κύριος να βρει έλεος από τον Κύριο κατά την ημέρα εκείνη».

Εάν λοιπόν η διαφορά των ονομάτων δεν συνεισφέρει καθόλου στην κατανόησή μας, και όταν κάποιος λέει Πατέρα εννοεί τον Υιό, και όταν ονομάζει Υιό αναφέρεται στον Πατέρα, ποια ήταν η ανάγκη να δίνεται η εντολή να βαπτίζονται οι πιστοί όχι στο όνομα μιας μονάδας, αλλά στο όνομα της Τριάδας; Επειδή όμως ο λόγος περί της θείας φύσεως εκτείνεται στον αριθμό τρία, είναι βεβαίως προφανές σε όλους, ότι το καθένα από τα αριθμούμενα πρόσωπα υπάρχει σε δική του ιδιαίτερη υπόσταση· επειδή όμως δεν υπάρχει καμία απολύτως διαφορά ως προς τη φύση, ανάγεται σε μία Θεότητα, και λαμβάνει την ίδια προσκύνηση. Άλλο. Η Θεία Γραφή λέει ότι οι πόλεις των Σοδομιτών κατακάηκαν από την οργή του Θεού· εξηγώντας δε πώς επέπεσε σε αυτούς ο θεϊκός θυμός, και διδάσκοντας με σαφήνεια τον τρόπο της καταστροφής, αναφέρει: «Έβρεξε ο Κύριος φωτιά και θειάφι στα Σόδομα από τον Κύριο»· επειδή ακριβώς αυτό το μερίδιο του ποτηριού ήταν το πιο ταιριαστό για όσους συνήθιζαν να διαπράττουν εκείνα τα αμαρτήματα. Ποιος λοιπόν Κύριος έστειλε τη φωτιά από ποιον Κύριο, και κατέκαψε τις πόλεις των Σοδομιτών; Αλλά είναι φανερό, ότι ο Πατέρας, που ενεργεί τα πάντα μέσω του Υιού, επειδή είναι η δύναμη και ο βραχίονάς Του, έκανε Εκείνον να βρέξει τη φωτιά στους Σοδομίτες. Όταν λοιπόν ο Κύριος έστειλε τη φωτιά σε αυτούς από τον Κύριο, πώς ο Πατέρας δεν είναι ξεχωριστός από τον Υιό, ως προς την ιδιαίτερη ύπαρξή Του, και αντίστοιχα πάλι ο Υιός από τον Πατέρα; Διότι με αυτό υποδηλώνεται το ένα πρόσωπο να προέρχεται από το άλλο. Άλλο.

Και αυτό θα γίνει πλήρως κατά τον καιρό της συντέλειας, όταν θα καταργηθεί ο θάνατος, θα αναιρεθεί η τυραννία του διαβόλου και θα εξολοθρευτεί η αμαρτία. Επομένως κρύψου, λέει, λαέ μου, και κάνε υπομονή για λίγο, για ελάχιστο χρόνο, μέχρι να παρέλθει ο θάνατος από την οργή του Κυρίου και να φανερωθεί ο καιρός της ανάστασης όλων. Διότι, λέει, ακόμη κι αν υποστείς ίσως τον θάνατο, καθώς η σκληρότητα εκείνων που σας μισούν επιβάλλει και αυτό στους αγίους μυσταγωγούς, ο Δεσπότης των πάντων θα επιφέρει οπωσδήποτε την τιμωρία σε όσους θανάτωσαν τους αγίους. Διότι ο Κύριος επιφέρει την οργή από το Άγιο σε όσους κατοικούν πάνω στη γη. Αυτό είναι παρόμοιο με εκείνο: «Διότι έβρεξε ο Κύριος από τον Κύριο φωτιά και θειάφι στα Σόδομα». Επομένως, ο Υιός από το Άγιο Πνεύμα [ή κατά τον Humfred: τον Πατέρα] θα επιφέρει την οργή σε όσους κατοικούν πάνω στη γη. Όπως λέει άλλωστε κάπου και ο ίδιος: «Ο Πατέρας δεν κρίνει κανέναν, αλλά έχει δώσει όλη την κρίση στον Υιό, ώστε όλοι να τιμούν τον Υιό, όπως ακριβώς τιμούν τον Πατέρα». Όταν δε φτάσει ο καιρός κατά τον οποίο θα επιβληθεί η οργή σε όσους διέπραξαν ανόσια σφάλματα εναντίον των αγιασμένων, η γη θα αποκαλύψει το αίμα της και δεν θα κρύψει τους δολοφονημένους, δηλαδή, όλο το αίμα που έχει πέσει στη γη θα γίνει φανερό, κανείς δεν θα αποκρυβεί, και επομένως θα έλθει στο φως η αλήθεια για τους αδικημένους.

Απόδειξη από τη θεία Γραφή, ότι ο Λόγος ήταν πάντοτε Κύριος και βασιλιάς. Ο Αβραάμ τον προσκυνούσε, αποκαλώντας τον Κύριο. Ο Μωυσής ομοίως λέει: «Και ο Κύριος έβρεξε από τον Κύριο φωτιά και θειάφι πάνω στα Σόδομα και τα Γόμορρα.» Ο Ψαλμωδός πάλι: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου: Κάθισε στα δεξιά μου.» Και πάλι: «Ο θρόνος σου, Θεέ, παραμένει στον αιώνα του αιώνα. Γι' αυτό σε έχρισε· ράβδος ευθύτητας είναι η ράβδος της βασιλείας σου.» Και πάλι: «Η βασιλεία σου, βασιλεία όλων των αιώνων.» Εάν λοιπόν και πριν από τη σάρκωσή του ο Λόγος του Θεού ήταν βασιλιάς και Κύριος, πώς δεν θα ήταν κάποιος ένοχος για το έγκλημα της βλασφημίας, εάν απέδιδε στην ουσία του το ότι έχει δημιουργηθεί; Διότι έγινε Κύριος δικός μας, εμάς που έχουμε επιγνώσει τον Δεσπότη μας, όταν, αφού αγόρασε τους πάντες με το δικό του αίμα, αναδείχθηκε Χριστός και Κύριος.

Στη Γένεση. Και ο Λωτ εισήλθε στη Σηγώρ, και ο Κύριος έβρεξε πάνω στα Σόδομα και τα Γόμορρα θείο και πυρ παρά του Κυρίου από τον ουρανό, και κατέστρεψε τις πόλεις τους.

Διότι δεν περιόρισε το αξίωμα της θεότητας μόνο στον Πατέρα, αλλά συμπεριέλαβε και τον Υιό· για να δειχθεί ότι ο άνθρωπος δεν είναι δημιούργημα μόνο του Θεού, αλλά και του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, [επειδή είναι και αυτός αληθινός Θεός]. Αυτός ο Κύριος, ο οποίος συνεργάζεται με τον Πατέρα, συνήργησε και στην περίπτωση των Σοδόμων, σύμφωνα με τη Γραφή που λέει: Και ο Κύριος έβρεξε στα Σόδομα και στα Γόμορρα πυρ και θειάφι, από τον Κύριο από τον ουρανό.

Έτσι και εσύ, ταπεινώνοντας το υπεροπτικό σου ύφος και δείχνοντας τον εαυτό σου αξιολύπητο, θα σωθείς· διότι ο Θεός ανορθώνει τους μικρούς και υψώνει τους ταπεινούς, ενώ γκρεμίζει και καθαιρεί εκείνους που υψώνουν τον εαυτό τους. Δες την πόλη των Σοδόμων και των Γομόρρων, γένος σκληρό, απάνθρωπο και μυσαρό, θρασύ και ακάθαρτο, που έβρισκε ευχαρίστηση σε κάθε είδους ύβρεις, βίαιο, ακόλαστο, όπου ο Θεός βρέχοντας θειάφι και πυρ, τους κατέπνιξε σύσσωμους. Δες την πόλη της Νινευή, τη λαμπρή και ωραία, που ανθούσε στις αμαρτίες και ξεχείλιζε από κακίες, και την οποία απείλησε να συντρίψει, να την αφανίσει σύσσωμη με ολοκληρωτική καταστροφή και πτώση της πόλεως. Βλέποντας όμως πάλι με σάκο και στάχτη αυτούς που πρώτα ζούσαν στην τρυφή, με πείνα και νηστεία, με θρήνο και δάκρυα, απεριποίητους, ωχρούς, να φοβούνται, να τρέμουν, αλλαγμένους και αγνώριστους, σαν να ήταν άλλοι στη θέση άλλων, όλους στην ίδια κατάσταση, ίσους τους άνισους, ελεύθερους και δούλους, εύπορους και φτωχούς, άρχοντες και αρχομένους, εξουσιαστές και υπηκόους, αρσενικό και θηλυκό γένος, γέροντες και βρέφη που θηλάζουν, βλέποντάς τους όλους ταπεινούς, βρίσκοντάς τους όλους σώφρονες, τους σπλαχνίστηκε, τους ελέησε, τους έσωσε, τους λυπήθηκε, ακυρώνοντας την τιμωρία που είχε απειλήσει να επιβάλει, υπομένοντας να φανεί ψεύτης μάλλον παρά σκληρός.

«και εισήλθαν οι δύο άνδρες στα Σόδομα», δεδομένου ότι εκείνος που είχε αναβεί υπεράνω του Αβραάμ αποχωρίστηκε από τους δύο που εισήλθαν στα Σόδομα για την καταστροφή. Σχετικά δε με εκείνον που είχε αναβεί, λέει η Γραφή: «και έβρεξε ο Κύριος στα Σόδομα και στα Γόμορρα φωτιά και θειάφι από τον Κύριο»· και δεν υπήρχε ανάγκη να ειπωθεί η φράση «Θεό μου και Θεό σας». Και ο Μωυσής λέει στην ωδή: «και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού». Και αν λέει «άγγελοι του Θεού» και «φωτιά από τον Κύριο» και δεν λέει μόνο «άγγελοι», το κάνει για να δείξει το ένα βασίλειο του Πατρός και του Υιού, καθώς οι άγγελοι δεν διαχωρίζονται σε διαφορετικές εξουσίες, αλλά ανήκουν στον Θεό και προσκυνούν τον Υιό και Θεό· διότι άγγελος δεν προσκυνά άγγελο. Και πουθενά εδώ δεν υπάρχει το «Θεός μου και Θεός σας».

Διότι δεν αναγνώρισαν αυτόν, ότι δηλαδή αυτός ήταν στην αρχή εκείνος με τον οποίο συσκέφθηκε ο Πατέρας, λέγοντας: «Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και καθ' ομοίωση». Διότι το «ας δημιουργήσουμε» δεν υποδηλώνει ενικό αριθμό· αλλά βεβαίως ο Πατέρας συσκέφθηκε με τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα: «Διότι με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους». Ούτε βέβαια κατανόησαν εκείνον που λέει ρητά στο ίδιο βιβλίο, ότι «έβρεξε ο Κύριος φωτιά και θειάφι από τον Κύριο πάνω στα Σόδομα και τα Γόμορρα από τον ουρανό». Διότι «έβρεξε ο Κύριος φωτιά», αυτός που είχε έλθει στον Αβραάμ, από «τον Κύριο από τον ουρανό», δηλαδή από αυτόν που τον έστειλε. Ούτε αναγνώρισαν ότι αυτός τους έβγαλε από την Αίγυπτο, ούτε κατανόησαν τον προφήτη που λέει «Και εσύ Βηθλεέμ, δεν είσαι διόλου η πιο μικρή» (διότι πώς είναι δυνατόν να ονομάζεται πιο μικρή η πόλη που χώρεσε εκείνον τον οποίο ο ουρανός και τα πάντα δεν μπόρεσαν να χωρέσουν;) και ότι «από εσένα θα εξέλθει για μένα ηγέτης». Αν όμως προέρχεται από τη Βηθλεέμ και είναι άνθρωπος, πώς τότε αναγνωρίζεται ως Θεός; Τους ταράζει το ότι είναι Θεός και άνθρωπος. Διότι ταυτόχρονα λέει «οι προελεύσεις του είναι από την αρχή, από την κτίση του κόσμου»· αυτό όμως δεν είναι πλέον γνώρισμα ανθρώπου, αλλά Θεού. Δεν θυμούνται δε ότι «ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ»· το δε «θα καλέσουν» φανερώνει τον τρόπο των αγίων και των πιστών, των υιών της Εκκλησίας.

Αν πάλι πρόκειται να μιλήσω συνοπτικά και για το Πνεύμα, δεν θα δίσταζα. Ρητά, λοιπόν, λέει ευθύς εξαρχής ο Κύριος στον Μωυσή: «Ανέβασε σε εμένα στο όρος εβδομήντα πρεσβυτέρους, και θα λάβω από το πνεύμα που υπάρχει σε εσένα και θα το εκχέω σε αυτούς και θα σε συνδράμουν». Όσο για τον Υιό, προκειμένου να τον γνωρίσουμε, ο Πατέρας λέει: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας»· το δε «ας ποιήσουμε» δεν υποδηλώνει ένα μόνο πρόσωπο, καθώς και το «έβρεξε ο Κύριος στα Σόδομα και στα Γόμορρα πυρ και θειάφι παρά Κυρίου από τον ουρανό». Σχετικά δε με τους προφήτες, επειδή τους δόθηκε μόνον η Πεντάτευχος και καμία άλλη γραφή, ακολούθησαν αποκλειστικά την Πεντάτευχο και όχι τη συνέχεια των Γραφών. Και αν μάλιστα τους μιλήσει κανείς τώρα για τους υπολοίπους, εννοώ για τον Δαβίδ, τον Ησαΐα και τους καθεξής, δεν το αποδέχονται, καθώς δεσμεύονται από την παράδοση που τους έχει κληροδοτηθεί από τους δικούς τους πατέρες. Και μέχρις εδώ ας περιοριστεί η αφήγησή μου για τους Σαμαρείτες, διατυπωμένη με συντομία, εξαιτίας του φόβου που προνοούμε μήπως επεκτείνουμε υπερβολικά σε έκταση την υπόσχεση αυτού του συγγράμματος.

Διότι δεν είπε η Γραφή ότι «κατέβασε» άρτο και οίνο, αλλά «έβγαλε έξω» σε αυτόν και σε όσους ήταν μαζί του, για να υποδεχθεί τον διερχόμενο πατριάρχη (κατά την επιστροφή του) από τους βασιλείς· και τον ευλόγησε για την ενυπάρχουσα σε αυτόν δικαιοσύνη και για την πίστη και την ευσέβεια του ανδρός, διότι, αν και δοκιμάστηκε στα πάντα, σε τίποτα δεν εξέπεσε από τη δικαιοσύνη ο πατριάρχης, αλλά και σε αυτό είχε βοηθό τον Θεό εναντίον εκείνων που αληθώς επιτέθηκαν στη χώρα των Σοδόμων και απήγαγαν και τον ανιψιό του, τον άγιο Λωτ, τον οποίο και έφερε πίσω μαζί με όλα τα λάφυρα και τη λεία. Και πώς να μην αποδείξουμε ότι ο Υιός ήταν πάντοτε μαζί με τον Πατέρα; «Διότι εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος», και δεν είπε «εν αρχή ήταν ο Μελχισεδέκ ούτε Θεός ήταν ο Μελχισεδέκ». Και πάλι «Ήλθε λοιπόν ο Κύριος προς τον Αβραάμ, και έβρεξε ο Κύριος από τον Κύριο πυρ και θειάφι πάνω στα Σόδομα και τα Γόμορρα». Και ο ίδιος ο απόστολος λέει «ένας Θεός, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα». Και για να μην πει κανείς: λοιπόν πού είναι το Πνεύμα, εφόσον κάνει λόγο για έναν και για έναν; Δεν έπρεπε το Πνεύμα να παρουσιάζεται ως αυθύπαρκτο αφ' εαυτού του· διότι η θεία Γραφή φροντίζει πάντοτε να γίνεται υπόδειγμα για εμάς. Ο απόστολος μιλούσε εν Αγίω Πνεύματι και έλεγε «ένας Θεός, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα».

Ενοχλούνται δε αυτοί, έχοντας ενδυθεί ιουδαϊκό φρόνημα, και αγανακτούν εναντίον του Υιού του Θεού, όπως ακριβώς έλεγαν εκείνοι: ότι «δεν σε λιθοβολούμε για κανένα κακό έργο, αλλά διότι, ενώ είσαι άνθρωπος, ονομάζεις τον εαυτό σου Υιό του Θεού, κάνοντας τον εαυτό σου ίσο με τον Θεό». Έτσι και αυτοί, έχοντας υποπέσει στο ίδιο πάθος των Φαρισαίων και των Ιουδαίων, αγανακτούν, μη θέλοντας να ονομάσουν τον Υιό ίσο με Εκείνον που Τον γέννησε. Διότι, παρατήρησε την ακρίβεια των Γραφών, ότι πουθενά δεν είπε η θεία Γραφή αυτόν τον λόγο πριν από την ένσαρκη παρουσία, αλλά ο Πατέρας λέει στον Υιό «ας δημιουργήσουμε άνθρωπο», αποκαλώντας τον Υιό συνδημιουργό και αποδεικνύοντάς Τον γνήσιο ως προς την ισότητα. Και πουθενά δεν είπε ο Υιός «Θεό μου και Θεό σας» * «και άκουσε ο Αδάμ τη φωνή του Θεού που περπατούσε στον παράδεισο», και «〈μίλησε ο Θεός στον Νώε:〉 φτιάξε για τον εαυτό σου κιβωτό από άσηπτα ξύλα», και «έβρεξε ο Κύριος από τον Κύριο», και «είπε ο Κύριος προς τον Μωυσή: εγώ είμαι ο Θεός του Αβραάμ και ο Θεός του Ισαάκ και ο Θεός του Ιακώβ», και ο Δαβίδ λέει «είπε ο Κύριος στον Κύριό μου, κάθισε στα δεξιά μου»· και πουθενά δεν είπε ο Κύριος «Θεό μου και Θεό σας».

Διότι το «ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωση», λέει, ο Πατέρας το είπε στον δικό Του Λόγο. Τι σημαίνει λοιπόν αυτό; Ο Λόγος, λέει, βρισκόταν μέσα στον Πατέρα, αλλά δεν ήταν Υιός, και το ότι «έβρεξε ο Κύριος από τον Κύριο», σημαίνει ότι ο Λόγος βρισκόταν μέσα στον Πατέρα. Και το «είδα», λέει, «να έρχεται πάνω στις νεφέλες σαν υιός ανθρώπου», αυτό, ισχυρίζεται, το έλεγε προαγγελτικά, όχι επειδή υπήρχε ήδη ο Υιός, αλλά επειδή επρόκειτο να ονομαστεί Υιός μετά τη Μαρία, και αφού ο Χριστός γεννήθηκε από το Άγιο Πνεύμα και από τη Μαρία, επρόκειτο να αναληφθεί μαζί με τη σάρκα· συνεπώς, υποστηρίζει, τα πάντα αναφέρονται σε αυτόν από την αρχή με πρόληψη (εκ των προτέρων). Δεν ήταν όμως ακόμη Υιός, αλλά ήταν λόγος, ακριβώς όπως υπάρχει ο λόγος μέσα μου. Ήδη όμως ανέφερα ότι εν μέρει συμμερίζεται παρόμοιες αντιλήψεις με τον Παύλο τον Σαμοσατέα, ενώ σε άλλα έχει προχωρήσει με τη σκέψη του ακόμη περισσότερο από εκείνον. 3. Και αυτός ο ίδιος θα ανασκευαστεί, έχοντας φτάσει στην έσχατη άρνηση του Θεού και σε μια αντίληψη παντελώς ξένη προς την αιώνια ζωή. Διότι, αν ο Υιός του Θεού είναι πρόσφατος κατά τη θεότητα, τότε ο Δαβίδ προηγείται αυτού, ή μάλλον συγκαταλέγεται σε αυτούς που προηγούνται του δημιουργού του. Διότι έτσι σκεπτόταν και ο ίδιος, παρακάμπτοντας μάλιστα και τη θεία Γραφή σύμφωνα με την πλανεμένη του αντίληψη, και ισχυριζόμενος ότι και ο Απόστολος είπε: «Ο πρώτος άνθρωπος πλάστηκε από τη γη, χοϊκός, και ο δεύτερος είναι από τον ουρανό». Αμέσως όμως ο λόγος της αλήθειας ορθώνεται εναντίον του και ελέγχει τη σκοτισμένη του διάνοια.

Ή ποιος είναι αυτός που μέσα σου προβάλλει και πάλι σε εμάς αυτό το ζιζάνιο; Ποιος είναι αυτός που παρασκεύασε αυτό το δηλητήριο για τη ζωή; Από πού σου ήρθε η πονηρή σκέψη να συλλάβεις βλάσφημη υπόνοια κατά του Κυρίου σου; Δεν σε έπεισε ο Αβραάμ, όταν απευθυνόμενος σε αυτόν έλεγε: «Εσύ που κρίνεις όλη τη γη, δεν θα αποδώσεις δικαιοσύνη;»; Διότι, ας ελεγχθείς από το γεγονός ότι ο Υιός τον επισκέφθηκε, και δεν ήταν κάποιος προφορικός λόγος, αλλά ο ενυπόστατος Θεός Λόγος. Και για να γνωρίσεις, ω δήθεν φιλόσοφε, την κατάληξη όσων έχουν διαπραγματευτεί σε αυτή την υπόθεση, άκουσε πώς στην Αγία Γραφή, επισφραγίζοντας την τέλεια αλήθεια, αποφάνθηκε για εμάς λέγοντας ότι «έβρεξε ο Κύριος από τον ουρανό φωτιά και θειάφι πάνω στα Σόδομα και τα Γόμορρα παρά Κυρίου»· και δεν είπε «ο λόγος του Κυρίου», αλλά «Κύριος παρά Κυρίου», όπως λέει και ο Δαβίδ: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου»· και για να δείξει ότι ο Υιός δεν υφίσταται μόνο μετά την ένσαρκη παρουσία Του, διηγείται και για την απ' αρχής ύπαρξή Του, ότι: «εκ γαστρός προ εωσφόρου σε εγέννησα». Και όσον αφορά το Άγιο Πνεύμα, ω φλύαρε, που κατατάσσεσαι στους αργόσχολους και τους περίεργους, κανείς δεν πρόκειται να δεχτεί τον λόγο σου. Διότι το Πνεύμα δεν είναι ούτε μεγαλύτερο ούτε μικρότερο· «διότι ποιος τα ζήτησε αυτά», λέει, «από τα χέρια σας;». Σε ελέγχει δε ο ίδιος ο άγιος Λόγος, καθώς αναφέρει ο Κύριος για το Άγιο Πνεύμα· διότι, ομολογώντας τη γνησιότητα της θεότητάς Του, λέει: «το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα και λαμβάνει από το δικό μου». 6.

Αν πάλι κάποιος τα εκλάβει αυτά ως αναφερόμενα στον Χριστό του Θεού, ο οποίος και εδώ ονομάζεται Κύριος, όπως ακριβώς και αλλού, δεν θα αστοχήσει ως προς την αλήθεια· επειδή και ο Απόστολος λέει: «Ένας Θεός, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα»· και πάλι λέει: «Ένας Κύριος, μία πίστη, ένα βάπτισμα. Ένας Θεός, ο οποίος είναι πάνω από όλους και μέσω όλων και μέσα σε όλους». Δύο Κύριοι, εξάλλου, ονομάστηκαν ρητώς και από τον Δαβίδ, σύμφωνα με το: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου: Κάθισε στα δεξιά μου, έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου»· αλλά και ο Μωυσής, λέγοντας: «Έβρεξε ο Κύριος από τον Κύριο πάνω στα Σόδομα και τα Γόμορρα θειάφι και φωτιά», φαίνεται να έχει την ίδια άποψη· όπως ακριβώς και εκεί όπου έλεγε: «Όταν ο Ύψιστος διαμοίραζε τα έθνη, έγινε μερίδα του Κυρίου ο λαός του ο Ιακώβ»· διότι μέσα από αυτά φαίνεται ξεκάθαρα ότι αναγνωρίζει Ύψιστο και Κύριο· Ύψιστο μεν εκείνον που διανέμει και κληροδοτεί στους δικούς του αγγέλους, Κύριο δε εκείνον που λαμβάνει ως κλήρο, μαζί με τους αγγέλους, την υπερέχουσα μερίδα από όλα τα έθνη.

Αυτόν, ως δεύτερο Κύριο μετά τον Πατέρα, τον ανακηρύσσει σαφέστατα ο Μωυσής, λέγοντας: «Έβρεξε ο Κύριος στα Σόδομα και στα Γόμορρα θειάφι και πυρ παρά Κυρίου». Αυτόν, πάλι, όταν εμφανίστηκε στον Ιακώβ με σχήμα άνδρα, η θεία Γραφή τον προσαγορεύει Θεό, λέγοντας στον Ιακώβ: «Δεν θα ονομάζεται πλέον το όνομά σου Ιακώβ, αλλά Ισραήλ θα είναι το όνομά σου, διότι αναδείχθηκες ισχυρός με τον Θεό», τότε που και «ονόμασε ο Ιακώβ το όνομα του τόπου εκείνου Είδος Θεού», λέγοντας: «Διότι είδα Θεό πρόσωπο με πρόσωπο, και σώθηκε η ψυχή μου». Και βέβαια, δεν είναι θεμιτό να υποθέσουμε ότι οι καταγεγραμμένες θεοφάνειες ανήκουν σε κατώτερους αγγέλους και λειτουργούς του Θεού, επειδή, όταν κάποιος από αυτούς εμφανίζεται στους ανθρώπους, η Γραφή δεν το αποκρύπτει, αναφέροντας ρητά ότι δεν έφεραν την ονομασία του Θεού ούτε του Κυρίου, αλλά των αγγέλων, όπως είναι εύκολο να επιβεβαιωθεί από αμέτρητες μαρτυρίες. Αυτόν και ο διάδοχος του Μωυσή, ο Ιησούς του Ναυή, εφόσον ηγείται των ουράνιων αγγέλων και αρχαγγέλων και των υπερκόσμιων δυνάμεων, και εφόσον αποτελεί τη δύναμη και τη σοφία του Πατέρα και του έχουν εμπιστευθεί τα δευτερεία της βασιλείας και της εξουσίας επί των πάντων, τον ονομάζει αρχιστράτηγο της δυνάμεως του Κυρίου, αφού τον είδε πάλι όχι διαφορετικά, παρά με μορφή και σχήμα ανθρώπου.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ε΄. Ο ήλιος ανέτειλε πάνω στη γη, και ο Λωτ εισήλθε στη Σηγώρ. Και ο Κύριος έβρεξε στα Σόδομα και στα Γόμορρα θειάφι και φωτιά από τον Κύριο από τον ουρανό. Δεν νομίζω ότι κανείς από αυτούς που έχουν άπαξ πιστέψει πως οι Άγιες Γραφές είναι ιερές και θεόπνευστες θα προέβαλλε σοφίσματα σχετικά με αυτά τα χωρία, προσπαθώντας να αντιλέξει σε όσα έχουν παραδοθεί για τον Λόγο του Θεού, ότι δηλαδή προϋπήρχε έχοντας δική του υπόσταση, και ότι πριν από την ενανθρώπηση επιτελούσε τις οικονομίες για χάρη των ανθρώπων· διότι εδώ η Γραφή παρουσιάζει σαφώς δύο Κυρίους, εφόσον βέβαια ο Κύριος έβρεξε από τον Κύριο.

Το ίδιο ακριβώς μπορεί να βρει κανείς και στον ιερό απόστολο, όταν λέει: «Είθε ο Κύριος να δώσει έλεος στον οίκο του Ονησιφόρου» και «Είθε να του δώσει να βρει έλεος από τον Κύριο εκείνη την ημέρα». Αλλά βέβαια, όταν διατυπώνουν λόγους περί Πατρός και Υιού σε αυτά, αποδίδουν από τη μια πλευρά στον αγένητο και Πατέρα των όλων την κυριότητα και την αυθεντία πάνω στα πάντα, ακόμη και πάνω στον ίδιο τον Υιό, και από την άλλη απονέμουν στον Λόγο, μετά τον Πατέρα, τα δευτερεία στην εξουσία και τη δεσποτεία πάνω σε όλα τα δημιουργήματα. Επειδή δε εδώ ο όρος «Κύριος» αναφέρεται δύο φορές, κατά το «έβρεξε ο Κύριος από τον Κύριο», απαντάται δύο φορές και το Τετραγράμματο στο εβραϊκό κείμενο, ώστε να ομολογείται σαφέστατα ότι στα δύο πρόσωπα, δηλαδή προφανώς στον Θεό και Πατέρα των όλων και στον Λόγο Του, αποδίδεται αυτός ο άρρητος προσδιορισμός. Συνεπώς, δεν υπάρχει πλέον καμία αμφιβολία, αν κάπου απαντάται αυτή η προσηγορία για τον Θεό, ότι δεν χρησιμοποιείται μόνο για την αγένητη φύση, αλλά και για τον Λόγο, ο οποίος εν αρχή ήταν προς τον Θεό.

Ψ. Από τον Ιωήλ ουδέν σαφές. Ψ. Από τον Αμώς. ΙΓ΄. Σας κατέστρεψα, όπως κατέστρεψε ο Θεός τα Σόδομα και τα Γόμορρα, και γίνατε σαν δαυλός αποσπασμένος από τη φωτιά, και ούτε έτσι επιστρέψατε σε εμένα, λέγει ο Κύριος. Και εδώ ο ίδιος ο Κύριος ομιλεί σαν να πρόκειται για κάποιον άλλον, με το: όπως κατέστρεψε ο Θεός τα Σόδομα και τα Γόμορρα· και στη Γένεση επίσης η Θεία Γραφή διατήρησε τα δύο πρόσωπα λέγοντας: Και έβρεξε ο Κύριος στα Σόδομα και στα Γόμορρα θειάφι και φωτιά από τον Κύριο· από τα οποία καθίσταται καταφανής η ορθοδοξία της εκκλησιαστικής πίστεως περί του Πατρός και του Υιού.

Ωστόσο, αν και ο ίδιος ο Λόγος του Θεού ονομάζεται θεολογικά με την προσηγορία «Κύριος», εντούτοις τον ανώτατο και ανώτερο Πατέρα και Κύριό του, με πολλή ευσέβεια τον αποκαλεί δύο φορές Κύριο, χρησιμοποιώντας για αυτόν το ξεχωριστό όνομα· διότι λέει: «και τώρα Κύριος Κύριος με απέστειλε», δεδομένου ότι, κυριολεκτικά, ο επί πάντων Θεός είναι ο πρώτος και αληθινός Κύριος, τόσο του ίδιου του μονογενούς Του Λόγου όσο και όλων των δημιουργημάτων που έγιναν μετά από αυτόν· επί των οποίων ο Λόγος του Θεού, αναδεχόμενος από τον Πατέρα δευτερευόντως την κυριότητα και τη δεσποτεία, ως γνήσιος και μονογενής Υιός, ευλόγως θα μπορούσε και ο ίδιος με ευσέβεια να ονομαστεί δεύτερος Κύριος. 〈Από τη Γένεση〉. «Και είπε ο Θεός, ας κάνουμε άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και καθ' ομοίωση», και πάλι: «και είπε ο Θεός, δεν είναι καλό να είναι μόνος του ο άνθρωπος· ας του κάνουμε βοηθό όμοιο με αυτόν». Και για να μη νομίσει κανείς ότι αυτά ειπώθηκαν προς τους αγγέλους, αμέσως δηλώνει ότι αυτός που έλαβε την εντολή δεν είναι άγγελος του Θεού, λέγοντας: «Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο, κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε». 〈Από την ίδια〉. «Ο ήλιος ανέτειλε στη γη, και ο Λωτ εισήλθε στη Σηγώρ, και έβρεξε ο Κύριος στα Σόδομα θειάφι και πυρ παρά του Κυρίου». Σαφώς τον αναγορεύει δεύτερο Κύριο, και διδάσκει ότι, αφού έλαβε την εντολή από τον ανώτερο, εκτέλεσε την τιμωρία εναντίον των ασεβών.

Αυτά και μέσω αυτών απευθύνει ο Θεός Λόγος, αφού ενανθρώπησε, προς εκείνους που ομολογούν ότι αυτός είναι μεν άγιος άνθρωπος αλλά όχι Θεός. «Εγώ είμαι Θεός», λέγει, «και όχι άγιος άνθρωπος ανάμεσά σου». Έπειτα, αφού αποκάλεσε τον εαυτό του Θεό, φανερώνει τον επί πάντων Κύριο και Θεό και Πατέρα του, προσθέτοντας: «Οπίσω του Κυρίου θα πορευθώ». Το δε «δεν θα εισέλθω σε πόλη» θα ταίριαζε σε εκείνον που αρνείται την κοινή και δημώδη πολιτεία των ανθρώπων, από την οποία αποτρέποντας και τους ίδιους τους μαθητές του λέγει: «Σε δρόμο εθνών μην πάτε, και σε πόλη Σαμαρειτών μην εισέλθετε». 〈Από τον Αμώς.〉 «Σας κατέστρεψα, όπως κατέστρεψε ο Θεός τα Σόδομα και τα Γόμορρα, και γίνατε σαν δαυλός που ανασπάστηκε από τη φωτιά, και ούτε έτσι επιστρέψατε σε εμένα, λέγει ο Κύριος.» Και εδώ ο ίδιος ο Κύριος λέγει ότι κάποιος Θεός προκάλεσε την καταστροφή των Σοδόμων, όντας δηλαδή ο ίδιος έτερος από εκείνον που δηλώνεται από αυτόν. Και στην καταστροφή των Σοδόμων παρίστανται δύο Κύριοι, όταν έβρεξε ο Κύριος «πυρ παρά Κυρίου» στα Σόδομα και στα Γόμορρα. Όποια λοιπόν καταστροφή, λέγει, υπέμειναν τα Σόδομα εξαιτίας των άτοπων δυσσεβειών τους, τα ίδια θα υποστείτε και εσείς, άνθρωποι, «και ούτε έτσι επιστρέψατε σε εμένα».

Εύλογα, λοιπόν, με το ίδιο Πνεύμα και ο πάνσοφος Μωυσής, ξεκινώντας τη δική του αφήγηση περί της κοσμογονίας, λέει ότι στην αρχή που προαναφέρθηκε, ο Θεός δημιούργησε τον ουρανό και τη γη. Και εισάγει τον Θεό να συνομιλεί με αυτόν, ως τον οικείο και πρωτότοκο Λόγο Του, κατά τη δημιουργία του ανθρώπου, στα όσα γράφει: «Και είπε ο Θεός· ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας». Αυτό ακριβώς υπαινισσόταν και ο ψαλμωδός, όταν, αναφερόμενος εκτενώς στο πρώτο Αίτιο, λέει: «Αυτός είπε, και έγιναν· αυτός έδωσε εντολή, και κτίστηκαν», παρουσιάζοντας ξεκάθαρα τη διαταγή και την προσταγή του πρώτου προς το δεύτερο Αίτιο, όπως δηλαδή ενός Πατέρα προς τον Υιό. Διότι είναι βεβαίως απολύτως προφανές ότι καθένας που λέει κάτι, το λέει σε κάποιον άλλον, και εκείνος που δίνει εντολή, δίνει εντολή σε κάποιον άλλον εκτός από τον εαυτό του. Απερίφραστα, εξάλλου, ο Μωυσής πάλι, μνημονεύοντας δύο Κυρίους, δηλαδή τον Πατέρα και τον Υιό, αφηγείται κάπως έτσι σχετικά με την τιμωρία των ασεβών, λέγοντας: «Και έβρεξε ο Κύριος εκ μέρους του Κυρίου πάνω στα Σόδομα και τα Γόμορρα θειάφι και πυρ». Σε συμφωνία με αυτά και ο Δαβίδ ψάλλοντας είπε: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου· κάθισε εκ δεξιών μου, έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου». Και προχωρώντας, υπαινίχθηκε την κρυφή και απολύτως απόρρητη γέννησή Του, λέγοντας: «Εκ γαστρός, προ του εωσφόρου, σε γέννησα».

ΙΕ΄. ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΑΙΤΙΟΥ Ας θεωρηθούν, λοιπόν, ομολογημένα με αυτόν τον τρόπο τα όσα αφορούν το πρώτο Αίτιο των όλων. Εξέτασε όμως και τα σχετικά με το δεύτερο, το οποίο τα ιερά λόγια των Εβραίων διδάσκουν ότι είναι ο Λόγος του Θεού και Θεός εκ Θεού, όπως ακριβώς έχουμε διδαχθεί να θεολογούμε και εμείς οι ίδιοι. Ο Μωυσής, λοιπόν, ρητά θεολογεί περί δύο Κυρίων, στα σημεία όπου λέει: «Και έβρεξε ο Κύριος από τον Κύριο φωτιά και θειάφι πάνω στην πόλη των ασεβών», όπου, όπως συνηθίζει, έκανε και για τους δύο όμοια χρήση των εβραϊκών χαρακτήρων· και αυτή είναι η ανεκφώνητη από αυτούς θεολογία μέσω των τεσσάρων γραμμάτων. Με αυτό συμφωνεί και ο Δαβίδ, ένας άλλος προφήτης και ταυτόχρονα βασιλιάς των Εβραίων, λέγοντας: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου: κάθισε εκ δεξιών μου», υποδεικνύοντας τον ύψιστο Θεό με τον πρώτο «Κύριο», και τον δεύτερο μετά από αυτόν με τη δεύτερη προσωνυμία. Διότι, σε ποιον άλλον είναι θεμιτό να υπονοηθεί ότι παραχωρούνται τα δεξιά της αγέννητης Θεότητας, παρά μόνο σε αυτόν για τον οποίο γίνεται ο λόγος; Τον οποίο ο ίδιος προφήτης σε άλλα σημεία διασαφηνίζει πιο καθαρά, υποστηρίζοντας ότι αυτός για τον οποίο θεολογεί είναι ο δημιουργικός Λόγος του Πατέρα για τα σύμπαντα, όταν λέει: «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί.» Και τον ίδιο επίσης παρουσιάζει ως σωτήρα εκείνων που έχουν ανάγκη τη θεραπεία του, λέγοντας: «Απέστειλε τον λόγο του και τους γιάτρεψε.»

Ζʹ. Ανατραφείς λοιπόν και εκπαιδευθείς με αυτόν τον τρόπο, όπως ακριβώς θα έπρεπε και σήμερα να είναι εκείνοι που πρόκειται να προΐστανται του λαού και να διαχειρίζονται το μέγα σώμα του Χριστού, σύμφωνα με τη μεγάλη βουλή και πρόγνωση του Θεού, η οποία από παλιά θέτει τις βάσεις των μεγάλων πραγμάτων, εντάσσεται στο μέγα τούτο ιερό βήμα, και καθίσταται ένας από εκείνους που εγγίζουν τον Θεό, ο οποίος και τους εγγίζει, και αξιώνεται την ιερή στάση και τάξη. Και αφού διήλθε όλη την ακολουθία των βαθμών, για να συντομεύσω τα ενδιάμεσα, του εμπιστεύονται την προεδρία του λαού, πράγμα που ισοδυναμεί με το να πω, την επιστασία όλης της οικουμένης. Και δεν ξέρω να πω αν λαμβάνει την ιεροσύνη ως έπαθλο αρετής ή ως πηγή και ζωή της Εκκλησίας. Διότι έπρεπε, καθώς αυτή εξέλειπε από τη δίψα για την αλήθεια, να ποτιστεί όπως ο Ισμαήλ, ή, όπως ο Ηλίας από τον χείμαρρο, ενώ η γη είχε ξεραθεί από την ανομβρία, να δροσιστεί, και, ενώ ανέπνεε αμυδρά, να αναζωογονηθεί, και να απομείνει σπέρμα στον Ισραήλ· για να μη γίνουμε σαν τα Σόδομα και τα Γόμορρα, των οποίων περιβόητη μεν ήταν η κακία, περιβοητότερη όμως η καταστροφή, αφού κατακλύστηκαν από πυρ και θειάφι.

«Ποιος γνωρίζει», λέγει, «εάν θα επιστρέψει, και θα μετανοήσει, και θα αφήσει πίσω του ευλογία;» Εγώ το γνωρίζω αυτό σαφώς, όντας εγγυητής της φιλανθρωπίας του Θεού. Και εγκαταλείποντας την οργή, η οποία του είναι παρά φύσιν, θα στραφεί προς εκείνο που του είναι κατά φύσιν, το έλεος. Διότι προς την πρώτη εξαναγκάζεται από εμάς, ενώ προς το δεύτερο έχει φυσική κλίση. Και εάν πατάσσει όταν εξαναγκάζεται, πώς δεν θα δείξει άφεση όταν ενεργήσει σύμφωνα με τη φύση του; Αρκεί μόνο να ελεήσουμε τους ίδιους τους εαυτούς μας, ανοίγοντας τον δρόμο για τη δίκαιη ευσπλαχνία του Πατέρα. Ας σπείρουμε με δάκρυα, για να θερίσουμε με αγαλλίαση. Ας γίνουμε Νινευίτες και όχι Σοδομίτες. Ας θεραπεύσουμε την κακία, ας μην καταστραφούμε μαζί με την κακία. Ας ακούσουμε τον Ιωνά να κηρύττει, για να μην κατακλυστούμε από πυρ και θειάφι. Κι αν εξέλθουμε από τα Σόδομα, ας ανεβούμε στο όρος, ας καταφύγουμε στη Σηγώρ, ας εισέλθουμε μαζί με τον ήλιο που ανατέλλει. Ας μη σταθούμε πουθενά σε ολόκληρη τη γύρω περιοχή· ας μην κοιτάξουμε πίσω μας, ας μην παγώσουμε γινόμενοι στήλη άλατος, μια στήλη πραγματικά αθάνατη, η οποία αποτελεί κατηγορία για την ψυχή που επιστρέφει στην κακία.

Να πράττεις έργα άξια της ευκλείας. Εάν όμως αυτή απουσιάζει, ας μη σε θλίβει ο ψεύτικος λόγος, αλλά να προχωράς πρόθυμα την οδό σου. Οι άλλοι ας υλακτούν μάταια· σε τίποτα δεν πρόκειται να βλάψουν τον θείο έρωτα. Ο δε φθόνος ας κατατήκει τα μάτια τους. Και εσύ, έχοντας διαφύγει από τα Σόδομα, και έχοντας αποφύγει την τέφρα αυτού του βίου και την οδυνηρή απειλή του θείου πυρός, μην στρέψεις το βλέμμα σου προς τα Σόδομα, διότι παρευθύς θα πετρώσεις, στήλη της κακίας και του σκληρού θανάτου.