Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 2:18

Ορθ. Έχει αποδειχθεί, βέβαια, ότι το «Ας ποιήσουμε άνθρωπο» έχει ειπωθεί για τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα· και το «Ας του κάνουμε βοηθό όμοιο με αυτόν» ομοίως έχει λεχθεί για τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα. Για να μην παρατείνεται όμως ο λόγος, άκουσε το Ευαγγέλιο που λέει ότι τον ναό του σώματος του Χριστού τον έκτισε το Άγιο Πνεύμα.

Διότι λέγει ο Κύριος στο Ευαγγέλιο ότι «ο Μωυσής έγραψε εξαιτίας της σκληροκαρδίας σας»· αυτό όμως που έγραψε ο Μωυσής δεν το έγραψε εκτός του θελήματος του Θεού, αλλά νομοθέτησε εκ του Αγίου Πνεύματος. Διότι λέγει ο Κύριος στο Ευαγγέλιο: «ό,τι ο Θεός συνέζευξε, άνθρωπος ας μην το χωρίζει». Και το πώς τους συνέζευξε, το ανέπτυξε ο λόγος για να το μάθουμε, λέγοντας: «ένεκα τούτου θα εγκαταλείψει ο άνθρωπος τον πατέρα του και τη μητέρα του και θα προσκολληθεί στη γυναίκα του, και θα γίνουν οι δύο εις σάρκα μίαν». Έπειτα προσθέτει λέγοντας: «ό,τι λοιπόν ο Θεός συνέζευξε, άνθρωπος ας μην το χωρίζει»· αν και πουθενά ο Κύριος δεν το είχε πει αυτό όταν έπλασε τον Αδάμ και την Εύα, παρά μόνο: «ας φτιάξουμε σε αυτόν βοηθό όμοιο με αυτόν». Αλλά αυτό ειπώθηκε από τον Αδάμ, όταν σηκώθηκε από τον ύπνο και είπε: «τούτο είναι τώρα οστούν εκ των οστών μου και σάρκα εκ της σαρκός μου· αυτή θα ονομαστεί γυναίκα, διότι ελήφθη από τον άνδρα της»· έπειτα λέγει: «ένεκα τούτου θα εγκαταλείψει ο άνθρωπος τον πατέρα του και τη μητέρα του, και θα προσκολληθεί στη γυναίκα του, και θα γίνουν οι δύο εις σάρκα μίαν».

Τον ελέγχει δε ο άγιος απόστολος λέγοντας, όπως και ο ίδιος ο Κύριος στο Ευαγγέλιο, όταν οι Φαρισαίοι του είπαν ότι δεν είναι καλό να είναι ο άνθρωπος ολομόναχος και ότι ο Μωυσής είπε να δίνεται βιβλίο αποστασίου (διαζύγιο) και να διώχνεται η γυναίκα, και ο Κύριος, απευθύνοντας έλεγχο στους Φαρισαίους, έλεγε: «Ο Μωυσής εξαιτίας της σκληροκαρδίας σας έγραψε· εξαρχής όμως δεν έγινε έτσι, αλλά ο δημιουργός τούς έπλασε άρρεν και θήλυ» και είπε: «Για τον λόγο αυτόν θα εγκαταλείψει ο άνθρωπος τον πατέρα του και τη μητέρα του, και θα προσκολληθεί στη γυναίκα του, και θα γίνουν οι δύο μία σάρκα». Και αμέσως προσθέτει λέγοντας: «Εφόσον λοιπόν ο Θεός τούς συνέζευξε, άνθρωπος ας μην τους χωρίζει», ομολογώντας ότι ο Θεός, δηλαδή ο δικός Του Πατέρας, είναι αυτός που έπλασε τον Αδάμ και την Εύα, και ότι ο σεμνός γάμος έχει θεσπιστεί από Αυτόν. Με το ίδιο σκεπτικό και ο άγιος απόστολος, όντας κήρυκας της αλήθειας, λέει: «Το μυστήριο τούτο είναι μέγα. Εγώ δε το λέω αναφορικά με τον Χριστό και την Εκκλησία», ώστε από την ομοιότητα του Αδάμ και της Εύας που δημιουργήθηκαν από τον Θεό [να δείξει] ότι ο Θεός τούς έπλασε και ο Αδάμ είπε: «Αυτό είναι οστούν εκ των οστών μου, και σάρκα εκ των σαρκών μου, και για τον λόγο αυτόν θα εγκαταλείψει ο άνθρωπος» <και τα εξής> και ότι του οικοδόμησε την πλευρά σε γυναίκα. Και δεν προσθέτει πλέον τίποτε άλλο γι' αυτό, παρά μόνο ότι πρόκειται για «μυστήριο μέγα».

Ωστόσο, αν και ο ίδιος ο Λόγος του Θεού ονομάζεται θεολογικά με την προσηγορία «Κύριος», εντούτοις τον ανώτατο και ανώτερο Πατέρα και Κύριό του, με πολλή ευσέβεια τον αποκαλεί δύο φορές Κύριο, χρησιμοποιώντας για αυτόν το ξεχωριστό όνομα· διότι λέει: «και τώρα Κύριος Κύριος με απέστειλε», δεδομένου ότι, κυριολεκτικά, ο επί πάντων Θεός είναι ο πρώτος και αληθινός Κύριος, τόσο του ίδιου του μονογενούς Του Λόγου όσο και όλων των δημιουργημάτων που έγιναν μετά από αυτόν· επί των οποίων ο Λόγος του Θεού, αναδεχόμενος από τον Πατέρα δευτερευόντως την κυριότητα και τη δεσποτεία, ως γνήσιος και μονογενής Υιός, ευλόγως θα μπορούσε και ο ίδιος με ευσέβεια να ονομαστεί δεύτερος Κύριος. 〈Από τη Γένεση〉. «Και είπε ο Θεός, ας κάνουμε άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και καθ' ομοίωση», και πάλι: «και είπε ο Θεός, δεν είναι καλό να είναι μόνος του ο άνθρωπος· ας του κάνουμε βοηθό όμοιο με αυτόν». Και για να μη νομίσει κανείς ότι αυτά ειπώθηκαν προς τους αγγέλους, αμέσως δηλώνει ότι αυτός που έλαβε την εντολή δεν είναι άγγελος του Θεού, λέγοντας: «Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο, κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε». 〈Από την ίδια〉. «Ο ήλιος ανέτειλε στη γη, και ο Λωτ εισήλθε στη Σηγώρ, και έβρεξε ο Κύριος στα Σόδομα θειάφι και πυρ παρά του Κυρίου». Σαφώς τον αναγορεύει δεύτερο Κύριο, και διδάσκει ότι, αφού έλαβε την εντολή από τον ανώτερο, εκτέλεσε την τιμωρία εναντίον των ασεβών.

Η΄. Και στον μεν Αδάμ, η βοηθός που του δόθηκε ως όμοιά του (επειδή ήταν καλό να μην είναι μόνος ο άνθρωπος), αντί για συνεργός κατέστη εχθρός, και όχι ομόζυγος, αλλά αντίπαλος· διότι εξαπάτησε τον άνδρα μέσω της ηδονής, και με το δέντρο της γνώσης τον αποξένωσε από το δέντρο της ζωής.

Και αφού ενώθηκε σε κοινωνία βίου και βασιλείας με εκείνον που κατά θεία απόφαση είχε οριστεί άρχοντας ολόκληρης της οικουμένης, καθιστούσε μέσω του εαυτού της μακάριους τους υπηκόους, αποτελώντας πραγματικά, όπως λέει η Γραφή, βοηθός του σε κάθε αγαθό. Αν ήταν καιρός για φιλανθρωπία, είτε συμπορευόταν μαζί του προς αυτό το καλό είτε ακόμη και προπορευόταν· ίσος ήταν ο ζυγός και από τις δύο πλευρές ως προς τη ροπή προς τη φιλανθρωπία. Επιβεβαιώνουν δε αυτόν τον λόγο τόσο τα προηγούμενα έργα της, που ξεπερνούν κάθε αριθμό, όσο και όσα αναφέρονται στα παρόντα κηρύγματα, τα οποία ακούσαμε τώρα από τον κήρυκα της αλήθειας. Αν αναζητάς την ευσέβεια, κοινός και για τους δύο ήταν ο δρόμος προς την ευσέβεια· αν πάλι αναζητάς την προνοητικότητα, τη δικαιοσύνη ή οτιδήποτε άλλο από όσα επιδιώκονται για το ύψιστο καλό, τα πάντα διέπονταν από μια άμιλλα, καθώς συναγωνίζονταν ποιος θα νικήσει τον άλλον στις αγαθοεργίες, και δεν υπήρχε ηττημένος. Ίση ήταν και στους δύο η χαρά που αντλούσαν ο ένας από τον άλλον· εκείνη μεν είχε ως έπαθλο αρετής τον άρχοντα της οικουμένης, ενώ εκείνος θεωρούσε μικρή την εξουσία επί της γης και της θάλασσας μπροστά στην ευτυχία του να έχει εκείνην. Ίση χαρά προσέφεραν ο ένας στον άλλον, τόσο όταν αντίκριζαν όσο και όταν αντικρίζονταν ο ένας από τον άλλον· εκείνος μεν, όντας τέτοιος που είναι (διότι ποια ομορφιά ανώτερη από την ορατή θα μπορούσε κανείς να υποδείξει;

Διότι, αφού έπλασες τον άνθρωπο από το χώμα και από αυτόν τον διπλασίασες, για να έχει βοηθό όμοια με αυτόν, ευδόκησας να κατοικεί στην απόλαυση του άφθαρτου παραδείσου, παρέχοντάς του εντολή ζωής. Αλλά και όταν εκείνος σύντομα απέρριψε αυτή τη ζωοποιό εντολή, εσύ δεν τον απέρριψες εντελώς, πολυέλεε Δέσποτα· αλλά, ανακόπτοντας την αμαρτία με τον θάνατο μέσω της διαδοχής των γενεών, έκανες το ανθρώπινο γένος όχι μόνο αθάνατο, αλλά και πολυάριθμο. Και βλέποντας πάλι την αμαρτία να έχει αυξηθεί μαζί του, με εκείνον τον παγκόσμιο κατακλυσμό την περιέκοψες μεν επωφελώς, αλλά δεν εξολόθρευσες το γένος, παρά φύλαξες σπέρματα ενός δεύτερου κόσμου, καθιστώντας τον Νώε, ο οποίος ήταν τέλειος κατά την αρετή στη γενεά του, πατέρα των μεταγενέστερων, στον οποίο μάλιστα υποσχέθηκες να μην ενεργήσεις ποτέ πια με οργή και να μην κατακλύσεις όλη τη γη προς καταστροφή.

«Πρόσεξε στη βοήθειά μου, Κύριε της σωτηρίας μου.» Ονομάζει «βοήθειά» του την Εκκλησία, θέλοντας με αυτόν τον τρόπο να διασώσει την εικόνα του Αδάμ. Διότι σε εκείνον είχε δοθεί η γυναίκα ως βοήθεια. Επειδή, λέει ο Θεός, «ας φτιάξουμε για αυτόν έναν βοηθό όμοιο με αυτόν». Γι' αυτό και ο Παύλος εξέλαβε τα λόγια για τον Αδάμ και την Εύα ως αναφερόμενα στον Χριστό: «Ένεκα τούτου θα εγκαταλείψει ο άνθρωπος τον πατέρα του και τη μητέρα του και θα προσκολληθεί στη γυναίκα του, και θα είναι οι δύο μία σάρκα». Έπειτα, τι πρόσθεσε σε αυτά; «Το μυστήριο τούτο είναι μέγα, εγώ δε το λέγω για τον Χριστό και για την Εκκλησία». Σε αυτήν, λοιπόν, θέλει να στρέψει την προσοχή του και να επιβλέψει ο Πατέρας, όχι επειδή ο ίδιος ο Υιός είναι αδύναμος στο να υπερασπιστεί την Εκκλησία, αλλά επειδή επιθυμεί να φανερώσει στον Πατέρα πόσο μεγάλη είναι η διαφορά ανάμεσα στη συναγωγή και την Εκκλησία των εθνών, και πώς οι μεν, παρότι τον κήρυξαν πολλοί και προστέθηκε σε αυτούς και ο ίδιος ο Χριστός, δεν σώθηκαν, ενώ τα έθνη, ακούγοντας μόνο τη φωνή του Σωτήρα, σώζονταν αμέσως. Γι' αυτό και ακολούθως πρόσθεσε: «Κύριε της σωτηρίας μου», αποκαλώντας και πάλι δική του σωτηρία τη σωτηρία των εθνών. Διότι, εάν έχει κάνει τις δικές μας αμαρτίες δικές του, πώς δεν θα λογαριάζει πολύ περισσότερο ως δική του σωτηρία τη δική μας;

Αλλά, για να μην το λες αυτό, γι' αυτόν τον λόγο κάνει τον διαχωρισμό με ακρίβεια. Διότι δεν είπε απλώς ότι δεν βρέθηκε βοηθός για αυτόν, αλλά ότι «δεν βρέθηκε βοηθός όμοιός του». Έτσι και εδώ, δεν είπε απλώς: «Ας του κάνουμε βοηθό», αλλά είπε: «Ας του κάνουμε βοηθό αντίστοιχο με αυτόν». Αυτά βέβαια ίσχυαν πριν από την αμαρτία· μετά την αμαρτία όμως, ειπώθηκε: «Προς τον άνδρα σου θα είναι η στροφή σου, και αυτός θα σε εξουσιάζει».

Και πολλά άλλα· αλλά, για να μη φανεί τώρα, πριν από τον καιρό της παραβάσεως, ότι προτρέχουμε στην εξήγηση αυτών των πραγμάτων, είναι αναγκαίο να αναμείνουμε και εμείς τη διήγηση του μακάριου Μωυσή, ώστε έτσι, όταν φθάσουμε στο σχετικό χωρίο την κατάλληλη στιγμή, εξετάζοντας το θέμα σύμφωνα με όσα θα μας χορηγήσει η χάρη του Θεού, να διδάξουμε στην αγάπη σας το αληθινό νόημα της Γραφής· προκειμένου, γνωρίζοντας την αλήθεια των γεγραμμένων, και την πρέπουσα δοξολογία να αναπέμπετε στον Δεσπότη, και να μη μεταθέσετε την αιτία στον αναίτιο Θεό, αφήνοντας στο απυρόβλητο εκείνον που αμάρτησε. Προς το παρόν όμως, αν συμφωνείτε, ας εξετάσουμε τη συνέχεια του αναγνώσματος. «Και είπε», λέει, «Κύριος ο Θεός, δεν είναι καλό να είναι ο άνθρωπος μόνος».

Ιδού πάλι ομοίως, όπως ακριβώς και προηγουμένως, αναφέρει: «Κύριος ο Θεός», ώστε, αφού εντυπώσουμε τα λεγόμενα στη διάνοιά μας, να μην νομίζουμε ότι τα προερχόμενα από τους ανθρώπινους λογισμούς είναι ανώτερα και πιο έγκυρα από τη θεία Γραφή. «Και είπε», αναφέρει, «Κύριος ο Θεός, δεν είναι καλό να είναι ο άνθρωπος μόνος». Παρατήρησε πώς δεν σταματά ο αγαθός Θεός, αλλά προσθέτει ευεργεσίες στις ευεργεσίες, και, όντας πλούσιος σε αγαθότητα, θέλει να περιβάλει με κάθε τιμή αυτό το λογικό ον, και μαζί με την τιμή να του χαρίσει και άνεση στη διαβίωσή του.

Διότι, λέει, είπε ο Κύριος ο Θεός: Δεν είναι καλό να είναι ο άνθρωπος μόνος. Ας του δημιουργήσουμε βοηθό όμοιο με αυτόν. Ιδού πάλι και εδώ το «Ας δημιουργήσουμε». Διότι, όπως ακριβώς έλεγε εξαρχής κατά τη διάπλαση του ανθρώπου: «Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και καθ' ομοίωσιν», έτσι και τώρα, που πρόκειται να διαπλάσει τη γυναίκα, χρησιμοποιεί το ίδιο ρήμα και λέει: «Ας δημιουργήσουμε».

Με ποιον συνομιλεί; Όχι με κάποια κτιστή δύναμη, αλλά με Εκείνον που γεννήθηκε από Αυτόν, τον θαυμαστό σύμβουλο, τον εξουσιαστή, τον άρχοντα της ειρήνης, τον μονογενή Υιό Του. Και για να μάθει ο Αδάμ ότι το ζωντανό πλάσμα που πρόκειται να πλαστεί θα είναι ομότιμο με αυτόν, γι' αυτό ακριβώς, όπως έλεγε για εκείνον, «Ας κάνουμε», έτσι και τώρα λέει, «Ας του κάνουμε βοηθό όμοιο με αυτόν». Και τα δύο έχουν μεγάλη σημασία, και το «Βοηθό» και το «Όμοιο με αυτόν». Δεν θέλω, λέει, να είναι μόνος του, αλλά να έχει κάποια παρηγοριά από τη συναναστροφή, και όχι μόνο αυτό, αλλά πρέπει να δημιουργηθεί και ένας κατάλληλος βοηθός για αυτόν, υπονοώντας τη γυναίκα. Γι' αυτό λέει, «Ας του κάνουμε βοηθό», και πρόσθεσε το «Όμοιο με αυτόν», ώστε, όταν δεις αμέσως να δημιουργούνται τα θηρία και όλα τα πετεινά του ουρανού, να μη νομίσεις ότι τα λόγια αυτά ειπώθηκαν για εκείνα. Διότι, έστω κι αν πολλά από τα άλογα ζώα τον συνδράμουν στους κόπους του, κανένα όμως δεν είναι ίσο με τη λογική γυναίκα. Γι' αυτό είπε, «Βοηθό όμοιο με αυτόν», και πρόσθεσε: «Και έπλασε ο Θεός ακόμη από τη γη όλα τα θηρία του αγρού, και όλα τα πετεινά του ουρανού, και τα έφερε στον Αδάμ για να δει πώς θα τα ονομάσει· και ό,τι όνομα έδωσε ο Αδάμ σε κάθε ζωντανή ψυχή, αυτό ήταν και το όνομά της».

Αλλά ας δούμε λοιπόν τι θέλει να μας πει αυτή η σύνδεση του συνδέσμου. «Για τον Αδάμ όμως», λέει, «δεν βρέθηκε βοηθός όμοιος με αυτόν». Παρατήρησέ μου την ακρίβεια της θείας Γραφής. Αφού είπε, «Για τον Αδάμ όμως δεν βρέθηκε βοηθός», δεν σταμάτησε σε αυτό, αλλά πρόσθεσε, «Όμοιος με αυτόν», φανερώνοντάς μας με αυτή την προσθήκη την αιτία για την οποία έκανε τη σύνδεση του συνδέσμου. Νομίζω λοιπόν ότι όσοι έχουν την ικανότητα να κατανοούν οξυδερκέστερα, ήδη προβλέπουν αυτό που πρόκειται να λεχθεί. Αλλά επειδή οφείλουμε, εφόσον απευθύνουμε τη διδασκαλία μας κοινά προς όλους, να κάνουμε σαφή σε όλους τα λεγόμενά μας, εμπρός ας σας διδάξουμε για ποιον λόγο εκφράστηκε με αυτόν τον τρόπο· απλώς κάντε λίγη υπομονή. Διότι, επειδή στα όσα ελέχθησαν προηγουμένως, όπως θυμάστε, αφού είπε η θεία Γραφή ότι «Ας του φτιάξουμε βοηθό όμοιο με αυτόν», αμέσως μας δίδαξε τη δημιουργία των θηρίων, των ερπετών και όλων των άλογων ζώων· διότι λέει: «Και έπλασε ο Θεός επιπλέον από τη γη όλα τα θηρία και τα πετεινά του ουρανού, και τα έφερε στον Αδάμ, για να δει πώς θα τα ονομάσει».

Και όπως ακριβώς ένας Κυρίαρχος, έθεσε σε όλα τα ονόματα, και απένειμε την κατάλληλη ονομασία σε κάθε είδος των θηρίων, των πτηνών και όλων των άλογων ζώων, σύμφωνα με τη σοφία που του είχε παραχωρηθεί· ώστε να γνωρίζουμε πλέον ότι όλα εκείνα τα δημιουργήματα, αν και εκπληρώνουν κάποια υπηρεσία και τον συνδράμουν στους κόπους του, ωστόσο είναι άλογα και υπολείπονται σε μεγάλο βαθμό από τον άνθρωπο· και για να μη νομίζουμε ότι αναφερόταν σε αυτά όταν είπε: «Ας του δημιουργήσουμε βοηθό». Διότι, αν και βοηθούν και έχουν καταστεί χρήσιμα σε πολλά για την εξυπηρέτηση του ανθρώπου, εντούτοις είναι άλογα. Ότι βέβαια βοηθούν, το αποδεικνύει η ίδια η πείρα των πραγμάτων. Επειδή άλλα μεν είναι κατάλληλα σε εμάς για τη μεταφορά των φορτίων, άλλα δε για την καλλιέργεια της γης. Το βόδι, για παράδειγμα, σύρει το άροτρο, ανοίγει αυλάκια και μας προσφέρει πολλή άλλη χρησιμότητα στη γεωργία· ο όνος, πάλι, παρέχει μεγάλη ωφέλεια για τη μεταφορά των φορτίων, και πολλά άλλα από τα άλογα ζώα μάς υπηρετούν για τις ανάγκες του σώματος. Διότι τα πρόβατα μας προσφέρουν τη χρησιμότητα του μαλλιού για την κατασκευή των ενδυμάτων, και οι αίγες πάλι ομοίως μας παρέχουν την υπηρεσία από το τρίχωμά τους και από το γάλα τους, ενώ άλλα είναι κατάλληλα για την τροφή μας.

Για να μη νομίσεις, λοιπόν, ότι τα προαναφερθέντα, δηλαδή το «Ας του φτιάξουμε βοηθό», αναφέρονται σε αυτά τα ζώα, γι' αυτό τώρα, αρχίζοντας τον λόγο του, λέει: «Για τον Αδάμ όμως δεν βρέθηκε βοηθός όμοιός του»· σαν να μας διδάσκει ο μακάριος Μωυσής, λέγοντας αυτά τα λόγια, ότι όλα αυτά βέβαια δημιουργήθηκαν και έλαβαν τις ονομασίες τους από τον Αδάμ, όμως παρ' όλα αυτά κανένα από αυτά δεν βρέθηκε αντάξιό του για να τον βοηθήσει. Γι' αυτό θέλει να μας διδάξει τη διάπλαση του ζωντανού όντος που πρόκειται να δημιουργηθεί, και ότι αυτό το ον που πρόκειται να πλαστεί είναι εκείνο για το οποίο έλεγε: «Ας του φτιάξουμε βοηθό αντίστοιχο με αυτόν», δηλαδή όμοιό του, λέει, της ίδιας ουσίας με αυτόν, αντάξιό του, που σε τίποτα δεν θα υστερεί από αυτόν. Γι' αυτό έλεγε: «Για τον Αδάμ όμως δεν βρέθηκε βοηθός όμοιός του»· αποδεικνύοντάς μας αυτός ο μακάριος ότι, όση χρησιμότητα κι αν μας παρέχουν για την εξυπηρέτησή μας τα άλογα αυτά ζώα, εντελώς διαφορετική και κατά πολύ ανώτερη είναι η βοήθεια που παρέχεται στον Αδάμ από τη γυναίκα.

β'. Επειδή, λοιπόν, αφού δημιουργήθηκαν όλα τα ζώα και έλαβαν τις ονομασίες τους από τον πρωτόπλαστο, ο φιλάνθρωπος Δεσπότης επιθυμούσε να παραγάγει έναν βοηθό όμοιο με αυτόν, Εκείνος που τα πάντα οικονόμησε για χάρη του πλάσματός Του και παρήγαγε όλη αυτή την ορατή κτίση για εκείνον, μαζί με όλα τα άλλα δημιουργεί και τη γυναίκα. Και πρόσεξε πώς μας διδάσκει με ακρίβεια και τον τρόπο της διάπλασής της. Διότι, επειδή μας δίδαξε ότι θέλει να δημιουργήσει για αυτόν βοηθό όμοιό του –καθώς και πιο πάνω έλεγε: «Ας φτιάξουμε σε αυτόν βοηθό όμοιό του», και εδώ λέει: «Δεν βρέθηκε βοηθός όμοιος με αυτόν»– για τον λόγο αυτό εργάζεται τη διάπλασή της από τη δική του ουσία, και λέει: «Και έφερε ο Θεός έκσταση στον Αδάμ, και αποκοιμήθηκε. Και πήρε μία από τις πλευρές του, και αναπλήρωσε τον τόπο της με σάρκα. Και οικοδόμησε Κύριος ο Θεός την πλευρά, την οποία πήρε από τον Αδάμ, σε γυναίκα, και την οδήγησε προς τον Αδάμ». Μεγάλη είναι η δύναμη αυτών των λόγων, και ξεπερνά κάθε ανθρώπινο λογισμό. Διότι δεν είναι δυνατόν να κατανοήσει κανείς διαφορετικά το μεγαλείο τους, αν δεν τα ατενίσει όλα με τα μάτια της πίστεως. «Και έφερε ο Θεός», λέει, «έκσταση στον Αδάμ, και αποκοιμήθηκε». Πρόσεξε την ακρίβεια της διδασκαλίας.

Διότι αυτό δεν υπολείπεται καθόλου από το ότι πλάστηκε ο άνθρωπος από το χώμα. Και δες τη συγκατάβαση της θείας Γραφής, ποια λόγια χρησιμοποιεί εξαιτίας της δικής μας αδυναμίας. «Και έλαβε», λέει, «μία από τις πλευρές του». Μην εκλαμβάνεις τα λεγόμενα με ανθρώπινο τρόπο, αλλά να αποδίδεις την παχύτητα των λέξεων στην ανθρώπινη αδυναμία. Διότι, εάν δεν χρησιμοποιούσε αυτά τα λόγια, πώς θα μπορούσαμε να μάθουμε αυτά τα απόρρητα μυστήρια; Ας μην περιοριστούμε, λοιπόν, μόνο στις λέξεις, αλλά ας τα κατανοούμε όλα θεοπρεπώς, εφόσον αναφέρονται στον Θεό. Διότι το «Έλαβε», και όλα τα παρόμοια, έχουν λεχθεί εξαιτίας της δικής μας αδυναμίας. Πρόσεξε δε πώς και εδώ πάλι ακολούθησε την ίδια συνήθεια, την οποία εφήρμοσε και στην περίπτωση του Αδάμ. Διότι, όπως ακριβώς εκεί, και μία, και δεύτερη, και πολλές φορές είπε: «Και έλαβε Κύριος ο Θεός τον άνθρωπο, τον οποίο έπλασε»· και πάλι: «Και έδωσε εντολή Κύριος ο Θεός στον Αδάμ»· και πάλι: «Και είπε Κύριος ο Θεός, ας του κάνουμε βοηθό όμοιο με αυτόν»· έτσι και τώρα λέει: «Και οικοδόμησε Κύριος ο Θεός την πλευρά, την οποία έλαβε από τον Αδάμ, σε γυναίκα»· και πιο πάνω: «Και επέβαλε Κύριος ο Θεός έκσταση στον Αδάμ»· για να μάθεις ότι δεν υπάρχει καμία διαφορά μεταξύ Πατρός και Υιού στις λέξεις, αλλά, επειδή είναι μία η ουσία και των δύο, η Γραφή χρησιμοποιεί τα ονόματα χωρίς διάκριση.

Και είπε, λέγει, ο Αδάμ: Η γυναίκα που μου έδωσες για να είναι μαζί μου, αυτή μου έδωσε από το δέντρο, και έφαγα. Αξιοθρήνητα είναι τα λόγια αυτά, και γεμάτα από πολλή ανάγκη για οίκτο, και ικανά να προσελκύσουν τη φιλανθρωπία του Δεσπότη, ο οποίος είναι τόσο πράος και υπερνικά με την αγαθότητά Του τα δικά μας σφάλματα. Διότι, επειδή με τη μεγάλη μακροθυμία Του συγκλόνισε τη διάνοιά του και του έδειξε το μέγεθος του αμαρτήματός του, ο Αδάμ, σαν να συντάσσει σχεδόν μια απολογία, του λέει: Η γυναίκα που μου έδωσες για να είναι μαζί μου, αυτή μου έδωσε από το δέντρο, και έφαγα. Γνωρίζω, λέει, ότι έχω αμαρτήσει, αλλά η γυναίκα που μου έδωσες για να είναι μαζί μου, για την οποία εσύ ο ίδιος είπες: «Ας του κάνουμε βοηθό όμοιον με αυτόν», αυτή έγινε για μένα η αιτία του ολισθήματος.

Έρχονται για να γίνουν ένα σώμα. Ιδού πάλι το μυστήριο της αγάπης. Αν οι δύο δεν γίνουν ένα, δεν δημιουργούν πολλούς, για όσο διάστημα παραμένουν δύο· όταν όμως έλθουν σε ενότητα, τότε δημιουργούν. Τι μαθαίνουμε από αυτό; Ότι είναι μεγάλη η δύναμη της ενώσεως. Η πάνσοφη επινόηση του Θεού διαίρεσε εξ αρχής τον έναν σε δύο, και, θέλοντας να δείξει ότι και μετά τη διαίρεση παραμένει ένας, δεν επέτρεψε να αρκεί ο ένας για τη γέννηση. Διότι δεν είναι ακόμη ολόκληρος ένας, αλλά το ήμισυ του ενός· και είναι φανερό ότι δεν τεκνοποιεί, όπως ακριβώς και πριν. Είδες το μυστήριο του γάμου; Δημιούργησε από τον έναν, άλλον έναν, και πάλι, κάνοντας αυτούς τους δύο ένα, κατ' αυτόν τον τρόπο δημιουργεί τον έναν· ώστε και τώρα από τον έναν γεννιέται ο άνθρωπος. Διότι η γυναίκα και ο άνδρας δεν είναι δύο άνθρωποι, αλλά ένας άνθρωπος· και είναι δυνατόν να επιβεβαιωθεί αυτό από πολλές πλευρές, όπως από τον Ιακώβ, από τη Μαρία τη μητέρα του Χριστού, και από το χωρίο που λέει: «Άρσεν και θήλυ εποίησεν αυτούς». Αν ο μεν είναι η κεφαλή και η δε το σώμα, πώς είναι δύο; Γι' αυτόν τον λόγο, η μεν επέχει θέση μαθητού, ενώ ο δε διδασκάλου· ο μεν θέση άρχοντος, και η δε αρχομένης. Και από την ίδια τη διάπλαση του σώματος θα μπορούσε κανείς να διαπιστώσει ότι είναι ένα· διότι η γυναίκα δημιουργήθηκε από την πλευρά, και είναι σαν δύο ημίτομα. Γι' αυτό και την ονομάζει βοηθό, για να δείξει ότι είναι ένα· γι' αυτό και προκρίνει τη συζυγική συμβίωση από τον πατέρα και τη μητέρα, για να δείξει ότι είναι ένα.

«Ας του φτιάξουμε, λέει, βοηθό· δείχνοντας ότι δημιουργήθηκε για τη δική του ανάγκη, και με αυτόν τον τρόπο τον ενώνει με εκείνη που πλάστηκε γι’ αυτόν. Διότι, άλλωστε, έχουμε πιο οικεία διάθεση απέναντι σε όσα έχουν γίνει για χάρη μας. Και για να μην υπερηφανευτεί πάλι εκείνη, επειδή του δόθηκε ως βοήθεια, και διαρρήξει αυτόν τον δεσμό, τη δημιουργεί από την πλευρά του, δείχνοντας ότι αυτή αποτελεί μέρος ολόκληρου του σώματος. Για να μην υπερηφανευτεί όμως εξαιτίας αυτού ούτε ο άνδρας, δεν επιτρέπει πλέον να προέρχεται από αυτόν μόνο, αυτό που προηγουμένως έγινε από εκείνον μόνο, αλλά έπραξε το αντίθετο, εισάγοντας την τεκνοποιία· και μολονότι ως προς αυτό έδωσε το προβάδισμα στον άνδρα, δεν άφησε ωστόσο να εξαρτώνται τα πάντα από αυτόν.»

Χρυσό πέπλο είναι η διήγηση των Γραφών, χρυσό το στημόνι, χρυσό το υφάδι. Δεν παρυφαίνω τους ιστούς των αραχνών, την αδυναμία των δικών μου λογισμών. «Μην μετακινείς τα όρια», λέει, «τα οποία έθεσαν οι πατέρες σου». Το να κινεί κανείς τα όρια δεν είναι ασφαλές· πώς λοιπόν θα μεταθέσουμε εκείνα τα οποία μας έθεσε ο Θεός; Θέλεις να μάθεις πώς είδε τον Θεό; Γίνε και εσύ προφήτης. Και πώς είναι δυνατόν αυτό, θα πει κανείς, όταν κάποιος έχει γυναίκα και επιμελείται την ανατροφή παιδιών; Είναι δυνατόν, εάν το θελήσεις, αγαπητέ. Διότι και εκείνος είχε γυναίκα και ήταν πατέρας δύο παιδιών, αλλά τίποτα από αυτά δεν τον εμπόδισε. Διότι ο γάμος δεν αποτελεί εμπόδιο για την πορεία προς τον ουρανό· επειδή, εάν ήταν εμπόδιο και η γυναίκα επρόκειτο να μας επιβουλευθεί, ο Θεός, όταν την δημιούργησε εξ αρχής, δεν θα την είχε αποκαλέσει βοηθό.

Και όπως ακριβώς εξαρχής τον έπλασε ολοκληρωμένο, έτσι και τώρα τον δημιουργεί ολοκληρωμένο. Και τότε μεν λέει: «Ας δημιουργήσουμε γι' αυτόν βοηθό»· εδώ όμως δεν υπάρχει τίποτα τέτοιο. Διότι αυτός που έλαβε τη χάρη του Πνεύματος, ποιον άλλον βοηθό θα έχει ανάγκη; Αυτός που εντάσσεται στο σώμα του Χριστού, τι ανάγκη έχει πλέον από συμμαχία; Τότε εποίησε τον άνθρωπο κατ' εικόνα Θεού, τώρα τον ένωσε με τον ίδιο τον Θεό· τότε του έδωσε εντολή να εξουσιάζει τα ψάρια και τα θηρία, τώρα ανύψωσε την απαρχή μας πάνω από τους ουρανούς· τότε του έδωσε ως κατοικία τον παράδεισο, τώρα όμως άνοιξε σε εμάς τον ουρανό· τότε πλάστηκε την έκτη ημέρα, επειδή επρόκειτο να συντελεστεί ο αιώνας· τώρα όμως την πρώτη ημέρα και στα προοίμια, τότε που δημιουργήθηκε και το φως.

Γι' αυτό και εξαρχής ο Θεός, πλάθοντας τον άνθρωπο, έλεγε: «Δεν είναι καλό να είναι μόνος ο άνθρωπος»· και δημιουργώντας αυτό το πλάσμα, εννοώ τη γυναίκα, τη συνέδεσε με τον άνδρα λόγω της αμοιβαίας ανάγκης, ενώνοντάς μας τον έναν με τον άλλον με αμέτρητους τρόπους. Και ζωή έως τον αιώνα.

Εάν η γυναίκα εμποδίζει την πορεία προς τον τέλειο βίο, πώς η Γραφή την ονομάζει βοηθό του άνδρα; «Πώς λοιπόν», λέει, «ονόμασε βοηθό αυτήν που αποτελεί εμπόδιο;» Διότι, αναφέρει: «Ας φτιάξουμε σε αυτόν βοηθό όμοια με αυτόν». Και εγώ όμως θα σε ρωτήσω: πώς είναι βοηθός αυτή που στέρησε τον άνδρα από τόση ασφάλεια και τον εκδίωξε από εκείνη τη θαυμαστή διαβίωση στον παράδεισο, ρίχνοντάς τον στην ταραχή της παρούσας ζωής; Διότι αυτά δεν είναι έργα βοηθού, αλλά επιβούλου. Διότι «Από τη γυναίκα», λέει, «ξεκίνησε η αμαρτία, και εξαιτίας της πεθαίνουμε όλοι». Και ο μακάριος Παύλος αναφέρει: «Ο Αδάμ δεν εξαπατήθηκε, η δε γυναίκα, αφού εξαπατήθηκε, υπέπεσε σε παράβαση». Πώς λοιπόν είναι βοηθός αυτή που υπέταξε τον άνδρα στον θάνατο; Πώς είναι βοηθός εκείνη εξαιτίας της οποίας οι υιοί του Θεού, ή μάλλον όλοι όσοι κατοικούσαν τότε τη γη μαζί με τα θηρία και τα πτηνά και όλα τα άλλα ζώα, πνίγηκαν στον κατακλυσμό και χάθηκαν; Δεν ήταν αυτή που κόντεψε να καταστρέψει τον δίκαιο Ιώβ, εάν εκείνος δεν ήταν τόσο σταθερός άνδρας; Δεν κατέστρεψε αυτή τον Σαμψών; Δεν ήταν αυτή που παρεσκεύασε όλο το γένος των Εβραίων να μυηθεί στον Βεελφεγώρ και να κατακρεουργηθεί από συγγενικά χέρια; Τον δε Αχαάβ ποιος προπάντων τον παρέδωσε στον διάβολο, και πριν από αυτόν τον Σολομώντα, έπειτα από τόση μεγάλη σοφία και δόξα; Μήπως μέχρι και σήμερα πολλές δεν παρασύρουν τους άνδρες τους στο να εναντιώνονται στον Θεό;

Γι' αυτό δεν λέει εκείνος ο σοφός άνδρας: «Κάθε κακία είναι μικρή μπροστά στην κακία της γυναίκας»; Πώς λοιπόν, θα αναρωτηθεί κάποιος, είπε γι' αυτόν ο Θεός: «Ας ποιήσουμε σε αυτόν βοηθό όμοιο με αυτόν»; Διότι βέβαια ο Θεός δεν ψεύδεται. Ούτε εγώ θα τολμούσα να πω κάτι τέτοιο, μη γένοιτο, αλλά από τη μια πλευρά πλάστηκε μεν για αυτόν τον σκοπό, δεν θέλησε όμως να παραμείνει στην οικεία της αξία, όπως ακριβώς βέβαια δεν παρέμεινε ούτε και ο άνδρας της. Διότι και εκείνον ο Θεός τον εποίησε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν· επειδή λέει: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και ομοίωση», όπως ακριβώς είπε: «Ας ποιήσουμε σ' αυτόν βοηθό». Αφού όμως πλάστηκε, αμέσως τα απώλεσε και τα δύο. Διότι ούτε το «κατ' εικόνα» ούτε το «καθ' ομοίωσιν» διαφύλαξε —πώς θα μπορούσε άλλωστε, αφού ενέδωσε σε παράλογη επιθυμία, κυριεύτηκε από την απάτη και δεν συγκράτησε την ηδονή;—, και έτσι το «κατ' εικόνα» του αφαιρέθηκε πλέον παρά τη θέλησή του. Διότι ο Θεός περιέκοψε ένα όχι μικρό μέρος της εξουσίας του, καθιστώντας αυτόν, που προηγουμένως ήταν φοβερός σε όλους ως κυρίαρχος, ευκαταφρόνητο στους ομόδουλους του, σαν έναν αχάριστο υπηρέτη που ήρθε σε ρήξη με τον κύριό του. Διότι στην αρχή ήταν επίφοβος σε όλα τα θηρία. Επειδή ο Θεός τα οδήγησε όλα μπροστά του, και κανένα δεν τόλμησε να τον βλάψει ούτε να τον επιβουλευτεί· διότι έβλεπαν να λάμπει επάνω του η βασιλική εικόνα. Επειδή όμως αμαύρωσε εκείνα τα γνωρίσματα μέσω της αμαρτίας, τον καθαίρεσε και από εκείνη την εξουσία.

Όπως λοιπόν το ότι δεν εξουσιάζει όλα όσα βρίσκονται πάνω στη γη, αλλά ορισμένα τα τρέμει και τα φοβάται, δεν καθιστά ψευδή την απόφαση του Θεού που λέει: «Και ας εξουσιάζουν τα θηρία της γης»· διότι ο ακρωτηριασμός της εξουσίας δεν προήλθε από εκείνον που την έδωσε, αλλά από εκείνον που την έλαβε. Έτσι ούτε και οι επιβουλές των γυναικών εναντίον των ανδρών προσβάλλουν εκείνον τον λόγο που λέει: «Ας του κάνουμε βοηθό όμοια με αυτόν». Διότι δημιουργήθηκε μεν για αυτό, αλλά δεν παρέμεινε σε αυτό.

Άραγε λοιπόν, όλες όσες δεν προχώρησαν σε δεύτερο γάμο έχασαν όλα τα υπάρχοντά τους και εξέπεσαν από τα πάντα, και δεν είναι δυνατόν να δει κανείς χήρα γυναίκα να διευθύνει τις υποθέσεις της; Αυτά είναι δικαιολογίες, προφάσεις και επικαλύμματα της προσωπικής τους αδυναμίας. Διότι πολλές κυβέρνησαν το σπιτικό τους πιο γενναία από τους άνδρες, ανέθρεψαν ορφανά παιδιά, και τις περιουσίες που είχαν στα χέρια τους άλλες μεν τις αύξησαν, άλλες δε δεν τις ελάττωσαν. Διότι και ο Θεός εξ αρχής δεν ανέθεσε τα πάντα στους άνδρες, ούτε άφησε τις υποθέσεις της ζωής να εξαρτώνται σε όλα αποκλειστικά από αυτούς· γιατί αλλιώς η γυναίκα θα ήταν ευκαταφρόνητη, εφόσον δεν θα συνεισέφερε τίποτα στη ζωή μας. Γνωρίζοντας λοιπόν αυτό ο Θεός, της απένειμε μερίδιο όχι μικρότερο· και δηλώνοντας το αυτό εξ αρχής, έλεγε: «Ας του κάνουμε βοηθό». Διότι, για να μην υπερηφανεύεται πολύ ο άνδρας απέναντί της επειδή δημιουργήθηκε πρώτος και επειδή η γυναίκα πλάστηκε εξαιτίας του, με τον λόγο Του αυτόν κατέστειλε την έπαρσή του, αποδεικνύοντας ότι οι υποθέσεις του κόσμου δεν έχουν λιγότερο την ανάγκη της γυναίκας από ό,τι του άνδρα. Ποια είναι λοιπόν αυτά και σε τι συνεργάζεται αυτή μαζί μας για τη συγκρότηση της ζωής; Επειδή, βέβαια, τα ιδιωτικά ζητήματα δεν συγκροτούν λιγότερο από τα δημόσια την παρούσα κατάσταση, αφού τα διαχώρισε, εμπιστεύθηκε όλα όσα αφορούν τον δημόσιο βίο στους άνδρες, ενώ όσα αφορούν το σπίτι τα ανέθεσε στις γυναίκες· και αν τυχόν αντιστρέψουν αυτή την τάξη, τα πάντα καταστρέφονται και χάνονται· έτσι, καθένας στον δικό του τομέα είναι πολύ πιο χρήσιμος από τον άλλον.

Για να έχει δε αυτός και κάποια εντολή που να τον οδηγεί στο να αναγνωρίζει τον Πλάστη του, του δίνεται το πρόσταγμα σχετικά με το από ποια φυτά του παραδείσου θα του επιτρεπόταν να γευθεί και ποιο δεν έπρεπε διόλου να αγγίξει· το δε απαγορευμένο είχε ονομαστεί ξύλο της γνώσεως. Αλλά δεν γνωρίζω τι έπαθε αυτός που έλαβε την εντολή και αψήφησε μεν Εκείνον που τον πρόσταξε, πείστηκε δε στον εχθρό, παγιδευμένος από τη συμβουλή του όφεως και νικημένος από την απάτη της γυναίκας, την οποία είχε λάβει ως βοηθό.

Επειδή όμως ο προγνώστης Θεός γνώριζε ότι ο άνθρωπος θα περιπέσει σε παράβαση και θα υποκύψει στη φθορά, έπλασε από αυτόν το θήλυ, ως «βοηθό γι' αυτόν, όμοια με αυτόν», βοηθό δηλαδή για τη συντήρηση του γένους, η οποία θα γινόταν εκ διαδοχής μέσω της γεννήσεως μετά την παράβαση. Διότι η πρώτη πλάση ονομάζεται γένεση και όχι γέννηση· γιατί γένεση είναι η πρώτη πλάση από τον Θεό, ενώ γέννηση είναι η διαδοχή του ενός από τον άλλον, η οποία προέκυψε από την καταδίκη του θανάτου εξαιτίας της παράβασης.

Αλλά τίποτε από αυτά δεν είπε το δέντρο. Γιατί; Διότι δεν διέθετε ικανότητα ομιλίας, αλλά έφερε πάνω του έναν νόμο. Διότι, όπως ακριβώς ένα ολόγραφο βιβλίο δεν μιλάει από μόνο του, αλλά ομιλεί μέσω αυτών που είναι γραμμένα σε αυτό, έτσι και το δέντρο, αντί για γράμματα, προέβαλλε τον νόμο. Ποιον νόμο; «Από το δέντρο της γνώσης του καλού και του πονηρού δεν θα φάτε από αυτό. Την ημέρα δε που θα φάτε, οπωσδήποτε θα πεθάνετε». Τι λέει λοιπόν ο Μωυσής; Ας πει τα ακόλουθα: «Και είπε ο Θεός, δεν είναι καλό να είναι ο άνθρωπος μόνος του· ας δημιουργήσουμε για αυτόν βοηθό όμοιό του». Βοηθό, όχι δολοφόνο του ανδρός· βοηθό, όχι πλάνο· βοηθό, όχι επίβουλο· βοηθό, όχι αντίδικο· βοηθό, όχι ανώτερό του· όμοιό του, όχι εναντίον του.

Αυτός, λοιπόν, ο ένας Θεός σε τρεις υποστάσεις, ο άναρχος και ατελεύτητος, ο αιώνιος και αΐδιος, ο άκτιστος, ο άτρεπτος και ασώματος, ο αόρατος, απερίγραπτος, απερινόητος, ο μόνος αγαθός και δίκαιος, αυτός που έφερε τα πάντα στην ύπαρξη από το μη ον, τόσο τα ορατά όσο και τα αόρατα, πρώτα μεν δημιουργεί τις ουράνιες και αόρατες δυνάμεις, αναρίθμητα άυλα και ασώματα πλήθη, λειτουργικά πνεύματα της μεγαλοσύνης του Θεού. Έπειτα δημιουργεί αυτόν τον ορατό κόσμο, τον ουρανό, τη γη και τη θάλασσα, τον οποίο και διακόσμησε λαμπρύνοντάς τον με το φως, τον μεν ουρανό με τον ήλιο, τη σελήνη και τα άστρα, τη δε γη με παντοειδή βλαστήματα και διάφορα ζώα, και τη θάλασσα πάλι με το πολυπληθές γένος των υδρόβιων πλασμάτων. Όλα αυτά, αυτός τα είπε και έγιναν, αυτός έδωσε εντολή και κτίστηκαν. Στη συνέχεια δημιουργεί τον άνθρωπο με τα ίδια του τα χέρια, λαμβάνοντας αφενός χώμα από τη γη για τη διάπλαση του σώματος, και δίνοντάς του αφετέρου λογική και νοερή ψυχή δια του δικού Του εμφυσήματος, η οποία έχει γραφτεί ότι δημιουργήθηκε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού· «κατ' εικόνα» μεν, εξαιτίας του νοερού και του αυτεξουσίου, «καθ' ομοίωσιν» δε μέσω της κατά το δυνατόν ομοίωσης στην αρετή. Αφού τίμησε αυτόν τον άνθρωπο με την αυτεξουσιότητα και την αθανασία, τον κατέστησε βασιλιά σε όσα υπάρχουν πάνω στη γη· και από αυτόν έπλασε το θήλυ, για να του είναι βοηθός όμοια με αυτόν.

Και όπως ακριβώς το πολυθρύλητο στη γεωμετρία παραλληλόγραμμο αυξάνεται ομοειδώς, προσλαμβάνοντας μέγεθος από τη δική του πλευρά μέσω του γνώμονα, με τον ίδιο τρόπο και ο δικός μου δεσπότης επαυξάνεται σε εξαίρετο μεγαλείο από τη δική του βασιλικότατη πλευρά και αναδεικνύεται γνώμονας της αλήθειας μαζί με την ομόδοξη βοηθό του. Και όπως βέβαια η αρμονική, οδηγώντας τις δύο αναλογίες σε μία, δηλαδή την ποιοτική και την ποσοτική, δημιούργησε ένα θαυμαστό κράμα από τη δική της ένωση· έτσι λοιπόν και η δεσποτική αρμονία, συνάπτοντας τις δύο συνεχείς αρμονίες, διαμόρφωσε την πιο θαυμαστή ορθή σκέψη από αυτή την ομόνοια, καθώς και απόλυτα ευγενή γνώση και διάκριση. Ποια θέση λοιπόν θα έχει εδώ ο παραλογισμός, όπου ακόμη και στις κοινές συζητήσεις εξήχθη το αποδεικτικό στοιχείο, με τρόπο ανώτερο της επιστήμης, από τα πρώτα αίτια, συνάγοντας τις ίδιες τις αποφάνσεις, ή βέβαια δευτερευόντως από τα αιτιατά και με τεκμήρια, εφόσον αυτά έπονται κατ' ανάγκην των αιτίων; Όπου το χέρι του Θεού κινεί τις καρδιές, ρυθμίζει τα νοήματα, κυβερνά τις ψυχές, συνεργώντας, φροντίζοντας και καθοδηγώντας εκείνους που έχουν πλουτίσει με δόκιμη πίστη και ακίβδηλη αγάπη προς την αρετή; Γι' αυτούς τους λόγους, ας αναθαρρήσει σύμπας ο λαός του Θεού, έχοντας εμπιστοσύνη στους θεοειδείς δεσπότες, των οποίων το κλέος για τη θεοσοφία και τη θεάρεστη πολιτεία τους έχει κατακλύσει τη μεγάλη οικουμένη.

Αλλά αυτά ας σταματήσουν έως εδώ, για να μην ξεφύγουμε από τα όρια του χρόνου μακρηγορώντας περισσότερο. Και ο λόγος μου, καθώς εισέρχεται στον νυμφώνα, δεν αναφωνεί θαυμάζοντας την εσωτερική λαμπρότητα όπως ο νεαρός από την Ιθάκη: «Του Δία ίσως να είναι τέτοια τα δώματα και τα πλούτη», ούτε επαναλαμβάνει τα λόγια της Γραφής: «Πόσο ωραίοι είναι οι οίκοι σου, Ιακώβ, οι σκηνές σου σαν παράδεισοι δίπλα σε ποτάμια και σαν τις σκηνές που έστησε ο Κύριος». Αντιθέτως, ξεπερνώντας τα αυτά, αναπηδά και ορμά προς την πανηγυρική γιορτή και, σαν να ενθουσιάζεται με τα όσα τελούνται, θέλει να στήσει χορό, όχι σαν αυτόν που έστησαν οι Κνώσσιες παρθένες, τον οποίο είχε τεχνουργήσει ο Δαίδαλος για χάρη της Αριάδνης, όταν ο Θησέας βγήκε από τον δυσέλικτο λαβύρινθο, αλλά σαν αυτόν που πολλές φορές σχημάτισαν οι Μούσες στον Ελικώνα. Και αφού έδρεψε άνθη εγκωμίων από τα αμόλυντα λιβάδια που καλλιεργεί η ρητορική, τα σκορπά πάνω σε τούτη τη βασιλική παστάδα, όπως αρμόζει στα εδώ πράγματα. Διότι ο μεν νυμφίος βασιλιάς είναι εξαιρετικά ωραίος σε σύγκριση με τους υιούς των ανθρώπων, η δε νύμφη, η νεαρή βασίλισσα, είναι πανέμορφη και ακτινοβολεί την εσωτερική της λαμπρότητα με τα ψυχικά της κάλλη, αλλά είναι και άριστη στην εξωτερική της εμφάνιση, και δεν υπάρχει κανένα ψεγάδι επάνω της. Αυτήν την ενώνει ο Θεός με τον βασιλιά ως βοηθό όμοια με αυτόν, μη θέλοντας εκείνος να είναι μόνος, όπως συνέβαινε λίγο πρωτύτερα, και σχεδόν άυλος και ασώματος, ενώ εμείς, οι υπήκοοι, ευφραινόμαστε κατά το ευαγγελικό ρητό εξαιτίας της φωνής του νυμφίου.