Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 2:19

Λοιπόν, φανερά και χωρίς καμιά αμφιβολία, ο άνθρωπος πλάστηκε κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν του δευτέρου Αδάμ, δηλαδή του Χριστού. Γι’ αυτό και προς Αυτόν —εννοώ βέβαια τον Χριστό— έφερε ο Θεός όλα τα θηρία των εθνών, για να δει πώς θα τα ονομάσει. Και άλλους τους ονόμασε πρόβατα, άλλους αρνία, άλλους λύκους, άλλους ερίφια, άλλους αλώπεκας, άλλους όφεις, άλλους κύνας, άλλους περιστερές, άλλους πετεινά του ουρανού και άλλους αετούς. Τον εαυτό του όμως ονόμασε ποιμένα, που θέτει την ίδια του την ψυχή υπέρ των προβάτων. Σ’ Αυτόν ανήκει η δόξα και το κράτος στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Μάθε λοιπόν, ότι και ολόκληρο το στοιχείο της υγρής ουσίας, πάνω στο οποίο είναι στερεωμένη η γη, αποτελεί δικό του έργο· δεν είναι μόνο κτήμα του, αλλά και δημιούργημά του. Τη θάλασσα, λοιπόν, μέσω της οποίας δηλώνεται ολόκληρο το στοιχείο της υγρής ουσίας, ο ίδιος τη δημιούργησε· ενώ την ξηρά τα χέρια του την έπλασαν· ίσως επειδή λέγεται: «Πήρε ο Θεός χώμα από τη γη και έπλασε τον άνθρωπο»· και πάλι: «Έπλασε ο Θεός από τη γη όλα τα θηρία». Φαίνεται δε ότι το στοιχείο της γης, όντας σφαιροειδές, όπως λένε, ή σχηματισμένο με κάποιον άλλο τρόπο, έχει λάβει και αυτό αυτήν την πλάση με τον λόγο του Θεού. Γι' αυτό, με ακρίβεια και σύμφωνα με τον φυσικό λόγο, έχει λεχθεί το: «Και την ξηρά τα χέρια του την έπλασαν».

Τι συνάγεται λοιπόν; «Αν κάποιος τα αναζητούσε αυτά σύμφωνα με την ελληνική γλώσσα για να δει πώς ταιριάζουν ετυμολογικά, και όχι σύμφωνα με εκείνη από την οποία προέρχεται το όνομα, γνωρίζεις ότι θα βρισκόταν σε αδιέξοδο. Εύλογα.» Αυτά λέει ο Πλάτων. Τον προλαβαίνει όμως ο Μωυσής, ο οποίος, όντας σοφός νομοθέτης και συνάμα διαλεκτικός, άκουσε τι λέει: «Και έπλασε ο Θεός από τη γη όλα τα θηρία του αγρού και όλα τα πετεινά του ουρανού και τα έφερε προς τον Αδάμ, για να δει πώς θα τα ονομάσει. Και καθετί που ο Αδάμ ονόμασε ζωντανή ψυχή, αυτό ήταν το όνομά του». Διότι, λέγοντας «αυτό ήταν το όνομά του», τι άλλο αποδεικνύει παρά το ότι οι ονομασίες έχουν τεθεί σύμφωνα με τη φύση των όντων; Διότι υποστηρίζει ότι η ονομασία που μόλις τώρα δόθηκε, αυτή ακριβώς περιεχόταν από πολύ παλαιότερα στη φύση, και ότι αυτό το όνομα υπήρχε και προϋπήρχε σε καθένα από τα όντα που ονομάστηκαν, το οποίο ο εν λόγω άνθρωπος το έθεσε εμπνευσμένος από ανώτερη δύναμη. Και το ίδιο το όνομα Αδάμ, το οποίο είναι εβραϊκό, για τον Μωυσή θα μπορούσε να αποτελεί προσωνύμιο του γηγενούς ανθρώπου, διότι στους Εβραίους η γη ονομάζεται «Αδάμ», και εξαιτίας αυτού ο πρώτος γηγενής ετυμολογικώς ονομάστηκε Αδάμ από τον Μωυσή. Η προσηγορία αυτή θα μπορούσε να έχει και άλλη σημασία, μεταφραζόμενη ως «ερυθρό» και υποδηλώνοντας τη φύση του σώματος, όμως τον γεώδη και γήινο και γηγενή ή τον σωματικό και σάρκινο άνθρωπο, τον προσδιόρισε με την ονομασία του Αδάμ.

Πού, λοιπόν, σε αυτά αναφέρει ο λόγος, όπως νομίζει ο Απολινάριος, ότι επειδή ο Χριστός έχει το πνεύμα, δηλαδή τον νου, ως Θεό, μαζί με ψυχή και σώμα, δικαίως ονομάζεται άνθρωπος εξ ουρανού; Διότι, αν έχει την εξουσία να ερμηνεύει αυθαίρετα τα θεία λόγια κατά το δοκούν και, όπως οι εξηγητές των ονείρων, να προσαρμόζει στο γράμμα όποιο νόημα ο ίδιος επιθυμεί, τότε ας αποδίδει αυτά και άλλα παρόμοια νοήματα στα θεία λόγια. Αν όμως ο Απόστολος λέει ότι πρέπει με κάθε τρόπο να απορρίπτουμε τους γραώδεις μύθους και τις βέβηλες καινοφωνίες, σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να του επιτραπεί να συνταιριάζει τα ασύνδετα μεταξύ τους και να συγκολλά τα ασύμβατα. Και μάλλον ο ίδιος, μέσα από όσα προσπαθεί να υπερασπιστεί, θα γινόταν σύμμαχός μας στην ανατροπή της δικής του διδασκαλίας· διότι λέει ότι και ο Παύλος ονομάζει τον πρώτο Αδάμ ψυχή που υπάρχει μαζί με το σώμα, έχοντάς το πει αυτό ορθώς και υπέρ της αλήθειας. Άραγε, λοιπόν, ο πρώτος άνθρωπος, για τον οποίο αναφέρει ο Παύλος ότι έγινε «εις ψυχήν ζώσαν», είχε κάποια κτηνώδη και άλογη ψυχή; Και όμως, η ιερή ιστορία τού αναγνωρίζει ουκ ολίγη διανοητική χάρη· διότι τα ζώα οδηγούνταν σε αυτόν από τον Θεό, και εκείνος είχε την εξουσία να βρίσκει τα ονόματα, επινοώντας το ταιριαστό και κατάλληλο για το καθένα.

Και όπως ακριβώς, έχοντας έμφυτη τη δύναμη των αισθητηρίων από Εκείνον που έπλασε τον οφθαλμό και εμφύτευσε την ακοή, χρησιμοποιούμε από μόνοι μας το καθένα από τα αισθητήρια για τον σκοπό για τον οποίο έχει πλαστεί, και δεν έχουμε ανάγκη ούτε από εκείνον που ονομάτισε τα χρώματα, των οποίων η όραση έχει την αντίληψη (διότι αρκεί ο οφθαλμός να γίνει από μόνος του διδάσκαλος του εαυτού του σε αυτά), ούτε έχουμε ανάγκη από ξένους διδασκάλους για να γνωρίσουμε όσα αισθανόμαστε μέσω της ακοής ή της γεύσης ή της αφής, αφού διαθέτουμε εκ των ένδον το κριτήριο για καθετί που γίνεται αντιληπτό σε εμάς μέσω των αισθήσεων· έτσι λέμε ότι και η διανοητική δύναμη της ψυχής, έχοντας δημιουργηθεί τέτοια από τον Θεό, κινείται εφεξής από μόνη της, παρατηρεί τα πράγματα και, προκειμένου η γνώση να μην υποστεί καμία σύγχυση, επιθέτει στο κάθε πράγμα ως διακριτικά σημάδια τις ονομασίες μέσω των φωνών. Το δόγμα δε αυτό το επιβεβαιώνει και ο μέγας Μωυσής, λέγοντας ότι δόθηκαν από τον Αδάμ οι ονομασίες στα άλογα ζώα, γράφοντας κατά λέξη τα εξής: «Και έπλασε ο Θεός ακόμη από τη γη όλα τα θηρία του αγρού και όλα τα πετεινά του ουρανού και τα έφερε προς τον Αδάμ, για να δει πώς θα τα ονομάσει· και όπως ονόμασε ο Αδάμ κάθε ζωντανή ψυχή, αυτό ήταν και το όνομά της· και έδωσε ο Αδάμ ονόματα σε όλα τα κτήνη και σε όλα τα θηρία του αγρού».

Αλλά θα προσπεράσω και αυτά, καθώς και την επικούρεια φυσιολογία τους που ακολουθεί, την οποία ισχυρίζεται ότι ισοδυναμεί με την επίνοια αυτός που λέει ότι το κενό, το άτομο και οι τυχαίες γενέσεις των όντων έχουν συγγένεια με όσα δηλώνονται μέσω της επινοίας. Ω, πώς κατανόησε τον Επίκουρο! Αν αποδίδουμε τις λέξεις που σημαίνουν τα πράγματα στη λογική δύναμη της φύσης μας, εξαιτίας αυτού ελεγχόμαστε ότι τάχα υποστηρίζουμε τα αμερή σώματα, τις αμοιβαίες συμπλοκές των ατόμων, τις συγκρούσεις, τις απωθήσεις και τα παρόμοια κατά τον Επίκουρο. Ας αποσιωπηθεί και ο προστάτης του και σύμμαχος των δογμάτων του, ο Αριστοτέλης, του οποίου τη δοξασία στα όσα ακολουθούν υποστηρίζει ότι συμφωνεί με τα επιχειρήματα περί επινοίας. Διότι, λέει, «δικό του είναι το δόγμα ότι η πρόνοια δεν διαπερνά όλα τα όντα ούτε κατέρχεται μέχρι τα επίγεια πράγματα, πράγμα που αυτός διατείνεται ότι συμφωνεί με όσα έχουν εξεταστεί αναφορικά με την επίνοια». Τόσο πολύ έχει εξετάσει με ακρίβεια τα δόγματα ώστε να τα κρίνει. Αλλά προχωρώντας λέει ότι «πρέπει ή να μην αναγνωρίζουμε τη δημιουργία των όντων από τον Θεό, ή, αν του την αποδίδουμε, να μην του αφαιρούμε την καθιέρωση των ονομάτων». Και όμως, ακόμη και για τα άλογα όντα, όπως προαναφέραμε, διδασκόμαστε από τη Γραφή το αντίθετο: ότι ούτε ο Αδάμ δημιούργησε τα ζώα ούτε ο Θεός τα ονόμασε, αλλά από τον Θεό προήλθε η δημιουργία, ενώ από τον άνθρωπο δόθηκε η ονομασία των δημιουργημάτων, όπως εξιστορείται από τον Μωυσή.

Όσο για αυτά που προσθέτει στα προειρημένα, φέρνοντας τα πρώτα γεγονότα της κοσμογονίας ως μαρτυρία ότι οι ονομασίες δόθηκαν στα όντα από τον Θεό, εφόσον εξετάστηκαν επαρκώς στα επόμενα, κρίνω περιττή την επανάληψή τους· και τον λόγο του Αδάμ, ο οποίος, όπως λέει ο Απόστολος, ειπώθηκε προφητικά για τον Χριστό και την Εκκλησία, ας τον ερμηνεύει αυτός αυθαίρετα όπως θέλει. Διότι κανένας δεν είναι τόσο ανόητος ώστε, ενώ ο Παύλος μας αποκαλύπτει τα κεκρυμμένα των μυστηρίων με τη δύναμη του Πνεύματος, να θεωρήσει ως πιο αξιόπιστο ερμηνευτή των θείων τον Ευνόμιο, ο οποίος αντιμάχεται φανερά τα λόγια της θεόπνευστης μαρτυρίας και εκβιάζει τα πράγματα, μέσω της παρερμηνείας αυτού του ρητού, προκειμένου να κατασκευάσει τη θεωρία ότι τα είδη των άλογων ζώων δεν ονομάστηκαν από τον Αδάμ. Ας παραλειφθούν και τα υβριστικά του λόγια και εκείνη η άχαρη απαιδευσία και η κοπρώδης και ρυπαρή φωνή του, η οποία, με τη συνηθισμένη της ευχέρεια, ξεστομίζει τα εξής εναντίον του διδασκάλου μας: «τον σπορέα των ζιζανίων» και «την όψη του καρπού» και «την παραφθορά του Ουαλεντίνου» και «τον προερχόμενο από αυτόν καρπό, ο οποίος», όπως λέει, «έχει συσσωρευθεί στην ψυχή» του διδασκάλου· και η υπόλοιπη αηδία των λεγομένων του ας συγκαλυφθεί από τη σιωπή, όπως ακριβώς κρύβουμε μέσα στη γη τα αποσυντεθειμένα σώματα, για να μην γίνει ενοχλητική στους πολλούς η δυσωδία.

Διότι, εάν η φύση νομοθετούσε κάτι τέτοιο, θα έπρεπε αυτή να έχει την ισχύ σε όλους όσοι συμμετέχουν στη φύση, όπως ακριβώς συμβαίνει και με όλα τα άλλα τα οποία αποτελούν ίδια της φύσης. Εάν, λοιπόν, ο νόμος της φύσης έκανε τις ονομασίες να αναφύονται για εμάς μέσα από τα πράγματα, όπως τα βλαστάρια μέσα από τους σπόρους ή τις ρίζες, και δεν άφηνε στην ελεύθερη προαίρεση εκείνων που δηλώνουν τα πράγματα να θέτουν τις ονομασίες που σημαίνουν τα υποκείμενα, τότε όλοι οι άνθρωποι θα ήμασταν ομόγλωσσοι μεταξύ μας. Διότι, αν δεν διέφεραν τα ονόματα που αποδίδονται στα πράγματα, δεν θα διαφέραμε μεταξύ μας ως προς το είδος της γλώσσας. Ισχυρίζεται ότι «είναι όσιο και απολύτως σύμφωνο προς τον νόμο της πρόνοιας το να επιβάλλονται στα πράγματα οι λέξεις άνωθεν». Πώς λοιπόν οι προφήτες αγνόησαν το όσιο και δεν διδάχθηκαν τον νόμο της πρόνοιας, αυτοί που πουθενά δεν θεοποίησαν την αγεννησία, σύμφωνα με τον λόγο σου; Πώς, επίσης, και ο ίδιος ο Θεός αγνοεί ένα τέτοιο είδος οσιότητας, εφόσον δεν θέτει Αυτός άνωθεν τις ονομασίες στα ζώα που έπλασε, αλλά χαρίζει την εξουσία της ονοματοθεσίας στον Αδάμ; Διότι, εάν είναι σύμφωνο με τον νόμο της πρόνοιας, όπως λέει ο Ευνόμιος, και είναι όσιο το να επιβάλλονται οι λέξεις στα πράγματα άνωθεν, τότε είναι εξάπαντος ανόσιο και ανάρμοστο το να εφαρμόζονται οι ονομασίες στα όντα από αυτούς που βρίσκονται κάτω.

Πλησιάζει ο ταπεινόφρων τα φθοροποιά θηρία, και όταν το βλέμμα τους στραφεί επάνω του, ημερεύει η αγριότητά τους και τον προσεγγίζουν ως κύριό τους, και τον σαίνουν με τα κεφάλια και τις ουρές τους και γλείφουν τα χέρια και τα πόδια του, διότι οσφράνθηκαν από αυτόν εκείνη την οσμή που ανέδυε ο Αδάμ πριν από την παράβαση, όταν είχαν συγκεντρωθεί κοντά του και τους έδωσε ονόματα μέσα στον παράδεισο.

Εάν όμως σε κάποια περίπτωση ορμήσουν για να αμυνθούν, είτε επειδή τα εξαναγκάζει η πείνα, είτε επειδή εμείς οι ίδιοι συχνά τα καταπιέζουμε και τα εξωθούμε σε αυτό από ανάγκη, αυτό λοιπόν δεν θα αποτελούσε εκδήλωση κυριαρχίας. Διότι, όπως ακριβώς εάν κάποιος από εμάς, βλέποντας ληστές να επιτίθενται, οπλιζόταν και προχωρούσε σε άμυνα, η πράξη του αυτή δεν αποτελεί ζήτημα άσκησης εξουσίας, αλλά μεγάλη φροντίδα για την προσωπική του σωτηρία. Ωστόσο, δεν αντλώ την απολογία μου από αυτό το σημείο, αλλά από αλλού, το οποίο είναι ωφέλιμο να το ακούσετε και εσείς. Φοβόμαστε τα θηρία και τα τρέμουμε, και έχουμε εκπέσει από την κυριαρχία μας· δεν αντιλέγω· το λέω και εγώ ο ίδιος. Αλλά αυτό δεν αποδεικνύει ότι ο νόμος του Θεού είναι ψευδής. Διότι εξαρχής τα πράγματα δεν είχαν έτσι, αλλά τα θηρία φοβούνταν και έτρεμαν, και υποτάσσονταν στον άνθρωπο σαν σε δεσπότη. Επειδή όμως εμείς εκπέσαμε από την παρρησία και την τιμή, για τον λόγο αυτόν τα φοβόμαστε. Από πού είναι αυτό φανερό; Έφερε ο Θεός τα θηρία στον Αδάμ, για να δει πώς θα τα ονομάσει· και ο Αδάμ δεν οπισθοχώρησε, σαν να ήταν φοβισμένος, αλλά έδωσε ονόματα σε όλα, σαν σε υποταγμένους δούλους. Αυτό δε αποτελεί σύμβολο κυριαρχίας. Γι' αυτό και ο Θεός, θέλοντας να του δείξει και μέσω αυτού το αξίωμα της εξουσίας του, του ανέθεσε την ονοματοθεσία, και τα ονόματα που τους δόθηκαν παρέμειναν σε αυτά από τότε.

Διότι, λέγει, κάθε τι που ονόμασε ο Αδάμ, αυτό είναι το όνομά τους. Αυτό, λοιπόν, αποτελεί ένα σημείο του ότι τα θηρία δεν ήταν επίφοβα για τον άνθρωπο στην αρχή. Δεύτερο σημείο, και σαφέστερο από το πρώτο, είναι η συνομιλία του όφεως με τη γυναίκα. Διότι, εάν τα θηρία ήταν επίφοβα για τους ανθρώπους, η γυναίκα, βλέποντας τον όφι, δεν θα παρέμενε, αλλά θα έφευγε· δεν θα δεχόταν συμβουλή, ούτε θα συνομιλούσε μαζί του με τόση άνεση, αλλά αμέσως με το που θα τον αντίκριζε θα τρόμαζε και θα απομακρυνόταν απότομα. Τώρα, όμως, συνομιλεί και δεν φοβάται, διότι δεν υπήρχε ακόμη αυτός ο φόβος. Αλλά, όταν εισήλθε η αμαρτία, αναιρέθηκαν και τα προνόμια της τιμής· και όπως ακριβώς συμβαίνει με τους δούλους, όσοι απολαμβάνουν την εύνοια του κυρίου τους είναι επίφοβοι στους συνδούλους τους, ενώ όσοι έχουν υποπέσει σε παράπτωμα φοβούνται ακόμη και τους ομοδούλους τους, έτσι συνέβη και με τον άνθρωπο. Όσο, δηλαδή, διέθετε παρρησία ενώπιον του Θεού, ήταν επίφοβος στα θηρία· όταν όμως υπέπεσε σε παράπτωμα, φοβάται πλέον και τους έσχατους από τους ομοδούλους του. Εάν όμως δεν ισχύει αυτό, απόδειξέ μου εσύ ότι, πριν από την αμαρτία, τα θηρία ήταν επίφοβα για τους ανθρώπους· αλλά δεν θα το μπορούσες.

Επειδή όμως εξέπεσε από την παρρησία εξαιτίας της παρακοής, ακρωτηριάστηκαν και τα της εξουσίας του. Διότι, για το ότι όλα ήταν υποταγμένα στον άνθρωπο, άκουσε την Γραφή που λέει: Έφερε, λέει, τα θηρία και όλα τα άλογα ζώα προς τον Αδάμ, για να δει πώς θα τα ονομάσει. Και βλέποντας τα θηρία να τον πλησιάζουν, δεν οπισθοχώρησε, αλλά, όπως ακριβώς ένας κύριος που δίνει ονόματα στους υποταγμένους δούλους του, έτσι έδωσε σε όλα τις ονομασίες. Και κάθε τι, λέει, που το ονόμασε ο Αδάμ, αυτό ήταν το όνομά του· διότι και αυτό είναι σύμβολο κυριαρχίας. Γι' αυτόν τον λόγο και ο Θεός, θέλοντας και μέσω αυτού να του διδάξει το αξίωμα της εξουσίας, του ανέθεσε τον ορισμό των ονομάτων.

Με ποιον συνομιλεί; Όχι με κάποια κτιστή δύναμη, αλλά με Εκείνον που γεννήθηκε από Αυτόν, τον θαυμαστό σύμβουλο, τον εξουσιαστή, τον άρχοντα της ειρήνης, τον μονογενή Υιό Του. Και για να μάθει ο Αδάμ ότι το ζωντανό πλάσμα που πρόκειται να πλαστεί θα είναι ομότιμο με αυτόν, γι' αυτό ακριβώς, όπως έλεγε για εκείνον, «Ας κάνουμε», έτσι και τώρα λέει, «Ας του κάνουμε βοηθό όμοιο με αυτόν». Και τα δύο έχουν μεγάλη σημασία, και το «Βοηθό» και το «Όμοιο με αυτόν». Δεν θέλω, λέει, να είναι μόνος του, αλλά να έχει κάποια παρηγοριά από τη συναναστροφή, και όχι μόνο αυτό, αλλά πρέπει να δημιουργηθεί και ένας κατάλληλος βοηθός για αυτόν, υπονοώντας τη γυναίκα. Γι' αυτό λέει, «Ας του κάνουμε βοηθό», και πρόσθεσε το «Όμοιο με αυτόν», ώστε, όταν δεις αμέσως να δημιουργούνται τα θηρία και όλα τα πετεινά του ουρανού, να μη νομίσεις ότι τα λόγια αυτά ειπώθηκαν για εκείνα. Διότι, έστω κι αν πολλά από τα άλογα ζώα τον συνδράμουν στους κόπους του, κανένα όμως δεν είναι ίσο με τη λογική γυναίκα. Γι' αυτό είπε, «Βοηθό όμοιο με αυτόν», και πρόσθεσε: «Και έπλασε ο Θεός ακόμη από τη γη όλα τα θηρία του αγρού, και όλα τα πετεινά του ουρανού, και τα έφερε στον Αδάμ για να δει πώς θα τα ονομάσει· και ό,τι όνομα έδωσε ο Αδάμ σε κάθε ζωντανή ψυχή, αυτό ήταν και το όνομά της».

ε'. Διότι το ότι ήταν πλήρης πολλής σοφίας, μάθε το από όσα περιγράφονται τώρα. «Και τα έφερε», λέει, «στον Αδάμ, για να δει πώς θα τα ονομάσει». Θέλοντας να μας παράσχει απόδειξη της πολλής του σοφίας το κάνει αυτό. Και πάλι, «Όπως το ονόμασε», λέει, «ο Αδάμ, αυτό είναι το όνομά του».

Διότι μην προσπεράσεις απλώς, αγαπητέ, αυτό που ειπώθηκε, αλλά αναλογίσου πόσης σοφίας έργο ήταν, σε τόσα γένη πτηνών, ερπετών, θηρίων, κτηνών και των άλλων άλογων ζώων, των ήμερων, των άγριων, αυτών που διαβιούν στα ύδατα και αυτών που προήλθαν από τη γη, σε όλα αυτά να δώσει ονομασίες, και μάλιστα ονομασίες κύριες και κατάλληλες για το κάθε γένος. Διότι, λέει η Γραφή, «κάθε τι που το ονόμασε ο Αδάμ, αυτό ήταν και το όνομά του». Είδες τέλεια εξουσία; Είδες αυθεντία κυριαρχίας; Αναλογίσου μαζί με τα άλλα και τούτο, ότι και τα λιοντάρια, και οι λεοπαρδάλεις, και οι οχιές, και οι σκορπιοί, και τα φίδια, και όλα τα άλλα που είναι πιο άγρια από αυτά, προσήλθαν με κάθε υποταγή σαν σε κυρίαρχο και δέχθηκαν τις ονομασίες τους, και κανένα από αυτά τα θηρία δεν φοβήθηκε ο Αδάμ. Ας μην κατακρίνει, λοιπόν, κανείς τα όσα δημιούργησε ο Δεσπότης, ούτε ας ακονίζει τη γλώσσα του εναντίον του Δημιουργού, ή μάλλον εναντίον της ίδιας του της κεφαλής, και ας μη λέει εκείνα τα ανώφελα λόγια: «για ποιον λόγο πλάστηκαν τα θηρία;». Διότι το ότι όλα, εξίσου με τα ήμερα ζώα, αναγνώριζαν την υποταγή τους και την κυριαρχία του ανθρώπου, μας το αποδεικνύει με ακρίβεια η τοποθέτηση των ονομάτων.

Αλλά ας δούμε λοιπόν τι θέλει να μας πει αυτή η σύνδεση του συνδέσμου. «Για τον Αδάμ όμως», λέει, «δεν βρέθηκε βοηθός όμοιος με αυτόν». Παρατήρησέ μου την ακρίβεια της θείας Γραφής. Αφού είπε, «Για τον Αδάμ όμως δεν βρέθηκε βοηθός», δεν σταμάτησε σε αυτό, αλλά πρόσθεσε, «Όμοιος με αυτόν», φανερώνοντάς μας με αυτή την προσθήκη την αιτία για την οποία έκανε τη σύνδεση του συνδέσμου. Νομίζω λοιπόν ότι όσοι έχουν την ικανότητα να κατανοούν οξυδερκέστερα, ήδη προβλέπουν αυτό που πρόκειται να λεχθεί. Αλλά επειδή οφείλουμε, εφόσον απευθύνουμε τη διδασκαλία μας κοινά προς όλους, να κάνουμε σαφή σε όλους τα λεγόμενά μας, εμπρός ας σας διδάξουμε για ποιον λόγο εκφράστηκε με αυτόν τον τρόπο· απλώς κάντε λίγη υπομονή. Διότι, επειδή στα όσα ελέχθησαν προηγουμένως, όπως θυμάστε, αφού είπε η θεία Γραφή ότι «Ας του φτιάξουμε βοηθό όμοιο με αυτόν», αμέσως μας δίδαξε τη δημιουργία των θηρίων, των ερπετών και όλων των άλογων ζώων· διότι λέει: «Και έπλασε ο Θεός επιπλέον από τη γη όλα τα θηρία και τα πετεινά του ουρανού, και τα έφερε στον Αδάμ, για να δει πώς θα τα ονομάσει».

Το ίδιο θα μπορούσαμε να πούμε και για το άλλο ζήτημα που ανακύπτει από αυτό. Διότι λένε: «Γιατί το δέντρο ονομάζεται δέντρο της γνώσης του καλού και του πονηρού;». Επειδή πολλοί από εκείνους που έχουν φιλόνεικη διάθεση επιχειρούν να ισχυριστούν ότι, μετά τη βρώση από το δέντρο, απέκτησε ο Αδάμ τη γνώση να διακρίνει το καλό και το κακό· αυτό όμως θα αποτελούσε την έσχατη ανοησία. Γι' αυτό ακριβώς, προβλέποντας αυτά από πριν, αναπτύξαμε τόσα πολλά σχετικά με τη σοφία που παραχωρήθηκε στον άνθρωπο από τον Θεό, αποδεικνύοντάς την από την ονοματοδοσία που έκανε σε όλα τα θηρία, στα πτηνά και στα άλογα ζώα, καθώς και από το γεγονός ότι, μαζί με αυτή την ανέκφραστη σοφία, είχε αξιωθεί και προφητικού χαρίσματος, έτσι ώστε να μην επιτρέπεται σε κανέναν να ισχυρίζεται κάτι τέτοιο. Αυτός, λοιπόν, που και τα ονόματα έδωσε, και ξεστόμισε εκείνη την τόσο θαυμαστή προφητεία για τη γυναίκα, όπως ήδη αναφέραμε, πώς θα αγνοούσε τι είναι καλό και τι είναι πονηρό; Διότι, αν βεβαίως αποδεχθούμε κάτι τέτοιο (μη γένοιτο), η βλασφημία θα μεταφερθεί και πάλι στον Δημιουργό. Πώς άλλωστε θα έδινε εντολή σε κάποιον που αγνοούσε ότι η παράβαση είναι κακό; Αλλά δεν ισχύει αυτό, μη γένοιτο· αντίθετα, το γνώριζε με σαφήνεια. Γι' αυτόν τον λόγο, άλλωστε, εξαρχής δημιούργησε το πλάσμα αυτό αυτεξούσιο. Διότι, αν δεν ίσχυε αυτό, δεν θα έπρεπε ούτε να τιμωρηθεί παραβαίνοντας την εντολή, ούτε να αξιωθεί επιδοκιμασίας τηρώντας την.

Γι' αυτόν τον λόγο του μετέβαλε το όνομα, ώστε να μάθει και από αυτό εκείνος τη δεσποτεία. Διότι το γεγονός ότι η απόδοση ονομάτων αποτελεί σύμβολο δεσποτείας, είναι βεβαίως φανερό και από όσα πράττουμε εμείς οι ίδιοι· θα γίνει όμως πιο κατανοητό από όσα έπραξε ο Θεός στην περίπτωση του Αδάμ. Θέλοντας δηλαδή να τον διδάξει ότι είναι άρχοντας και δεσπότης των πάντων, έφερε ενώπιόν του όλα τα θηρία, για να δει πώς θα τα ονομάσει, αποδεικνύοντας ότι η απόδοση των ονομάτων επικυρώνει τη δεσποτεία. Εάν πάλι επιθυμείτε να δείτε να συμβαίνει αυτό και στους ανθρώπους, και να μάθετε ότι αποτελεί συχνά συνήθεια για εκείνους που λαμβάνουν δούλους από την αιχμαλωσία να μεταβάλλουν τα ονόματά τους, ακούστε τι έπραξε ο βασιλιάς των Βαβυλωνίων. Διότι αυτός, αφού έλαβε από την αιχμαλωσία τον Ανανία, τον Αζαρία και τον Μισαήλ, δεν τους άφησε με τα προηγούμενα ονόματά τους, αλλά τους ονόμασε Σεδράχ, Μισάχ και Αβδεναγώ.

Διότι είναι καλό να αποδώσουμε τα οφειλόμενα για την έκτη ημέρα, την τελευταία της δημιουργίας του Θεού, για την οποία δώσαμε την υπόσχεση. Γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε ο Δημιουργός υπηρέτησε μόνο τον Αδάμ, καθιστώντας τον ταυτόχρονα και δημιουργό και κοινωνό των δικών Του κτισμάτων. Γνωρίζετε όλοι σαφώς, πώς μέσα στον παράδεισο ο Δημιουργός, αφού έβαλε να καθίσει ο Αδάμ σε υψηλό τόπο, έφερε ενώπιόν του το καθένα από τα ζώα. Ο Δεσπότης εξ αρχής δεν αρνήθηκε να υπηρετήσει τον δούλο, το ίδιο Του το κτίσμα· γι' αυτό και στο Ευαγγέλιο που μόλις αναγνώσθηκε δεν αρνήθηκε να υπηρετήσει τους δούλους, τους έβαλε να ανακλιθούν πάνω στο χορτάρι, και παίρνοντας τους άρτους τους έκοψε και τους έδινε στους μαθητές για να τους προσφέρουν, τρέφοντας, πολλαπλασιάζοντας, θαυματουργώντας, χορηγώντας τα αναγκαία. Από την ίδια αυτή αγαθότητα και στον παράδεισο της αρχαίας δημιουργίας, ο Δημιουργός, αφού έβαλε να καθίσει ο Αδάμ σε υψηλό τόπο, περνούσε από μπροστά του το κάθε ζώο, ώστε με όποιο όνομα επιθυμούσε ο Αδάμ, με αυτό να το ονομάσει, καθιστώντας τον έτσι κοινωνό των δικών Του κτισμάτων· πράγμα που παρουσίασε και η Γραφή λέγοντας: «Και έπλασε ο Θεός ακόμη από τη γη όλα τα θηρία του αγρού, και όλα τα κτήνη· και τα έφερε προς τον Αδάμ, για να δει πώς θα τα ονομάσει». Ας μάθουν λοιπόν ότι για σένα δημιουργήθηκαν. Δέξου τη δική Μου οικονομία.

Δ΄. Αλλά τα φίδια, θα πει κάποιος, και οι σκορπιοί, και οι δράκοντες, και τα λιοντάρια, τι το χρήσιμο προσφέρουν στον βίο; Και ποιο είναι το κέρδος από αυτά; Πολύ και ανείπωτο, και όχι μικρότερο από αυτό των ήμερων ζώων. Διότι τα μεν ήμερα είναι κατάλληλα για την κάλυψη των σωματικών αναγκών, τα δε άγρια σου ορθώνουν ως τείχος τον φόβο, σε προετοιμάζουν να σωφρονείς, σε καθιστούν άγρυπνο, σου υπενθυμίζουν την αμαρτία του προπάτορα μέσα στον Παράδεισο και αποδεικνύουν πόσων κακών αιτία είναι η παρακοή. Διότι πριν από αυτήν τα θηρία δεν ήταν τέτοια, φοβερά δηλαδή και ικανά να προκαλούν την αποφυγή από μέρους του ανθρώπου, αλλά ήσαν ήμερα και υποταγμένα. Ο Θεός άλλωστε τα οδήγησε στον Αδάμ, και αυτός τους έδωσε τα ονόματα. Το φίδι συνομιλεί με τη γυναίκα, και η Εύα δεν απομακρύνεται έντρομη. Επειδή όμως παραβιάστηκε η εντολή και υπήρξε παρακοή προς τον Θεό, ακρωτηριάστηκαν τα προνόμια αυτής της τιμής. Όταν λοιπόν δεις λιοντάρι, όταν δεις φίδι, να αναμιμνήσκεσαι τις διηγήσεις, και αυτά θα σου παράσχουν ουκ ολίγη αφορμή για πνευματικό στοχασμό. Να θυμάσαι επίσης τον Δανιήλ, πώς, επειδή είχε επανέλθει στην αρχέγονη εικόνα, τα φοβερά θηρία ήσαν για εκείνον αξιοκαταφρόνητα· όπως ακριβώς συνέβη και με τον Παύλο και την έχιδνα. Και από αυτά θα αποκομίσεις μεγάλο ζήλο και φροντίδα για την ψυχή σου. Εκτός όμως από αυτά, μπορεί κανείς και από άλλη σκοπιά να θαυμάσει τη θεία οικονομία και τη διάταξη ως προς αυτά. Και ποια είναι αυτή;

Αφού λοιπόν βρέθηκε χωρίς αυτά, έλαμπε περισσότερο και από τον ίδιο τον ήλιο, όντας μεν γυμνός από ενδύματα, περιβεβλημένος όμως με δόξα. Διότι και αυτό αποτελούσε το μέγιστο σημείο της μακαριότητάς του, το ότι δεν είχε ανάγκη ούτε από ενδύματα, ούτε από σκέπη, ούτε από άλλη παρόμοια περιβολή, αλλά διέθετε σώμα ανώτερο από την ανάγκη αυτών των πραγμάτων. Και δεν ήταν μακάριος μόνο για αυτό, αλλά επειδή και πριν από αυτό απολάμβανε τη συνομιλία με τον Θεό, και εντρυφούσε στην παρρησία απέναντί Του. Και ενώ οι άγγελοι έτρεμαν, και τα Χερουβείμ και τα Σεραφείμ δεν τολμούσαν ούτε να Τον αντικρίσουν, αυτός συνομιλούσε μαζί Του σαν φίλος με φίλο. Διότι, όταν ο Θεός δημιούργησε τα γένη των άλογων ζώων, τα έφερε ενώπιόν του, και αυτός έδωσε τα ονόματα σε όλα, και τα ονόματα αυτά παρέμειναν αμετάβλητα.

Διότι και αυτό αποτελεί μέγιστο τεκμήριο της τιμής εκ μέρους του Θεού, όχι το ότι του έδωσε την εντολή να επιθέσει τα ονόματα, αλλά το ότι, μολονότι ο άνθρωπος αθέτησε τον νόμο που του είχε δοθεί, ο Θεός δεν αναίρεσε την τιμή που του είχε απονείμει πριν από τον νόμο, αλλά ίσχυσε το: «ό,τι ονόμασε ο Αδάμ, αυτό ήταν και το όνομά του». Είδες πώς δεν υπάρχει εκεί κανένα σύμβολο της παρούσας ζωής; Ούτε τέχνες, ούτε εμπόριο, ούτε οικοδομές, ούτε ενδύματα, ούτε υποδήματα, ούτε στέγη, ούτε τράπεζα, ούτε πόνος, ούτε λύπη, ούτε θάνατος, ούτε το σμήνος των άλλων παθών, παρά μόνο λαμπρά προοίμια, και χαρμόσυνα προπύλαια, και μια αρχή που όδευε προς μια καλύτερη ζωή. Αλλά ο Αδάμ δεν τα διατήρησε αυτά, υπερβαίνοντας τα όρια των προσταγμάτων με απερίγραπτη ραθυμία και μην έχοντας την υπομονή να απέχει ούτε από ένα δέντρο· όμως, ακόμη και έτσι, αποδεικνύεται η πολλή φιλανθρωπία του Θεού. Διότι τέτοια είναι η συνήθεια του Θεού: όταν εκπίπτουμε από κάτι εξαιτίας της ραθυμίας μας, δεν σταματά να ενεργεί και να μεθοδεύει τα πάντα, παρά μόνο όταν μας επαναφέρει σε αγαθά πολύ ανώτερα από εκείνα από τα οποία εκπέσαμε· πράγμα που ακριβώς συνέβη και τότε.

ΤΙΤΛΟΣ Δʹ. — Περί του Αδάμ: ότι υπήρξε σοφότατος, διορατικός και προφήτης πριν από την παρακοή. Από τα ζητούμενα στη Γένεση του Φίλωνος. — Ο Θεός οδήγησε τα ζώα προς τον Αδάμ, για να δει πώς θα τα ονομάσει. Διότι ο Θεός δεν αμφιβάλλει, αλλά, επειδή έδωσε νου στον πρωτόπλαστο και σπουδαίο άνθρωπο, χάρη στον οποίο, έχοντας ικανότητα για γνώση, είναι από τη φύση του πλασμένος να συλλογίζεται, όπως ακριβώς ένας δάσκαλος παροτρύνει τον μαθητή του προς την ανάλογη επίδειξη των ικανοτήτων του, και αποβλέπει στα άριστα γεννήματα της ψυχής του.

Θεωρήσαμε, λοιπόν, αναγκαίο να καταστήσουμε αυτά τα ζητήματα απολύτως σαφή στη θεοτίμητη αγιότητά σας, καθώς και το ποια είναι η γνώμη μας, ώστε να μην αγνοεί τίποτα από τα δικά μας. Διότι αυτό μας είναι προσφιλές και σύνηθες. Λέμε, λοιπόν, ότι οι όροι και οι προσδιορισμοί που γίνονται με τον πρέποντα λόγο είναι απολύτως σταθεροί. Διότι λέει η Θεία Γραφή, ότι «έφερε ο Θεός όλα τα ζώα προς τον Αδάμ, για να δει πώς θα τα ονομάσει. Και όποιο όνομα έδωσε ο Αδάμ σε κάθε ζωντανή ψυχή, αυτό ήταν το όνομά της». Βλέπουμε, λοιπόν, ονόματα που διαχωρίζουν το ένα είδος από το άλλο, και ονόματα που αποδίδονται για να διαχωρίζουν τη μία υπόσταση από την άλλη, καθώς και όρους και νόμους που έχουν θεσπιστεί και ισχύουν μέχρι σήμερα.

Έπειτα φέρνει σε αυτόν αγέλες και πολλά είδη κτηνών, ερπετών, θηρίων, πτηνών, θαλάσσιων, κολυμβητικών, και τα υπόλοιπα κατά είδος, παράκτιων, αμφίβιων και χερσαίων, έτσι ώστε, σαν κύριος σε δούλους, να τους δώσει ονόματα· και ό,τι όνομα έδωσε στο καθένα από αυτά, αυτό, λέει η Γραφή, ήταν το όνομά του. Και όχι μόνο αυτό, αλλά και αυτήν που πάρθηκε από την πλευρά του ο ίδιος την ονόμασε «Ζωή, ως μητέρα των ζώντων», λέγοντας ότι αυτή «θα ονομαστεί γυνή», δηλαδή γονή, επειδή επρόκειτο ύστερα από αυτά να τεκνοποιήσει.

Κεφάλαιο 1. Ο πρώτος άνθρωπος, ενώ βρισκόταν ακόμη μέσα στον παράδεισο, περιέπεσε σε υπεροψία με τη συμβουλή του φιδιού, στην οποία πρώτος εκείνος ο διάβολος περιέπεσε από μόνος του και από τον εαυτό του· διότι τον ερέθισε η υπεροψία και άγγιξε και έφαγε από αυτό που δεν έπρεπε να φάει, και για τον λόγο αυτόν παραδόθηκε σε μεγάλες τιμωρίες, στη φθορά και στον θάνατο, ώστε να ταπεινωθεί η υπεροψία του. Διότι, όταν ο Θεός καταδικάσει και εκδώσει απόφαση, η απόφαση του Θεού γίνεται πράξη και αιώνια τιμωρία, και δεν είναι καθόλου δυνατόν να ανατραπεί η τιμωρία, η οποία έχει επιβληθεί σύμφωνα με τη θεία απόφαση. Δες λοιπόν: αμάρτησε ο πρωτόπλαστος με μεγάλη αμαρτία, απίστησε στον Θεό και πίστεψε στο φίδι· κάνε εσύ τη σύγκριση μεταξύ του Θεού και του φιδιού, και θα δεις το μέγεθος της αμαρτίας του σοφού, αυτού που από την πολλή του σύνεση είχε δώσει ονόματα σε όλα τα ζώα.