Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 2:10

Επομένως, αυτοί θα παραληφθούν στο όρος του Ισαάκ. Εκεί θα δουν τον σταυρό και την ανάσταση. Εγώ λέω ότι αυτό το όρος είναι ο παράδεισος· διότι αυτός είναι η γη των ζώντων, την οποία έχει ειπωθεί ότι θα κληρονομήσουν οι πράοι. Και το ότι ο παράδεισος είναι υψηλότερος από αυτή τη γη, το επιβεβαιώνει ο Απόστολος λέγοντας ότι αρπάχθηκε στον παράδεισο· και η λέξη αρπαγή υποδηλώνει ανύψωση. Γι' αυτό, επειδή είναι αδύνατον για τους ανθρώπους να ανεβούν εκεί, ο Θεός το καθιστά δυνατό μέσω αρπαγής. Και στη Γένεση λέει ότι οι τέσσερις ποταμοί εκπορεύονται από εκεί· δεν είναι δυνατόν όμως το νερό να εκπορευθεί από μια χαμηλότερη περιοχή προς μια άλλη υψηλότερη· αλλά και ο ποταμός Γηών, διαμέσου της ορεινής γης της Θηβαΐδας, κατεβαίνει προς την Αίγυπτο, όπως είναι φανερό ότι κάνει και προς την Αιθιοπία· επομένως κατεβαίνει από υψηλότερο μέρος.

Αυτός λοιπόν ο Αδάμ τοποθετήθηκε στον παράδεισο και έφαγε από το ξύλο. Ο δε παράδεισος, λέει, ήταν «στην Εδέμ προς ανατολάς»· «πηγή δε ανέβαινε από την Εδέμ», και δεν είπε «κατέβαινε», για να μη νομίσουμε ότι η Εδέμ βρίσκεται στον ουρανό. Διότι, εάν ήταν στον ουρανό, θα έλεγε ότι πηγή «κατέρχεται» από ψηλά. Αλλά λέει επίσης: «ποταμός εκπορεύεται από την Εδέμ»· και δεν είπε ότι κατέρχεται. Αυτός «χωρίζεται σε τέσσερις αρχές. Το όνομα του ενός είναι Φισών», και βλέπουμε τον Φισών μπροστά στα μάτια μας. Και ο μεν Φισών είναι ο Γάγγης, όπως ονομάζεται από τους Ινδούς και τους Αιθίοπες, οι δε Έλληνες τον ονομάζουν Ινδό ποταμό. «Διότι περικυκλώνει όλη την Ευιλάτ», τη μικρή και τη μεγάλη Αιθιοπία, τα μέρη των Ευιλαίων, διαπερνά δε τη μεγάλη Αιθιοπία και εκβάλλει στον νότο και καταλήγει εσωτερικά των Γαδείρων στον μεγάλο Ωκεανό. Δεύτερος ποταμός είναι ο «Γεών». Και βλέπουμε τον ποταμό αισθητά και όχι αλληγορικά· διότι αυτός είναι που κατέρχεται μέσω της Αιθιοπίας και διαπερνά τη μικρή Αιθιοπία, την Ανουβίτιδα και τη Βλεμμύα και την Αξωμίτιδα, και κατακλύζοντας τα μέρη της Θηβαΐδας και της Αιγύπτου εκβάλλει σε αυτήν τη θάλασσα. Εάν δε κάποιος δυσπιστεί, ας ακούσει τον Ιερεμία που λέει: «τι ζητάτε εσείς στη γη της Αιγύπτου, για να πιείτε το θολωμένο νερό του Γεών;» «

Διότι, σε σύγκριση με τη μεγάλη και απάτητη εκείνη έρημο, την οποία διέσχισε ο Ισραήλ επί δύο γενεές, η πιο κεντρική οδός της πόλεως είναι περισσότερο απέραντη και αδιάβατη· και τα γαλήνια και ακύμαντα λιμάνια έχουν γίνει εικόνα της θάλασσας εκείνης, την οποία εκείνοι, αφού σχίστηκε και ορθώθηκε σαν τείχος, διέβησαν ιππήλατα και στη λεωφόρο της οποίας καταποντίστηκαν οι Αιγύπτιοι, φαντάζοντας πολλές φορές, εξαιτίας των φόνων που γίνονται μέσα σε αυτά, σαν Ερυθρά Θάλασσα. Ο δε ποταμός που διαρρέει την πόλη, άλλοτε μεν φάνηκε πιο ξηρός από την άνυδρη έρημο και περισσότερο αυχμηρός από εκείνην που διασχίζοντας ο Ισραήλ δίψασε τόσο πολύ, ώστε να καταβοά εναντίον του Μωυσή, και να τρέξει γι' αυτούς πόσιμο νερό από την απόκρημνη πέτρα από Εκείνον που μόνος επιτελεί θαυμάσια· άλλοτε πάλι πλημμύρισε τόσο πολύ, ώστε κατακλύζοντας όλα τα περίχωρα, και τους δρόμους και τους αγρούς, να επαναφέρει την απειλή της ορμής των υδάτων που συνέβη επί Νώε· και πάντοτε ρέει προς τα κάτω μιασμένος με αίμα, φόνους και καταποντισμούς, όπως ακριβώς έγινε από τον Μωυσή στον Φαραώ, όταν μεταβλήθηκε σε αίμα και ανέδιδε δυσοσμία. Και ποιο άλλο νερό θα μπορούσε να γίνει μέσο καθαρμού για το νερό που τα καθαρίζει όλα; Πώς ο μεγάλος και ατελείωτος για τους ανθρώπους ωκεανός, αν χυνόταν πάνω της, θα μπορούσε να ξεπλύνει αυτή την πικρή θάλασσα; Ή πώς ο μεγάλος ποταμός, που εκπορεύεται από την Εδέμ, αν διοχέτευε τις τέσσερις αρχές στις οποίες χωρίζεται στην παραπόταμο του Γηών, θα μπορούσε να αποπλύνει το μίασμα του αίματος;

Και προσθέτει: διότι έτσι είπε ο Σωτήρας προς τις ιερές πηγές: «πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη». Έπειτα, σαν να συνοψίζει τον λόγο του, εισάγει το συμπέρασμα στη δική του διήγηση λέγοντας: είναι από παντού φανερό ότι οι ιεροί απόστολοι ονομάστηκαν μεταφορικά και πηγές από τον προφήτη. Και ενώ θέλει οι απόστολοι να είναι οι πηγές, δεν του αρέσουν οι προφήτες· γιατί άραγε, παρά μόνο επειδή δεν μπορούσε να τοποθετήσει τη σάρκα του Σωτήρα πριν από εκείνους; Καίτοι, ακόμη και πριν από τις φυσικές και αισθητές πηγές, τις οποίες μνημόνευσε και ο Μωυσής στην κοσμογονία λέγοντας «πηγή δε ανέβαινε από τη γη και πότιζε όλο το πρόσωπο της γης» και πάλι «ποταμός δε εκπορεύεται από την Εδέμ για να ποτίζει τον παράδεισο», προϋπήρχε ο Υιός του Θεού, ο Οποίος διδάσκει αυτά για τον εαυτό Του στο βιβλίο των Παροιμιών. Εκείνος δε που αποκαλύπτεται στον Ιώβ μνημονεύει και πηγές της θάλασσας λέγοντας: «ήλθες δε στην πηγή της θάλασσας, και στα ίχνη της αβύσσου περπάτησες;». Επειδή δε η Γραφή διδάσκει ότι υπάρχουν και κάποια ύδατα υπεράνω των ουρανών, λέγοντας: «αινείτε Αυτόν οι ουρανοί των ουρανών, και τα ύδατα τα υπεράνω των ουρανών», είναι λογικό να νοήσουμε ότι υπάρχουν κάποιες πηγές και για εκείνα τα ύδατα (όποια και αν είναι η φύση τους), έτσι ώστε να αποδειχθεί ότι είναι αρχαιότερος και από εκείνες Εκείνος που έχει πει ότι προϋπάρχει «πριν προέλθουν οι πηγές των υδάτων».

Επαινώ και τη 〈στενή και τεθλιμμένη οδό〉, —δεν γνωρίζω εάν οδηγεί στη βασιλεία ή στον Άδη, για χάρη σου όμως ας οδηγεί στη βασιλεία,— και εκείνη που βρίσκεται στο μέσον· τι προτιμάς, άραγε να την ονομάσω ψευδόμενος Εδέμ και πηγή που μερίζεται σε τέσσερις αρχές από την οποία ποτίζεται η οικουμένη, ή ξηρά και άνυδρη έρημο, την οποία θα ημερώσει κάποιος Μωυσής, αναβλύζοντας νερό από την πέτρα με το ραβδί του;

Επειδή λοιπόν η ποικιλία της αρετής είναι άπειρη και το κάλλος της απερίγραπτο, έχοντας λάβει την αρχή τους από την πολυποίκιλη σοφία του Θεού, για τον λόγο αυτό έχει γραφτεί ότι ο Θεός φύτεψε παράδεισο όχι «κατά ανατολήν», αλλά «κατά ανατολάς». Διότι καθένα από τα φυτά που φυτεύτηκαν από τον Κύριο άστραφτε, στολισμένο με το δικό του φως αρετής. Εκεί βρίσκονται «τα ορμητικά νερά του ποταμού που ευφραίνει την πόλη του Θεού». Αλλού πάλι ονομάζεται «χείμαρρος τρυφής», ο οποίος τρέφει και αυξάνει τα κάλλη εκείνων των νοητών φυτών, και ο οποίος στη συνέχεια της προκείμενης Γραφής αναφέρεται ως «ποταμός που πορεύεται από την Εδέμ για να ποτίζει τον παράδεισο».

Εάν όμως είσαι πνευματικός και στοχάζεσαι ανώτερα από τις σαρκικές απολαύσεις, ανέβα με τη διάνοια προς τα κάλλη των αγγέλων, κατανόησε τους καρπούς της δικαιοσύνης που υπάρχουν σε αυτούς, ατένισε τον ποταμό του Θεού που είναι γεμάτος από ύδατα, του οποίου τα ορμητικά ρεύματα ευφραίνουν την πόλη του Θεού, της οποίας τεχνίτης και δημιουργός είναι ο Θεός. Εκείνη την πόλη διαρρέει αυτός ο ποταμός, ο οποίος πηγάζει από την Εδέμ και ποτίζει τον παράδεισο. Αφού κατανοήσεις βαθιά με τη διάνοια όλα αυτά, δόξαζε τον δημιουργό τους, ο οποίος έπλασε τόσα και τόσο μεγάλα αγαθά για εσένα και για τη δική σου απόλαυση, και σε αξίωσε τέτοιας δόξας, εφόσον στρέφεσαι πάντοτε προς αυτόν και αντιλαμβάνεσαι από ποιον και για ποιον σκοπό παρήχθης στην ύπαρξη· διότι σε αυτόν πρέπει η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Εντρύφησε στον Κύριο, και θα σου δώσει τα αιτήματα της καρδιάς σου. Επειδή, λοιπόν, το κάλλος της αρετής είναι άπειρο, έχοντας την αρχή του στην πολυποίκιλη σοφία του Θεού, για τον λόγο αυτό έχει γραφτεί ότι ο Θεός φύτεψε παράδεισο όχι «κατά ανατολήν», αλλά «κατά ανατολάς». Διότι καθένα από τα φυτά που φυτεύτηκαν από τον Κύριο άστραφτε, στολισμένο με το δικό του φως. Εκεί βρίσκονται τα ορμητικά νερά του ποταμού που ευφραίνει την πόλη του Θεού· αλλού ονομάζεται χείμαρρος τρυφής, ο οποίος τρέφει και αυξάνει τα ουράνια κάλλη των φυτών, και ο οποίος στη συνέχεια ονομάζεται ποταμός που εξέρχεται από την Εδέμ για να ποτίζει τον παράδεισο.

Αυτοί λένε ότι ο όφις είναι η υγρή ουσία, όπως ακριβώς είπε και ο Θαλής ο Μιλήσιος, και ότι τίποτα απολύτως από τα όντα, αθάνατα ή θνητά, έμψυχα ή άψυχα, δεν μπορεί να συσταθεί χωρίς αυτόν. Επίσης, ότι τα πάντα υποτάσσονται σε αυτόν, και ότι αυτός είναι αγαθός, και ότι περιέχει μέσα του, όπως «στο κέρας του μονόκερω ταύρου», το κάλλος όλων των άλλων, και ότι προσδίδει την ωραιότητα σε όλα τα όντα σύμφωνα με τη δική τους φύση και συγγένεια. Σαν να διαπερνά τα πάντα, σαν «ποταμός που εκπορεύεται από την Εδέμ για να ποτίζει τον παράδεισο» και «χωρίζεται σε τέσσερις αρχές». Και λένε ότι η Εδέμ είναι ο εγκέφαλος, σαν να είναι δεμένος και σφιγμένος στους περιβάλλοντες χιτώνες του όπως στους ουρανούς, ενώ νομίζουν ότι παράδεισος είναι ο άνθρωπος μόνο ως προς το μέρος της κεφαλής του. Εξερχόμενος λοιπόν αυτός ο ποταμός από την Εδέμ —δηλαδή από τον εγκέφαλο— «χωρίζεται σε τέσσερις αρχές· και το όνομα του πρώτου ποταμού ονομάζεται Φεισών· αυτός είναι που περικυκλώνει όλη τη γη Ευιλάτ· εκεί λοιπόν υπάρχει το χρυσάφι· και το χρυσάφι της γης εκείνης είναι καλό· και εκεί υπάρχει ο άνθρακας και ο πράσινος λίθος»· αυτός, λέει, είναι ο οφθαλμός, καθώς μαρτυρεί τα λεγόμενα με την αξία και τα χρώματά του. Ενώ το «όνομα του δεύτερου ποταμού είναι Γεών· αυτός είναι που περικυκλώνει όλη τη γη της Αιθιοπίας»· αυτή, λέει, είναι η ακοή, όντας κάπως λαβυρινθώδης.

Και ο καθολικός όφις, λέει, αυτός είναι ο σοφός λόγος της Εύας. Αυτό, λέει, είναι το μυστήριο της Εδέμ, αυτός είναι ο ποταμός που εκπορεύεται από την Εδέμ, αυτό είναι το σημείο που τέθηκε στον Κάιν, ώστε καθένας που τον βρίσκει να μην τον σκοτώσει. Αυτός, λέει, είναι ο Κάιν του οποίου τη θυσία δεν δέχθηκε ο θεός αυτού του κόσμου, αλλά προσδέχθηκε την αιματοβαμμένη του Άβελ· διότι στα αίματα, λέει, χαίρεται ο δεσπότης αυτού του κόσμου. Αυτός είναι, λέει, εκείνος που στις έσχατες ημέρες φάνηκε με ανθρώπινη μορφή στα χρόνια του Ηρώδη, ο οποίος έγινε κατά την εικόνα του Ιωσήφ που πουλήθηκε από τα χέρια των αδελφών του, του οποίου και μόνο το ένδυμα ήταν ποικιλόχρωμο. Αυτός είναι, λέει, ο οποίος έγινε κατά την εικόνα του Ησαύ, του οποίου η στολή ευλογήθηκε ακόμη και όταν ο ίδιος ήταν απών· ο οποίος δεν δέχθηκε, λέει, την τυφλή ευλογία, αλλά πλούτισε από έξω, χωρίς να λάβει τίποτα από αυτόν που μειωνόταν η όρασή του· του οποίου το πρόσωπο είδε ο Ιακώβ «όπως θα έβλεπε άνθρωπος πρόσωπο Θεού». Γι' αυτόν, λέει, έχει γραφτεί: «όπως ο Νεβρώδ, γίγαντας κυνηγός ενώπιον του Κυρίου». Υπάρχουν δε, λέει, πολλοί που τον μιμούνται αντιθέτως, τόσοι όσοι ήταν οι όφεις στην έρημο που δάγκωναν τους υιούς του Ισραήλ, από τους οποίους έσωσε αυτούς που δαγκώνονταν εκείνος ο τέλειος όφις, τον οποίο έστησε ο Μωυσής. Αυτό είναι, λέει, εκείνο που έχει ειπωθεί: «και όπως ακριβώς ύψωσε ο Μωυσής τον όφι στην έρημο, έτσι πρέπει να υψωθεί και ο Υιός του ανθρώπου».

Αφού δημιουργήθηκαν τα πάντα, όπως έχει γραφτεί από τον Μωυσή, ο ουρανός και η γη και όσα υπάρχουν σε αυτά, οι δώδεκα άγγελοι της μητέρας χωρίστηκαν «σε τέσσερις αρχές», και κάθε τέταρτο από αυτούς ονομάζεται ποταμός: Φεισών και Γεών και Τίγρης και Ευφράτης, όπως, λέει, αναφέρει ο Μωυσής. Αυτοί οι δώδεκα άγγελοι περιφέρονται στα τέσσερα μέρη, στενά συνδεδεμένοι μεταξύ τους, και κυβερνούν τον κόσμο, έχοντας λάβει από την Εδέμ μια σατραπική εξουσία πάνω στον κόσμο. Διότι δεν παραμένουν πάντα στους ίδιους τόπους, αλλά σαν σε κυκλικό χορό περιφέρονται σε όλη τη γη, αλλάζοντας από τόπο σε τόπο και παραχωρώντας ο ένας στον άλλον, σε συγκεκριμένους χρόνους και διαστήματα, τους τόπους που τους έχουν οριστεί. Όταν δε επικρατεί στους τόπους ο Φεισών, λέει, λιμός, στενοχώρια και θλίψη συμβαίνουν σε εκείνο το μέρος της γης, διότι είναι φειδωλό το τάγμα αυτών των αγγέλων. Ομοίως και σε καθένα από τα τέσσερα μέρη, ανάλογα με τη δύναμη και τη φύση κάθε ποταμού, προκύπτουν κακοί καιροί και εξάρσεις ασθενειών. Και αυτό, κατά την επικράτηση αυτών των τεσσάρων ποταμών, σαν ένα ρεύμα κακίας σύμφωνα με το θέλημα της Εδέμ, περιφέρεται αδιάκοπα στον κόσμο.

Πώς λοιπόν και με ποιον τρόπο, λέει, πλάθει τον άνθρωπο ο Θεός; Στον παράδεισο· διότι έτσι του φαίνεται καλό. Ας υποθέσουμε, λέει, ότι ο παράδεισος είναι η μήτρα· και ότι αυτό είναι αληθές, το διδάσκει η Γραφή όταν λέει: «Εγώ είμαι αυτός που σε πλάθει μέσα στη μήτρα της μητέρας σου»· διότι και αυτό έτσι θέλει να έχει γραφτεί. Αλληγορώντας λοιπόν τον παράδεισο, λέει, ο Μωυσής εννοούσε τη μήτρα, αν πρέπει να πιστέψουμε στον λόγο του. Εάν δε ο Θεός πλάθει τον άνθρωπο στη μήτρα της μητέρας, δηλαδή στον παράδεισο, όπως είπα, ας θεωρηθεί ως παράδεισος η μήτρα, ως Εδέμ το χόριο, και ως «ποταμός που εκπορεύεται από την Εδέμ για να ποτίζει τον παράδεισο» ο ομφαλός. Και αυτός, λέει, ο ομφαλός «χωρίζεται σε τέσσερις αρχές»· διότι εκατέρωθεν του ομφαλού υπάρχουν δύο εκτεινόμενες αρτηρίες, αγωγοί του πνεύματος, και δύο φλέβες, αγωγοί του αίματος.

Ο ποταμός, λοιπόν, λέγει, που εκπορεύεται από την Εδέμ χωρίζεται σε τέσσερις αρχές, σε τέσσερις οχετούς, δηλαδή στις τέσσερις αισθήσεις του γεννώμενου ανθρώπου: την όραση, [την ακοή,] τη γεύση, την όσφρηση και την αφή. Διότι αυτές μόνο τις αισθήσεις έχει το παιδί που πλάθεται στον παράδεισο. Αυτός δε, λέγει, είναι ο νόμος που έθεσε ο Μωυσής, και προς αυτόν τον ίδιο τον νόμο έχει γραφτεί το καθένα από τα βιβλία, όπως δηλώνουν οι επιγραφές τους. Διότι το πρώτο βιβλίο είναι η Γένεσις: αρκούσε, λέγει, για τη γνώση των πάντων η επιγραφή του βιβλίου. Διότι αυτή, λέγει, η Γένεσις είναι η όραση, στην οποία χωρίζεται ο ένας βραχίονας του ποταμού, επειδή ο κόσμος θεάθηκε μέσω της όρασης. Η δε επιγραφή του δεύτερου βιβλίου είναι Έξοδος: διότι έπρεπε αυτό που γεννήθηκε, αφού διέλθει την Ερυθρά θάλασσα, να έλθει στην έρημο -και ως Ερυθρά θάλασσα, λέγει, εννοεί το αίμα- και να γευθεί πικρό νερό. Διότι πικρό, λέγει, είναι το νερό μετά την Ερυθρά θάλασσα, το οποίο αντιπροσωπεύει την οδό της γνώσης κατά τον παρόντα βίο, η οποία διανύεται μέσα από επίπονα και πικρά πράγματα. Όταν όμως μεταστράφηκε από τον Μωυσή -δηλαδή από τον Λόγο- το πικρό εκείνο έγινε γλυκό. Και το ότι αυτά έχουν έτσι, μπορεί κανείς, λέγει, να το ακούσει από την κοινή παράδοση όλων των εθνών, σύμφωνα με όσα λένε οι ποιητές: στη ρίζα μεν ήταν μαύρο, ενώ το άνθος του έμοιαζε με γάλα, μώλυ το ονομάζουν οι θεοί, και είναι δύσκολο να το ξεριζώσουν οι θνητοί άνθρωποι, όμως οι θεοί μπορούν τα πάντα.

Είδες το μήκος του παραδείσου να εκτείνεται έως τα πέρατα της οικουμένης; Εδώ δεν υπάρχει όφις, ο τόπος είναι καθαρός από θηρία, και περιτειχίζεται με τη χάρη του Πνεύματος. Έχει και πηγή αυτός ο παράδεισος, όπως ακριβώς και εκείνος, πηγή που είναι μητέρα αμέτρητων ποταμών, και όχι μόνο τεσσάρων. Διότι αυτή η πηγή δεν αναβλύζει τον Τίγρη, ούτε τον Ευφράτη, ούτε τον Αιγυπτιακό Νείλο, ούτε τον Ινδικό Γάγγη, αλλά αναρίθμητους ποταμούς. Ποιος τα λέει αυτά; Ο ίδιος ο Θεός που μας χάρισε τους ποταμούς· «Εκείνος που πιστεύει σε εμένα», λέει, «όπως είπε η Γραφή, ποταμοί ζωντανού νερού θα ρεύσουν από την κοιλία του». Είδες πώς δεν είναι τέσσερις οι ποταμοί, αλλά απεριόριστοι αυτοί που εκχέονται από εκείνη την πηγή; Και η πηγή δεν είναι θαυμαστή μόνο ως προς το πλήθος, αλλά και ως προς τη φύση της· διότι τα νάματα δεν είναι ύδατος, αλλά είναι τα χαρίσματα του Πνεύματος. Αυτή η πηγή μοιράζεται σε κάθε ψυχή των πιστών, και δεν μειώνεται· μοιράζεται, και δεν δαπανάται· κατακερματίζεται, και δεν ελαττώνεται· σε όλους είναι ολόκληρη, και στον καθένα ολόκληρη. Τόσο μεγάλα είναι τα χαρίσματα του Πνεύματος. Θέλεις να μάθεις την αφθονία αυτών των ναμάτων; Θέλεις να μάθεις τη φύση των υδάτων; Πώς δεν μοιάζουν με αυτά, αλλά είναι ανώτερα και θαυμαστότερά τους; Άκουσε πάλι τον ίδιο τον Χριστό να λέει στη Σαμαρείτιδα, για να μάθεις την αφθονία της πηγής.

Γι' αυτόν τον λόγο έκανε ήδη μνεία του δέντρου, και μας διηγείται στη συνέχεια τα ονόματα των ποταμών και τον διαχωρισμό τους, όπως θα έλεγε κανείς, και το πώς από εκείνον που παρείχε την άρδευση στον παράδεισο, άλλοι ποταμοί, αφού διαιρέθηκαν σε τέσσερις πηγές, διαμοιράστηκαν με αυτόν τον τρόπο στις περιοχές της γης. Αλλά ίσως εκείνοι που επιθυμούν να ομιλούν με βάση τη δική τους σοφία, πάλι δεν παραδέχονται ούτε ότι οι ποταμοί είναι ποταμοί, ούτε ότι τα ύδατα είναι ύδατα, αλλά πείθουν όσους επιλέγουν να τους προσφέρουν την ακοή τους να φαντάζονται κάτι άλλο. Εμείς όμως, παρακαλώ, ας μην τους ανεχόμαστε, αλλά ας κλείνουμε τα αυτιά μας σε αυτούς, και ας πειθόμαστε στη θεία Γραφή· και ακολουθώντας όσα λέγονται από αυτήν, ας φροντίζουμε να εναποθέτουμε στις ψυχές μας τα υγιή δόγματα, και μαζί με αυτά να επιδεικνύουμε και ακρίβεια βίου, ώστε και ο βίος να μαρτυρεί υπέρ των δογμάτων, και τα δόγματα να καθιστούν τον βίο πιο αξιόπιστο. Διότι ούτε αν έχουμε ορθά δόγματα, αλλά παραμελούμε τον βίο μας, θα προκύψει κάποιο όφελος για εμάς· ούτε αν έχουμε καλό βίο, αλλά παραμελούμε τα ορθά δόγματα, θα μπορέσουμε να αποκομίσουμε κάτι χρήσιμο για τη σωτηρία μας. Επειδή αρμόζει, αν θέλουμε και να ελευθερωθούμε από τη γέεννα και να επιτύχουμε τη βασιλεία, να κοσμούμαστε και με τα δύο: και με την ορθότητα των δογμάτων και με την επιμέλεια του βίου. Διότι τι όφελος υπάρχει, πες μου, από ένα δέντρο που υψώνεται πολύ ψηλά και είναι κατάφυτο από φύλλα, όταν στερείται καρπών;

Του εν αγίοις πατρός ημών Ιωάννου αρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως του Χρυσοστόμου, εγκώμιο στον άγιο απόστολο Παύλο, λόγος πρώτος. Δεν θα έκανε λάθος κάποιος αν ονόμαζε την ψυχή του Παύλου λιβάδι αρετών και πνευματικό παράδεισο, τόσο πολύ άνθιζε με τη χάρη, ενώ ταυτόχρονα επεδείκνυε τη φιλοσοφία της ψυχής του άξια αυτής της χάρης. Επειδή, λοιπόν, έγινε σκεύος εκλογής και καθάρισε καλά τον εαυτό του, άφθονη ξεχύθηκε μέσα του η δωρεά του Πνεύματος. Γι' αυτό και γέννησε για εμάς τους θαυμαστούς ποταμούς, όχι μόνο τέσσερις, όπως η πηγή του παραδείσου, αλλά πολύ περισσότερους, οι οποίοι ρέουν καθημερινά, και δεν ποτίζουν τη γη, αλλά διεγείρουν τις ψυχές των ανθρώπων προς την καρποφορία της αρετής. Ποιος λόγος, λοιπόν, θα σταθεί αρκετός για τα κατορθώματά του; Ή ποια γλώσσα θα μπορέσει να φτάσει στο ύψος των εγκωμίων του; Διότι, όταν μία ψυχή έχει συγκεντρώσει όλα τα καλά που υπάρχουν στους ανθρώπους, και μάλιστα όλα σε υπερθετικό βαθμό, και όχι μόνο των ανθρώπων, αλλά και των αγγέλων, πώς θα μπορέσουμε να ανταποκριθούμε στο μέγεθος των εγκωμίων; Όμως δεν θα σιωπήσουμε εξαιτίας αυτού, αλλά απεναντίας, γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο προπάντων θα μιλήσουμε. Διότι αποτελεί και αυτό το μέγιστο είδος εγκωμίου, το να υπερνικά δηλαδή το μέγεθος των κατορθωμάτων την ευχέρεια του λόγου, παρά τον άφθονο πλούτο του, και αυτή η ήττα είναι για εμάς πιο λαμπρή από αμέτρητα τρόπαια.

Είναι, λοιπόν, ο Ωκεανός σαν ένας ποταμός που περικυκλώνει ολόκληρη τη γη, για τον οποίο έχει κάνει λόγο, όπως νομίζω, η Γραφή, αναφέροντας ότι «ποταμός εκπορεύεται από τον παράδεισο», έχοντας πόσιμο και γλυκό νερό. Αυτός χορηγεί το νερό στις θάλασσες, το οποίο, χρονίζοντας μέσα στις θάλασσες και μένοντας ακίνητο, γίνεται πικρό, επειδή ο ήλιος και οι σίφωνες ανασύρουν διαρκώς το πιο λεπτό μέρος του· από αυτό σχηματίζονται και τα νέφη και δημιουργούνται οι βροχές, καθώς το νερό γλυκαίνει μέσω της διήθησης.

Τέσσερις ποταμοί ρέουν από τον Παράδεισο, σύμφωνα με τη θεία Γραφή: ο Φισών, ο Τίγρης, ο Γεών και ο Ευφράτης. Έπειτα, και αμέτρητους άλλους ποταμούς εξιστορούν όσοι έχουν ασχοληθεί με την ανακάλυψή τους, τους οποίους και ονομάζουν ως εξής: ο Ινδός, ο Βάκτρος, ο Χόσοπις, ο Αράξης, ο Τάναϊς, ο Τάρσισος, ο Ίστρος, ο Ροδανός, ο Εαγών, ο Νύσσης, ο Χρεμέτης. Και ενώ αμέτρητοι άλλοι ποταμοί ρέουν απλώς στην ανατολική και τη δυτική γη, στον βορρά και τον νότο, μόνο εκείνος επιλέχθηκε να ονομαστεί ποταμός του Θεού, πάνω στον οποίο ακούστηκε από τον ουρανό η φωνή του Πατρός, στον οποίο βαπτίστηκε ο Υιός και στον οποίο φανερώθηκε το Άγιο Πνεύμα με μορφή περιστεράς. «Ετοίμασας την τροφή τους», αυτών δηλαδή που βαπτίζονται στην ομοούσιο Τριάδα, την παναγία σου σάρκα, «διότι τέτοια είναι η ετοιμασία» αυτή για την άφεση των αμαρτιών. «Πότισε άφθονα τα αυλάκια της γης, πλήθυνε τα γεννήματά της» με τις βροχές σου «και θα ευφρανθεί αναβλαστάνοντας» πολυτελείς καρπούς. «Ευλόγησε τον κύκλο του έτους της χρηστότητάς σου, ώστε οι πεδιάδες σου να γεμίσουν από ευφορία και θα καταστούν εύφορα τα ωραία της ερήμου και με αγαλλίαση θα περιζωστούν οι βουνοί. Θα ενδυθούν τα κριάρια των προβάτων» με άφθονο μαλλί «και οι κοιλάδες θα πληθύνουν από σιτάρι· διότι θα αλαλάξουν και θα υμνήσουν».

ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΛΟΓΟΣ Β' ΓΙΑ ΤΑ ΥΠΟΛΟΙΠΑ ΠΕΡΙ ΜΕΤΑΝΟΙΑΣ Ευλόγησον, πάτερ. ***] εκείνων των θεαμάτων που υπερβαίνουν τον νου, ενώ το μήκος, το πλάτος και το μέγεθος εκείνου του θείου λειμώνα το φανέρωσε ο ποταμός που τον ποτίζει: «Διότι ποταμός», λέει, «εκπορεύεται από την Εδέμ για να ποτίζει τον παράδεισο». Γιατί όμως έκανε λόγο για άρδευση και για μέγεθος ποταμού; Διότι γνωρίζουμε ότι δεν υπάρχει παράδεισος που να μην έχει πηγαίο νερό το οποίο να τον αρδεύει, αλλά για να κατανοήσουμε πλήρως, από την αφθονία εκείνων των αρδευτικών υδάτων, το μέγεθος του τόπου που αρδεύεται. «Από εκεί», λέει, «χωρίζεται σε τέσσερις αρχές», εννοώντας τον Φισών και τον Γεών, μαζί με τον Τίγρη και τον Ευφράτη, εκ των οποίων ο ένας μόνο αρκεί για να αρδεύσει μια απέραντη έκταση γης. Τι να πούμε λοιπόν όταν και οι τέσσερις μαζί αναβλύζουν και αρδεύουν ταυτόχρονα τον θείο παράδεισο;

Διότι το «έλαβε» και το «έπλασε» και το «ενεφύσησε» και όλα τα παρόμοια, είναι αποδείξεις σωματικών μελών. Όμως ανέχεται αυτές τις εκφράσεις, για να δείξει με πόση τιμή και αξία καταξίωσε τον άνθρωπο. «Και φύτευσε ο Θεός παράδεισο στην Εδέμ προς ανατολάς και έθεσε εκεί τον άνθρωπο που έπλασε. Και έκανε ο Θεός να βλαστήσει ακόμη από τη γη κάθε δέντρο ωραίο στην όψη και καλό στη βρώση». Διότι όλα τα κοινά δέντρα τα έκανε η γη να βλαστήσουν κατά την τρίτη ημέρα, τότε που βλάστησε και το χορτάρι. Τα ωραία όμως δέντρα του παραδείσου κατά την έκτη, γι' αυτό και πρόσθεσε το: «Έκανε να βλαστήσει κάθε δέντρο ωραίο στην όψη και καλό στη βρώση και το δέντρο της ζωής στο μέσο του παραδείσου και το δέντρο της γνώσεως του καλού και του πονηρού». Διότι, αφού τον εγκατέστησε άρχοντα και βασιλιά όλων των επίγειων κτισμάτων του, εύλογα λοιπόν του ετοιμάζει και μια ξεχωριστή πόλη, για τέρψη και απόλαυση, εκείνον τον ιερότατο και ωραιότατο τόπο του παραδείσου. «Ποταμός δε έβγαινε από την Εδέμ για να ποτίζει τον παράδεισο», ο οποίος, αφού πότιζε τον θεϊκό και μέγιστο εκείνο κήπο, «χωρίζεται», λέει, «σε τέσσερις αρχές»: «Τον Φισών, ο οποίος κυκλώνει όλη τη γη της Ευιλάτ», όπου υπάρχει «το καλό χρυσάφι και ο πράσινος λίθος». «Τον Γεών, ο οποίος κυκλώνει τη γη της Αιθιοπίας» και πλημμυρίζει την Αίγυπτο.

Χαίρε, ουράνια κλίμακα, διά της οποίας κατήλθε στη γη εκείνος που είναι «υπεράνω των ουρανών». Χαίρε, εσύ που έλυσες το επιτίμιο του αρχιπάτορα και της προμήτορος Εύας. Χαίρε, λογικέ παράδεισε του άνθους της αφθαρσίας. Χαίρε, πηγή που αναβλύζεις από την Εδέμ και ποτίζεις τον παράδεισο, δηλαδή την Εκκλησία του Θεού και τις χορείες των πιστών, όπου και «χωρίζονται σε τέσσερις αρχές», τα τέσσερα ευαγγέλια, τα οποία καταρδεύουν την οικουμένη· εκεί «έκανε ο Θεός να βλαστήσει κάθε δέντρο ωραίο στην όραση» του νου, δηλαδή διδασκάλους, οσίους και μάρτυρες, «και καλό για την τροφή» της ψυχής.

Εγώ δε θεωρώ αυτόν τον θείο ναό και ως θεόβρυτο ποταμό, που πλένει και καθαρίζει «κάθε νόσο και κάθε ασθένεια», όπως αποφάνθηκε ο Κύριος. Και ένας ποταμός μεν εκπορεύεται από την Εδέμ για να ποτίζει τον παράδεισο, ο οποίος και χωρίζεται σε τέσσερις αρχές, των οποίων τα ονόματα είναι Φισών, Γεών, Τίγρης και Ευφράτης. Και εκείνος μεν ο ποταμός είχε την εκπόρευσή του από την Εδέμ· αυτός δε ο θειότατος ναός πλούτισε με τη χάρη από τον ουρανό, καθότι είναι το πανιερότατο ιερό ενός ουράνιου νου. Και εκείνος μεν διακρίνεται από πάνω σε τέσσερις αρχές· αυτός δε διαμερίζει τα νάματα των θαυμάτων σε μύριες αρχές, ποτίζοντας και αυτός τις πονεμένες καρδιές με θεόβρυτα ρεύματα ιαμάτων και ξηραίνοντας τα πανωλέθρια ρεύματα των δαιμόνων. Και εκείνου μεν τα ύδατα, διαιρούμενα και μεριζόμενα με τέσσερις τρόπους, κατακλύζουν τους Ευιλάτους, τους Αιθίοπες, τους Αιγυπτίους και τους Ασσυρίους, όπως έχει γραφτεί· αυτός δε ο θεοτίμητος ναός του αρχαγγέλου, αρδευόμενος άνωθεν από το θείο Πνεύμα, δεν κατακλύζει απλώς τους Ευιλάτους και τους Αιθίοπες και τα αιγυπτιακά μέρη, αλλά κατακλύζει όλη την οικουμένη με τα θαύματα, ελευθερώνοντας τους ανθρώπους από την τυραννία των δαιμόνων, δροσίζοντας οδυνηρές και φλογώδεις ασθένειες, ξεπλένοντας κάθε είδους σήψεις, κάνοντας τους τυφλούς να βλέπουν πεντακάθαρα, θεραπεύοντας όσους υποφέρουν από βαρύ πονοκέφαλο, και γενικά αποδιώχνοντας εύκολα κάθε πόνο.

Και πάλι: Παράδεισε τερπνότατε, η χώρα των δικαίων, που βρίσκεσαι κατά την ανατολή και λαμπρύνεις την Εδέμ, παρακάλεσε θερμά τον Κτίστη σου για εμένα που σε αγαπώ, για να έρθω και να ατενίσω την πάντερπνη θέα σου και την ευωδέστατη μυρωδιά των καρπών σου· και πώς εκείνος ο μέγιστος ποταμός ποτίζει τα ψηλά δέντρα σου και το μεγάλο σου πλάτος, και πώς χωρίζεται σε τέσσερα μέρη, ονομαζόμενος Φισών και Γεών, Τίγρης και Ευφράτης· να δω και τα πάμπολλα και θαυμαστά πουλιά σου, τα μελωδικά αηδόνια, τις κατοικίες των σειρήνων, πώς κελαηδούν γλυκόφωνα πάνω στα φυτά σου· να δω και εκείνο το φυτό της παρακοής, από το οποίο αφού έφαγε πέθανε ο πρώτος των ανθρώπων, έχοντας απατηθεί ως άνθρωπος από τον μισάνθρωπο και έχοντας ανακληθεί και πάλι από τον Φιλάνθρωπο· και τους προπάτορές μας και όλους τους αγίους, όπως επίσης και τον ληστή και τα πνεύματα των δικαίων, και την πανάχραντη αγνή, τη Δέσποινα του κόσμου, και τον Σωτήρα μου Χριστό, τον Κτίστη των πάντων, τον δημιουργό και φυτουργό του θείου παραδείσου· και να δώσω δόξα στον Πατέρα, και στον Υιό και στο Πνεύμα, που σώζει και θέλει τη σωτηρία όλων.

Πρώτον μεν, λοιπόν, να γνωρίζεις ότι η εκπόρευση για το Άγιο Πνεύμα είναι τρόπος υπάρξεως, υποστατική ιδιότητα, όπως ακριβώς είναι η γέννηση για τον Υιό και η αγεννησία για τον Πατέρα. Διότι αυτό ακριβώς το χαρακτηριστικό, δηλαδή το να μην έχει γεννηθεί, το να έχει γεννηθεί και το να εκπορεύεται, έδωσε την ονομασία στον μεν Πατέρα, στον δε Υιό, και σε αυτό που ονομάζεται Άγιο Πνεύμα, όπως αναφέρει ο μέγας στη θεολογία Γρηγόριος. Εκείνοι δε που θεωρούν τον όρο «εκπορεύεσθαι» για το Άγιο Πνεύμα ως ομώνυμο, ας δώσουν κάποια άλλη λέξη που να σημαίνει ειδικώς την ύπαρξη του Αγίου Πνεύματος, ειδάλλως ας θεωρήσουν ομώνυμες, με την ίδια παραφροσύνη, και την αγεννησία και τη γέννηση για τις άλλες υποστάσεις της Θεότητας. Διότι, όταν το «εκπορεύεσθαι» συντάσσεται με άλλα πράγματα, με όποια και αν συνταχθεί, θα δηλώσει το αντίστοιχο κατάλληλο νόημα, όπως το «ποταμός εκπορεύεται από την Εδέμ» και «εξεπορεύετο έξω και μιλούσε γι' αυτό». Όταν όμως συνδέεται με το Πνεύμα, σημαίνει αυτήν και μόνη την ύπαρξη του Αγίου Πνεύματος, όπως ακριβώς μας παρέδωσε στα Ευαγγέλια ο μόνος Σοφός. Το να «προέρχεται», από την άλλη, και το να «εκλάμπει», και οτιδήποτε παρόμοιο, όταν συντίθενται και αυτά με άλλα πράγματα, εισάγουν άλλες έννοιες, όπως το «προέρχεται ο βασιλιάς» και «οι δίκαιοι θα εκλάμψουν σαν τον ήλιο»· όταν όμως παραλαμβάνονται στη θεολογία, στη μεν αναφορά περί του Πνεύματος σημαίνουν την ύπαρξη του Πνεύματος, στη δε αναφορά περί του Υιού, την ύπαρξη του Υιού.

Και τι το άτοπο υπάρχει στο να πει κανείς ότι το Άγιο Πνεύμα, εφόσον είναι ομοούσιο με τον Υιό, είναι πνεύμα του Υιού; Επομένως, καλείται και πνεύμα του Πατρός και πνεύμα του Υιού, χωρίς οι ονομασίες αυτές να επιφέρουν την παραμικρή υποψία ατοπίας. Δεν συμβαίνει όμως και το αντίστροφο, δηλαδή, επειδή το Πνεύμα λέγεται πνεύμα του Πατρός, να ονομαστεί και ο Πατέρας πατέρας του Πνεύματος, για να μην υποθέσει κανείς ότι και το Πνεύμα είναι υιός (διότι ο Πατέρας είναι πατέρας υιού)· ούτε βέβαια, επειδή το ίδιο το Πνεύμα καλείται πνεύμα του Υιού, να ονομαστεί και ο Υιός υιός του Πνεύματος, αλλά υπάρχει ο Πατέρας από τον οποίο το Πνεύμα εκπορεύεται, και ο Υιός μέσω του οποίου αυτό φανερώνεται και χορηγείται. Το δε «εκπορεύεσθαι» αποτελεί τρόπο υπάρξεως και δεν δηλώνει εξέλευση, όπως η φράση «ποταμός εκπορεύεται από την Εδέμ» και οτιδήποτε άλλο παρόμοιο, αλλά ύπαρξη φυσική, διαφορετική από τη γέννηση.

ιβ'. Εκ φύσεως συνδημιουργήθηκαν στους ανθρώπους οι γενικές και κυρίαρχες αρετές, από τις οποίες, σαν από τέσσερις πηγές, γεμίζουν με νερό τα ποτάμια όλων των άλλων αρετών και ποτίζουν την πόλη του Θεού, δηλαδή την καρδιά που καθαρίζεται και παρηγορείται μέσω των δακρύων. Εκείνος που τις διατήρησε ασάλευτες από τα πνεύματα της πονηρίας, ή εκείνος που, αφού κατέρρευσαν, τις ανοικοδόμησε με τους πολλούς κόπους της μετάνοιας, έχτισε για τον εαυτό του βασιλικό οίκο και παλάτι, στο οποίο κατοικεί ο Βασιλιάς των πάντων και απονέμει και προσφέρει άφθονα τις υψηλές Του δωρεές σε όσους έχουν προετοιμάσει κατ' αυτόν τον τρόπο τον εαυτό τους.

μδ΄. Αυτός που κατέλαβε αυτή την ακρόπολη, δεν μπορεί να κρατείται από τα δεσμά της αισθήσεως του υλικού κόσμου, δεν βλέπει τίποτα από τις απολαύσεις του βίου, δεν ξεχωρίζει τον όσιο από τον ανόσιο· αλλά, όπως ακριβώς ο Θεός βρέχει και ανατέλλει τον ήλιο εξίσου σε δικαίους και αδίκους, σε πονηρούς και αγαθούς, έτσι εξίσου και αυτός ανατέλλει και απλώνει προς όλους τις ακτίνες της αγάπης, και δεν στενεύουν τα σπλάγχνα του, καθώς κυοφορεί την αγάπη για όλους, ενώ στενοχωρείται και θλίβεται όταν δεν ευεργετεί όσο επιθυμεί. Από αυτό εκπορεύεται μια άλλη πηγή κατανύξεως, όπως από την Εδέμ, η οποία διαιρείται σε τέσσερις αρχές: στην ταπεινοφροσύνη, στην αγνεία, στην απάθεια και στο ύψος της απερίσπαστης προσευχής, και ποτίζει το πρόσωπο όλης της νοητής κτίσεως του Θεού.

Ποταμός εκπορεύεται από την Εδέμ, και ο Ισραήλ εκπορεύεται από την Αίγυπτο, και ο νυμφίος εκπορεύεται από τον νυμφώνα του· και «έβγαινε έξω και συνομιλούσε για τον ίδιο σκοπό»· διότι σε τέτοιες περιπτώσεις, δεν θα έλεγε απολύτως την αλήθεια όποιος θα ισχυριζόταν ότι από εκεί όπου προέρχεται το καθένα φυσικά, από αυτό και εκπορεύεται. Το να ομολογούμε όμως ότι η εκπόρευση του Πνεύματος δεν είναι φυσική δεν είναι δικό μας γνώρισμα, αλλά του Μακεδονίου και του Ευνομίου, των παλαιών και δυσώδων βορβόρων. Επομένως, από όπου λαμβάνει το είναι, από εκεί και εκπορεύεται· άρα από τον Πατέρα, τη μόνη θεογόνο και πηγαία θεότητα.

Πάλι, περιγράφει τέσσερις ποταμούς να αναβλύζουν από την Εδέμ παντοτινά· ο ένας να πηγάζει γάλα, ο άλλος νερό, ο τρίτος να αναβλύζει πλούσια κρασί, και ο τέταρτος γλυκύτατο μέλι. Ανάμεσα σε αυτούς προορίζεται να ζει το γένος των Ισμαηλιτών μετά θάνατον, απολαμβάνοντας παντοτινά τη χάρη αυτών των δώρων.