Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 2:2

Από Κυριακή λοιπόν σε Κυριακή συναντάται η όγδοη ημέρα, και είναι η τρίτη και η όγδοη η ίδια· τρίτη αφότου έπαθε, όγδοη αφότου δημιουργήθηκε ο κόσμος. Υπάρχει και άλλη αιτία για την όγδοη και την τρίτη, για την οποία η καθεμιά ονομάστηκε ανάσταση. Κατά την έβδομη ημέρα κατέπαυσε ο Θεός από όλα τα έργα του, και η κατάπαυση είναι τέλος και συντέλεια των ολοκληρωμένων έργων. Τέλος δε και κατάπαυση ονομάζεται και η συντέλεια του κόσμου, όταν ο Θεός πρόκειται να καταργήσει το σχήμα αυτού του κόσμου. Επειδή, λοιπόν, η ζωή ήταν γεμάτη αμαρτίες και απειλούνταν η συντέλεια του κόσμου, ο Χριστός ήλθε κατά τη συντέλεια του αιώνος για την αθέτηση της αμαρτίας, έπαθε, ετάφη και αναστήθηκε την Κυριακή. Την ημέρα που άρχισε να δημιουργεί τον κόσμο, την ίδια ημέρα αναστήθηκε ο Κοσμοποιός και ανέστησε τον κόσμο, και η πρώτη κατά τη δημιουργία έγινε όγδοη κατά την παλιγγενεσία.

Την έκτη ημέρα σταυρώθηκε πάνω στο ξύλο, επειδή ο άνθρωπος που δημιουργήθηκε την έκτη ημέρα εξαιτίας του ξύλου έπεσε· μέσω του ξύλου ήρθε ο θάνατος, μέσω του ξύλου και η ζωή. Την έβδομη ημέρα κατέπαυσε από τα έργα του· την έβδομη ανέπαυσε το σώμα του στον τάφο. Διότι παρέμεινε ολόκληρη την έβδομη ημέρα στον τάφο. Την όγδοη ημέρα αναστήθηκε και ανέστησε τον κόσμο, και η Κυριακή είναι και τρίτη και όγδοη ημέρα· τρίτη μεν εξαιτίας της ανάστασης του Κυρίου, όγδοη δε όχι μόνο εξαιτίας της έγερσης του Κυρίου, αλλά και του κόσμου. Λοιπόν, άκουσε ένα θαυμαστό μυστήριο. Γιατί ο ψαλμός «υπέρ της ογδόης» έχει τοποθετηθεί ενδέκατος;

Την τρίτη, αυτή του εφήβου, ώστε με την αγνεία να ξηράνεις την υγρότητα των παθών. Διότι και την τρίτη ημέρα ο Θεός διαχώρισε την ξηρά από την υγρασία. Την τετάρτη του νέου· φέροντας ως άστρα τις τέσσερις αρετές και φαινόμενος ως φωστήρας μέσα στον κόσμο. Διότι και οι φωστήρες δημιουργήθηκαν την τετάρτη ημέρα. Την πέμπτη ηλικία, αυτή του μεσήλικα· χαλιναγωγώντας τα πέντε ζώα των αισθήσεών σου, για να μην σκιρτήσουν προς την αμαρτία. Διότι και τα ζώα δημιουργήθηκαν την πέμπτη ημέρα. Την έκτη, αυτή του πρεσβύτη· διασφαλίζοντας την αρχική σου κίνηση με τον λόγο ως άνθρωπος και πλάθοντας και ρυθμίζοντας το χώμα και τον πηλό του σώματος με τις αρετές. Διότι και ο άνθρωπος δημιουργήθηκε την έκτη ημέρα. Την έβδομη, αυτή του γέροντα, με τα λευκά μαλλιά της βιοτής και της ευσέβειας, αναπαυόμενος στη γη, όταν ως λευκοντυμένο στάχυ και ως ώριμος σίτος θα απέλθεις στον τάφο, συγκομιζόμενος στην κατάλληλη εποχή και αναπαυόμενος όπως στην έβδομη ημέρα. Διότι και την έβδομη ημέρα ο Πατέρας κατέπαυσε από τα έργα Του, και ο Υιός αναπαύθηκε από τα δικά Του ευαγγελικά έργα μέσα στον τάφο. Την όγδοη, λοιπόν, να την περιμένεις· την έξοδο από το σκήνωμα, την αναχώρηση από τον τάφο και την εκ νεκρών έγερση. Διότι και την όγδοη ημέρα αναστήθηκε εκ νεκρών ο Κύριος. «Εις το τέλος, υπέρ της ογδόης. Την όγδοη», λέει, «ημέρα θα είναι εορτή εξοδίου· κανένα λατρευτικό έργο δεν θα κάνετε κατ' αυτήν». Και γιατί εμπόδισε την προσφορά λατρείας και θυσιών την όγδοη ημέρα;

Γι' αυτόν τον λόγο, κατά μεν την έκτη ημέρα ολοκληρώθηκαν όσα δημιουργήθηκαν, και την έβδομη κατέπαυσε από όλα· ενώ στο Ευαγγέλιο, όταν ήλθε ο Λόγος, λέει: «Ήλθα για να τελειώσω το έργο». Διότι εκείνος που καταπαύει από όλα, φανερώνει ότι ορισμένα πράγματα χρειάζονταν τελείωση, τα οποία, όταν ήλθε, τα ολοκλήρωσε. Λέει δηλαδή στο κατά Ιωάννην: «Τα έργα τα οποία μου έδωσε ο Πατέρας για να τα τελειώσω, αυτά ακριβώς τα έργα που εγώ πράττω, μαρτυρούν για εμένα». Διότι το έργο θα ήταν ατελές, εάν, αφού αμάρτησε ο Αδάμ, ο άνθρωπος πέθαινε· έγινε όμως τέλειο, όταν αυτός ζωοποιήθηκε. Γι' αυτόν τον λόγο, αφού ανακαίνισε την κτίση των έξι ημερών, ορίζει μία ημέρα για την ανακαίνιση, την οποία προαναγγέλλει το Πνεύμα μέσω του ψαλμού λέγοντας: «Αυτή είναι η ημέρα την οποία εποίησε ο Κύριος». Διότι αντί για τον ήλιο, ανατέλλει ο Θεός, καταυγάζοντας την ψυχή του καθενός· γι' αυτό και κατά το ίδιο το σωτήριο Πάθος δεν φάνηκε ο ήλιος, φανερώνοντας αφενός το τέλος της προηγούμενης κτίσης, και αφετέρου την αρχή μιας άλλης, που ανατέλλει από τον Σωτήρα· την οποία βλέποντας ο προφήτης λέει: «Ιδού άνδρας, του οποίου το όνομα είναι Ανατολή»· και πάλι: «Σε εσάς όμως που τον φοβάστε θα ανατείλει ο ήλιος της δικαιοσύνης». Διότι αυτή η ημέρα δεν ανήκει σε όλους, αλλά σε εκείνους που έχουν πεθάνει ως προς την αμαρτία και ζουν για τον Κύριο. Γι' αυτό άλλωστε και ο νόμος πρόσταξε να περιτέμνονται κατά την όγδοη ημέρα· και η εντολή ήταν απαράβατη, υποδηλώνοντας την αναγέννηση των πάντων μετά την έβδομη.

Βιβλίο Α΄. Γένεσις. Το βιβλίο αυτό της Γενέσεως, ο Μωυσής είναι εκείνος που το εξέφρασε και το έγραψε κατόπιν προστάγματος του Κυρίου. Ονομάζεται δε έτσι, επειδή περιέχει τη γένεση των πάντων, του ουρανού και της γης, και των ανθρώπων και όλων αυτών των ορατών δημιουργημάτων, καθώς και την ίδια τη φύτευση του παραδείσου. Εξηγεί δε ότι την μεν πρώτη ημέρα δημιουργήθηκε το φως· τη δεύτερη το στερέωμα, το οποίο ο Θεός ονόμασε ουρανό· την τρίτη συγκεντρώθηκαν τα ύδατα και φάνηκε η ξηρά, και τις μεν συγκεντρώσεις των υδάτων τις ονόμασε θάλασσες, την δε ξηρά την ονόμασε γη, και εβλάστησε η γη χλωρό χόρτο και κάθε είδους δέντρο· την τέταρτη προήλθαν ο ήλιος και η σελήνη και όλος ο χορός των αστέρων· την πέμπτη έγινε η γένεση των πτηνών, των ιχθύων και των κητών που βρίσκονται στα ύδατα· την έκτη των τετραπόδων, των θηρίων, των ερπετών και των κτηνών, καθώς και η πλάση του ανθρώπου κατ' εικόνα Θεού και καθ' ομοίωσιν· την δε έβδομη κατέπαυσε ο Θεός από τα έργα του και την ευλόγησε. Περιλαμβάνεται επίσης σε αυτό το βιβλίο η παράβαση του Αδάμ και η εκδίωξη από τον παράδεισο, ο φόνος του Άβελ από τον αδελφό του τον Κάιν, η μετάθεση του Ενώχ, η κατασκευή της κιβωτού, ο κατακλυσμός που έγινε επί Νώε, η ανέγερση του πύργου, η διαίρεση των γλωσσών, η διασπορά των εθνών και η έξοδος του Αβραάμ από τους Χαλδαίους.

Αυτά τα τέσσερα μέγιστα έργα δημιούργησε ο Θεός κατά την τρίτη ημέρα. Την τέταρτη ημέρα, τον ήλιο, τη σελήνη, τους αστέρες. Αυτά τα τρία μεγάλα έργα δημιούργησε ο Θεός κατά την τέταρτη ημέρα. Την πέμπτη ημέρα, τα μεγάλα κήτη, τους ιχθύες και τα άλλα ερπετά που βρίσκονται στα ύδατα, τα φτερωτά πτηνά. Αυτά τα τρία μεγάλα έργα δημιούργησε ο Θεός κατά την πέμπτη ημέρα. Την έκτη ημέρα, τα θηρία, τα κτήνη, τα ερπετά της γης, τον άνθρωπο. Αυτά τα τέσσερα μεγάλα έργα δημιούργησε ο Θεός κατά την έκτη ημέρα. Και δημιουργήθηκαν συνολικά είκοσι δύο είδη μέσα στις έξι ημέρες. «Και ολοκλήρωσε όλα τα έργα Του την έκτη ημέρα», όσα υπάρχουν στους ουρανούς και στη γη, στις θάλασσες και στις αβύσσους, στο φως και στο σκοτάδι και στα πάντα. Και αναπαύθηκε ο Θεός από όλα τα έργα Του την έβδομη ημέρα και την ευλόγησε και την αγίασε. Και φανέρωσε μέσω αγγέλου στον Μωυσή ότι υπήρξαν και είκοσι δύο κεφαλές από τον Αδάμ μέχρι τον Ιακώβ, ο οποίος είναι και ο Ισραήλ, λέγοντας: «και θα εκλέξω για τον Εαυτό Μου από το σπέρμα του λαό περιούσιο ανάμεσα από όλα τα έθνη». Αυτές δε οι κεφαλές, οι οποίες αποτελούν γενεές, για τις οποίες μίλησε ο Κύριος, είναι οι εξής: Αδάμ, Σηθ, Ενώς, Καϊνάν, Μαλελεήλ, Ιάρεδ, Ενώχ, Μαθουσάλα, Λάμεχ, Νώε, Σημ, Αφραξάδ, Σάλα, Έβερ, Φαλέχ, Ραγαύ (διότι τον Καϊνάν...

Ότι και το επτά είναι τέλειος αριθμός. Εʹ. Την έβδομη ημέρα κατέπαυσε ο Θεός από όλα τα έργα Του. Επτά εκδικήσεις απέτισε εκείνος που σκότωσε τον Κάιν. Διότι ο μιαρός διέπραξε επτά αμαρτίες: φθόνο, δόλο, αδελφοκτονία, έγινε ο πρώτος διδάσκαλος των φόνων, αποτέλεσε έτσι μίασμα για τη ζωή, λύπησε τους γονείς του, και είπε ψέματα στον Θεό. Υπέπεσε λοιπόν και σε επτά τιμωρίες: κατοικούσε σε καταραμένη γη, την εργαζόταν άκαρπα, αναστέναζε, έτρεμε, εκδιώχθηκε από το πρόσωπο (του Θεού), αγωνιούσε για όποιον περαστικό συναντούσε, και έφερε ένα σημάδι που τον καθιστούσε γνωστό σε όλους. Έβδομος μετά τον Αδάμ ήταν ο Ενώχ, ο οποίος ευαρέστησε τον Θεό, και όπως το σιτάρι από τα ζιζάνια, χωρίστηκε από τους ασεβείς. Επτά έτη την πρώτη φορά, και επτά τη δεύτερη, δούλεψε ο Ιακώβ στον Λάβαν για τη Ραχήλ.

Διότι με εύφρανες, Κύριε, με το δημιούργημά σου, και με τα έργα των χειρών σου θα αγαλλιάσω. Εκείνος που κατανόησε την ημέρα που δημιουργήθηκε από τον Θεό, για την οποία έχει λεχθεί, «Αυτή είναι η ημέρα την οποία εποίησε ο Κύριος, ας αγαλλιάσουμε και ας ευφρανθούμε σε αυτήν», αυτός θα πει, «Διότι με εύφρανες, Κύριε, με το δημιούργημά σου». Αλλά επειδή ο παρών ψαλμός φέρει επιγραφή για την ημέρα του Σαββάτου, θα αναρωτηθείς πώς λέει ότι ευφράνθηκε κατά την ημέρα του Σαββάτου, όχι για την κατάπαυση του Θεού, ούτε για την αργία του, όπως θα υπέθεταν οι Ιουδαίοι, εξαιτίας του ότι κατά την ημέρα αυτήν κατέπαυσε από όλα τα έργα του, τα οποία δημιούργησε.

Θαυμάζεις τον υψηλό Μωυσή, ο οποίος περιέλαβε ολόκληρη την κτίση του Θεού με τη δύναμη της γνώσεως. Ιδού ενώπιόν σου το ευλογημένο σάββατο της πρώτης κοσμογονίας· γνώρισε μέσω εκείνου του σαββάτου τούτο εδώ το Σάββατο, την ημέρα της καταπαύσεως, την οποία ευλόγησε ο Θεός υπέρ τις άλλες ημέρες. Διότι σε αυτήν αληθινά κατέπαυσε από όλα τα έργα Του ο Μονογενής Θεός, έχοντας σαββατίσει με τη σάρκα μέσω της οικονομίας του θανάτου, και, επανερχόμενος πάλι σε αυτό που ήταν μέσω της αναστάσεως, συνανέστησε με τον Εαυτό Του καθετί που ήταν πεσμένο, αφού έγινε ζωή και ανάσταση και ανατολή και όρθρος και ημέρα για όσους βρίσκονταν στο σκότος και στη σκιά του θανάτου. Πλήρης είναι για σένα και η ιστορία της συγγενούς ευλογίας: ο πατέρας που δεν λυπήθηκε τον αγαπητό εκείνο Ισαάκ, και ο μονογενής που έγινε προσφορά και θυσία, και ο αμνός που σφαγιάστηκε αντ' αυτού. Διότι είναι δυνατόν να δει κανείς στην ιστορία αυτή όλο το μυστήριο της ευσέβειας. Ο αμνός κρέμεται από το ξύλο, κρατούμενος από τα κέρατα, ενώ ο Μονογενής βαστάζει πάνω Του τα ξύλα της ολοκαρπώσεως.

Νομίζω, λοιπόν, ότι με τα όσα ειπώθηκαν ο λόγος υποδεικνύει τα ίδια πράγματα, τα οποία, προσευχόμενος ο Δαβίδ στον δέκατο έκτο ψαλμό, λέει προς τον Κύριο: «Οι οφθαλμοί σου ας ιδούν ευθύτητες», προφανώς τις δικές μου. «Διότι δοκίμασες», λέει, «την καρδιά μου, την επισκέφθηκες μέσα στη νύχτα, με δοκίμασας στο πυρ και δεν βρέθηκε σε μένα αδικία». Είναι λοιπόν το ίδιο το να πει κανείς ότι «οι οφθαλμοί σου ας ιδούν ευθύτητες», με το να πει ότι «οι οφθαλμοί σου ας μη δουν το αντίθετο»· διότι εκείνος που είδε το ευθύ δεν είδε το σκολιό, και εκείνος που δεν είδε το σκολιό έχει οπωσδήποτε δει το ευθύ. Επομένως, μέσω της αφαίρεσης του αντιθέτου, υποδεικνύει το αγαθό στους θείους οφθαλμούς, από τους οποίους αναπτερώνεται και πάλι η ψυχή, η οποία είχε χάσει τα φτερά της εξαιτίας της παρακοής των πρωτοπλάστων. Αυτό, λοιπόν, κατανοήσαμε μέσα από τα όσα αναφέρθηκαν, ότι δηλαδή: οι οφθαλμοί σου, όταν επιβλέπουν σε μένα, αποστρέφονται από το αντίθετο· διότι δεν πρόκειται να δουν σε μένα τίποτε από όσα μου εναντιώνονται. Εξαιτίας αυτού μου δίδεται από τους οφθαλμούς σου η δυνατότητα να πτερωθώ και πάλι και να αναλάβω, μέσω των αρετών, τις πτέρυγες τρόπον τινά της περιστεράς, χάρη στις οποίες αποκτώ τη δύναμη της πτήσης, ώστε να πετάξω και να αναπαυθώ, σε εκείνη δηλαδή την κατάπαυση, στην οποία αναπαύθηκε ο Θεός από τα έργα του.

Και κατέπαυσε ο Θεός από όλα τα έργα του την έβδομη ημέρα. Ας λέγουν οι αριθμητικοί και όσοι ασχολούνται με τέτοια ζητήματα και προβάλλουν αυτή τη σοφία ως κάποιο σπουδαίο κατόρθωμα, άλλοι μεν ότι ο αριθμός έξι είναι συγγενής με την κτίση του κόσμου, άλλοι δε ότι είναι πολυγονικός και γεννά από τον εαυτό του πολλά σχήματα αριθμών και ότι είναι τέλειος ως προς τα μέρη του, καθώς και όσα άλλα διηγούνται οι αριθμητικοί για την εξάδα στις σχολικές τους διαλέξεις. Ας λέγουν και για την επτάδα, ότι υπάρχει στειρότητα στον έβδομο αριθμό· διότι ο αριθμός επτά ούτε γεννά άλλον από τον εαυτό του ούτε γεννιέται από άλλον. Εμείς όμως, για να μην παρασυρθούμε σε έναν λόγο με υπερβολικά πολλή ύλη και βγούμε εκτός του θέματος της ομιλίας μας προς εσάς, θα προχωρήσουμε στα πιο συνετά και αναγκαιότερα. Εάν δε κάποιος έχει και περί αυτών των θεμάτων κάποια εμπειρία, ας γνωρίζει ότι και σε εμάς βρίσκεται αποταμιευμένος ο θησαυρός τους. Δεν υπερηφανευόμαστε όμως γι' αυτά, επειδή προέρχονται από την κοσμική σοφία, τα οποία έχουμε λάβει εντολή μάλλον να τα περιφρονούμε ως μικρά και μη συντελούντα στην αρετή, και όχι να τα επιδεικνύουμε. Για να τους δείξουμε, λοιπόν, ότι αυτά που εκείνοι θεωρούν περισπούδαστα, για εμάς είναι ευκαταφρόνητα, ας προσπεράσουμε τέτοιου είδους λόγους με σιωπή και ας ενδιατρίψουμε στα προκείμενα και πιο ωφέλιμα. Συνάμα δε, η θεωρία εκείνων των τεχνικών και σοφιστικών λόγων δεν είναι εύκολα κατανοητή από τον κοινό και απλό λαό.

Ας θεωρήσουμε, λοιπόν, αυτήν την έβδομη ημέρα ως αντίτυπο εκείνης της όγδοης, της συντέλειας του αιώνος. Και κατέπαυσε ο Θεός από τα έργα του. Διότι δεν θα υπάρχουν πλέον τα έργα του κόσμου κατά την ημέρα εκείνη, ούτε πλέον γάμοι, ούτε συναλλαγές, εμπόριο, ούτε γεωργικές εργασίες, αλλά όλη η κτίση θα στέκεται πτοημένη και έντρομη, και ακατάσχετος ιδρώτας θα ρέει από όλους, και όλοι ομοίως θα βρίσκονται σε αγωνία, ακόμη και οι δίκαιοι ανάμεσά μας, για το ποια άραγε απόφαση θα εκδοθεί γι' αυτούς. Ο Κύριος έρχεται από τους ουρανούς και οι ουρανοί σχίζονται, δύναμη αποκαλύπτεται, όλη η κτίση βρίσκεται σε τρόμο και συστολή. Και οι ίδιοι οι άγγελοι ίσως παρίστανται καταφοβισμένοι, όχι επειδή φοβούνται για δικά τους αμαρτήματα, αλλά διότι η ένδοξη και μεγαλοδύναμη επιφάνεια του Χριστού προκαλεί εξίσου σε όλα τα δημιουργήματα τον φόβο που πηγάζει από αυτήν. Δεν ακούς τον Ησαΐα που λέει: «Εάν ανοίξεις τον ουρανό, τρόμος θα καταλάβει τα όρη εξαιτίας σου», υπονοώντας την ημέρα εκείνη, κατά την οποία η θάλασσα θα έχει πήξει, κατά την οποία η κτίση παύει να ενεργεί, η φύση έχει νεκρωθεί, και κάθε μέθοδος των λόγων αδρανεί μπροστά στην έλευση του Θεού από τους ουρανούς; Τότε οι μεν δίκαιοι αρπάζονται προς τα άνω, προς τον ουρανό· διότι οχήματά τους είναι οι νεφέλες και προπομποί τους τα νοερά πνεύματα· οι δε αμαρτωλοί θα πέσουν κάτω, δεσμευμένοι από το βάρος των δικών τους παραπτωμάτων και αυτοκατάκριτοι από την πονηρή τους συνείδηση.

Εκείνη λοιπόν την όγδοη ημέρα, αυτή η έβδομη την προτυπώνει· «διότι κατέπαυσε», λέγει, «ο Θεός από όλα τα έργα Του». Σε εκείνη την ημέρα δεν υπάρχουν πλέον τα στοιχεία αυτού του βίου, ούτε εκείνα που ακολουθούν εδώ τις σαρκικές και παράλογες ορέξεις. Αποκοιμήθηκαν οι νεανικές επιθυμίες, οι φροντίδες των γάμων, οι ελπίδες της τεκνοποιίας, και δεν υπάρχει καμία μέριμνα για βιοτικές υποθέσεις ή κτήματα. Ο φιλάργυρος ξέχασε το πουγγί του, και ο πλεονέκτης την αρπαγή και τη βία. Έσβησε η κενή και κατάπτυστη δόξα για εκείνους που έχουν επηρμένη τη διάνοιά τους από οποιοδήποτε από αυτά τα κοσμικά πλεονεκτήματα. Δεν ενοχλεί πλέον ο θυμός για εκδίκηση εναντίον εκείνου που τους λύπησε. Όλα αυτά έχουν τότε εκλείψει από τον λογισμό. Η ψυχή βρίσκεται πλέον στραμμένη σε Εκείνον που προκαλεί τον φόβο, στην προσδοκία των επικείμενων δεινών. Αυτόν ακριβώς τον φόβο του Θεού, εάν κάποιος μπορούσε και εδώ, στην παρούσα ζωή, να τον εγκαταστήσει αδιάλειπτα στη δική του ψυχή, τότε είτε δεν θα αμαρτήσει καθόλου, είτε ίσως ελάχιστα.

Και κατέπαυσε ο Θεός από όλα τα έργα Του την έβδομη ημέρα. Ας πουν, λοιπόν, οι αριθμητικοί και εκείνοι που ασχολούνται με τέτοια ζητήματα, προβάλλοντας τη σχετική με αυτά σοφία ως κάτι το σπουδαίο, πόσο στενά συνδεδεμένος με τη δημιουργία του κόσμου είναι ο αριθμός έξι, διότι είναι πολυπαραγωγικός, γεννώντας από μόνος του πολλά σχήματα αριθμών, και τέλειος ως προς τα μέρη του. Και όσα αφηγούνται οι αριθμητικοί στις θεωρητικές τους διαλέξεις σχετικά με την εξάδα, αν κάποιος έχει ελεύθερο χρόνο, ας τα εξετάσει μόνος του. Ας μιλήσουν και για την επτάδα, ότι δηλαδή υπάρχει κάποια στειρότητα στον αριθμό επτά· διότι ο αριθμός επτά ούτε γεννά από τον εαυτό του ούτε γεννιέται από άλλον. Και για να μην οδηγήσω τον λόγο σε πλήθος πληροφοριών παραμελώντας την ομιλία προς εσάς, θα προχωρήσω στα πιο ωφέλιμα. Αν, όμως, κάποιος έχει κάποια εμπειρία και σε αυτά, ας γνωρίζει ότι και αυτών των πραγμάτων ο θησαυρός βρίσκεται αποθησαυρισμένος σε εμάς· επομένως, αν η αριθμητική είναι κάτι το μεγάλο, εδώ ακριβώς βρίσκονται τα σπέρματά της. Εμείς, όμως, δεν δίνουμε αξία σε αυτά, στο να κλέψουμε δηλαδή από εδώ μικρά στοιχεία που ανήκουν στην κοσμική σοφία, για να καυχηθούμε έπειτα για τις πραγματείες μας ως δήθεν σπουδαίες. Προκειμένου, λοιπόν, να τους δείξουμε ότι εκείνα που γι' αυτούς είναι περισπούδαστα, για εμάς είναι αξιοκαταφρόνητα, ας προσπεράσουμε σιωπηρά τη συζήτηση γύρω από αυτά. Άλλωστε, η θεωρητική ενασχόληση με αυτά δεν είναι εύκολα κατανοητή από όλο τον λαό.

Και κατέπαυσε ο Θεός από όλα τα έργα. Δεν θα υπάρχουν πλέον τα έργα του κόσμου εκείνη την ημέρα, ούτε γάμοι, ούτε εμπορικές συναλλαγές, ούτε γεωργικές εργασίες, αλλά όλη η γη θα είναι τρομαγμένη, όλη η κτίση σε αγωνία, με ιδρώτα απαρηγόρητο, και οι δίκαιοι γεμάτοι αγωνία για το ποια απόφαση άραγε θα εκδοθεί για αυτούς. Και ο Αβραάμ θα αγωνιάσει τότε, όχι μήπως καταδικαστεί στη γέεννα, αλλά για το σε ποια τάξη των δικαίων θα καταταχθεί: στην πρώτη, στη δεύτερη ή στην τρίτη. Ο Κύριος έρχεται από τους ουρανούς και οι ουρανοί σχίζονται, η δύναμη αποκαλύπτεται, όλη η κτίση είναι έντρομη. Ποιος είναι άφοβος; Ούτε οι άγγελοι. Παρουσιάζονται και αυτοί για να δώσουν λόγο στον Θεό. Όμως, η ένδοξη Επιφάνεια προκαλεί σε όλους τρόμο. Δεν ακούς τον Ησαΐα που λέει: «Εάν ανοίξεις τον ουρανό, τρόμος θα κυριεύσει τα όρη εξαιτίας Σου»; Εννοεί εκείνη την ημέρα κατά την οποία τα όρη θα πτοηθούν, κατά την οποία η θάλασσα παγώνει, κατά την οποία η κτίση θα σταματήσει κάθε δραστηριότητα, η φύση νεκρώνεται, και κάθε λογική μέθοδος συλλογισμών αδρανεί μπροστά στην εξ ουρανών έλευση. Τότε αρπάζονται οι δίκαιοι, τότε όχημα των δικαίων γίνονται οι νεφέλες, τότε συνοδοί των δικαίων είναι οι άγγελοι, τότε οι μεν δίκαιοι αναλαμβάνονται σαν αστέρες από τη γη στον ουρανό· ενώ οι αμαρτωλοί, δέσμιοι, δεμένοι από το ίδιο το βάρος των αμαρτημάτων τους, θα πέσουν κάτω με βεβαρημένη συνείδηση. Εκείνη η έβδομη ημέρα, λοιπόν, προτυπώνεται από τούτη την έβδομη ημέρα.

Και κατέπαυσε ο Θεός από όλα τα έργα του. Δεν υπάρχουν πλέον τα του βίου τούτου κατά την ημέρα εκείνη. Κατασίγασαν οι νεανικές επιθυμίες· δεν υπάρχει πλέον πρόθεση για γάμο, ούτε πλέον επιθυμία για τεκνοποιία, ούτε καμία απολύτως μέριμνα για τον χρυσό. Ξέχασες, φιλάργυρε, το πουγκί σου, ξέχασες, πολυκτήμονα, τη γη, ξέχασες, δοξομανή, τη δόξα· όλα εκείνα εξανεμίστηκαν από τη διάνοια. Η δε ψυχή βρίσκεται προσηλωμένη σε αυτό που προξενεί τον φόβο, στην προσδοκία των δεινών που επικρέμανται. Διότι ο φόβος απωθεί κάθε εμπαθή λογισμό που εγκαταβιώνει στις ψυχές μας. Όπου υπάρχει φόβος Θεού, όλα τα σπιλώματα του πάθους έχουν εκδιωχθεί από τη διάνοιά μας. Αυτή η έβδομη ημέρα είναι τύπος εκείνης της έβδομης.

Πήρε, λοιπόν, ο Θεός χώμα από τη γη και έπλασε ο Θεός τον άνθρωπο. Δεν ολοκληρώθηκε η κοσμογονία, ούτε διακόπηκε η αλληλουχία των γεγονότων, για να παρεισαχθεί η δική μας διήγηση, αλλά ελέχθη: «Εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο», και: «Κατέπαυσε από όλα τα έργα Του». Και επειδή αναπαύθηκε, μας διδάσκει πώς τον εποίησε: «Πήρε ο Θεός χώμα από τη γη». Όταν ακούς χώμα, να εκπαιδεύεσαι στο να μην φοβάσαι τους ανθρώπους. Μην προσωποληπτείς. Μην υπερηφανεύεσαι για τον εαυτό σου. Όταν σου έλθουν λογισμοί, οίδημα της καρδιάς που προκαλεί ερεθισμό, ας έλθει στο νου σου η ανάμνηση της δημιουργίας σου, το πώς πλάστηκες: «Πήρε ο Θεός χώμα από τη γη και έπλασε ο Θεός τον άνθρωπο». Πότε μπορείς να ξεχάσεις τον εαυτό σου; Τότε να τον ξεχάσεις, όταν αναχωρήσεις από τη γη. Εάν όμως ποτέ δεν χωρίζεσαι από τη γη, αλλά είσαι στενά δεμένος με αυτήν, βαδίζεις πάνω στη γη, αναπαύεσαι πάνω στη γη, δικάζεις πάνω στη γη, και οτιδήποτε κι αν κάνεις, είτε μεγάλο είτε μικρό, γίνεται πάνω στη γη, έχεις κοντά σου την υπόμνηση της δικής σου ταπεινώσεως. Υβρίστηκες και οργίστηκες; Από πού σου προήλθε ο θυμός; Από την ατίμωση. Δεν ανέχθηκες να ακούσεις ότι είσαι ταπεινής καταγωγής; Αμέσως έβρασε μέσα σου ο θυμός; Φιλονικείς για να πεις κάτι χειρότερο από εκείνα που άκουσες; Κατέβασε το βλέμμα, και ο θυμός έχει πάψει. Κοίταξε τη γη και αναλογίσου: Ταπεινής καταγωγής με αποκάλεσε, εμένα που προέρχομαι από τη γη; Είπε κάτι μικρότερο από αυτό που πραγματικά είμαι· διότι δεν είπε ότι προέρχομαι από τη γη, αλλά από άνθρωπο. Και πόσο πολυτιμότερος είναι ο έμψυχος άνθρωπος από την καταπατημένη γη.

Προσέξτε όμως όλοι με τον νου σας τα λεγόμενα. Διότι, ακόμη κι αν κάποιος δεν μπορέσει να τα κατανοήσει όλα, από τα λίγα θα λάβει όλη τη δύναμη· επειδή η διδασκαλία του Πνεύματος έχει ιδιότητα φωτός. Ο Θεός λοιπόν, μέσα σε έξι ημέρες, όχι μόνο εποίησε και διακόσμησε όλο αυτόν τον αισθητό κόσμο, αλλά, αφού έπλασε και ζωοποίησε και το μοναδικό ον που συντίθεται από αίσθηση και νου, τον άνθρωπο, και του παρέδωσε την κυριαρχία πάνω στα ζώα και τα φυτά της γης, την έβδομη ημέρα κατέπαυσε από όλα τα έργα Του, όπως μας δίδαξε ο Μωυσής, ο μεταγενέστερος θεατής της πολύ προγενέστερης από αυτόν δημιουργίας του κόσμου, ή μάλλον το Άγιο Πνεύμα, που μέσω της δικής του γλώσσας ήχησε φιλάνθρωπα στις δικές μας ακοές και ψυχές. Αλλά και «ευλόγησε», λέει, «ο Θεός την έβδομη ημέρα και την αγίασε». Πώς λοιπόν ευλόγησε και αγίασε αυτήν, κατά την οποία δεν έπραξε τίποτα; Και όχι μάλλον την πρώτη ως εξόχως ξεχωριστή, γι' αυτό και ο Μωυσής την ονόμασε «μία» και όχι πρώτη, κατά την οποία ο Θεός έφερε μαζικά τα πάντα από την ανυπαρξία στην ύπαρξη και τα καταύγασε με νέο φως, έστω κι αν δεν είχε ακόμη επιθέσει τον κατάλληλο διάκοσμο, φέρνοντας το καθένα σε τάξη και μορφή; Πώς, αν όχι αυτήν, δεν ευλόγησε εκείνη που την ακολούθησε, κατά την οποία στερέωσε και άπλωσε αυτό το μέγα κοίλωμα, εννοώ τον πρώτο ουρανό γύρω μας, που είναι όμως δεύτερος σε σχέση με εκείνον τον πρώτο;

Λέμε λοιπόν εμείς για ποιο λόγο ο Θεός την ευλόγησε και την αγίασε ξεχωριστά, αντλώντας την αφετηρία από τα ίδια τα λόγια του Μωυσή. Διότι «αναπαύθηκε», λέει, «ο Θεός την έβδομη ημέρα από όλα τα έργα του που δημιούργησε». Έπειτα, αφού πρόσθεσε ότι «και ευλόγησε ο Θεός την έβδομη ημέρα και την αγίασε», προσθέτει αμέσως και την αιτία της ευλογίας λέγοντας πάλι ακριβώς αυτό, ότι «σε αυτήν αναπαύθηκε ο Θεός από όλα τα έργα του που άρχισε να δημιουργεί». Επομένως, υπάρχουν έργα του Θεού τα οποία ούτε άρχισε να κάνει ούτε έπαψε να κάνει, όπως και ο ίδιος ο Κύριος μας αποκάλυψε λέγοντας: «ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι».

Θέλοντας λοιπόν ο Θεός να μας παράσχει την εφικτή γνώση τέτοιων έργων και να δείξει ότι αυτά πρέπει να αναζητούνται περισσότερο από όλα όσα γίνονται αντιληπτά από τις αισθήσεις, ευλόγησε και αγίασε την έβδομη ημέρα, κατά την οποία κατέπαυσε από το να δημιουργεί τα αισθητά, θεωρώντας την μέσω της καταπαύσεως ως μια τρόπον τινά επάνοδο από τα κατώτερα προς εκείνα τα ανώτερα και υπερκόσμια. Διότι, σύμφωνα με τα λόγια του μεγάλου Διονυσίου, ο Θεός εξέρχεται από τον εαυτό Του λόγω υπερβολικής αγαθότητας, και από την υπερβατική Του απομάκρυνση από τα πάντα συγκαταβαίνει στο να βρίσκεται μέσα σε όλα, μέσω μιας εκστατικής υπερούσιας δύναμης, χωρίς ωστόσο να αποχωρίζεται από τον εαυτό Του.

Σε αυτόν τον αιώνα δεν υπάρχει ογδόη ημέρα ούτε αληθινό σάββατο· διότι εκείνος που είπε ότι ο Θεός κατέπαυσε την εβδόμη ημέρα, φανέρωσε την κατάπαυση του δρόμου αυτής της ζωής, επειδή ο τάφος είναι σώμα και προέρχεται από τον κόσμο. Έξι ημέρες ολοκληρώνονται στην καλλιέργεια της ζωής μέσω της τήρησης των εντολών, και το έβδομο ολοκληρώνεται στον τάφο, και το όγδοο κατά την έξοδο από αυτόν.

ΛΟΓΟΣ ΟΔ' ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΠΑΡΑΒΟΛΗΣ ΤΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟΥ. Η Κυριακή είναι το μυστήριο της γνώσης της αλήθειας, το οποίο δεν γίνεται δεκτό με σάρκα και αίμα, έστω και αν υπερβαίνει τους λογισμούς. Σε αυτόν τον αιώνα δεν υπάρχει όγδοη ημέρα, ούτε αληθινό Σάββατο. Διότι εκείνος που είπε «κατέπαυσε ο Θεός κατά την έβδομη ημέρα», φανέρωσε την κατάπαυση του δρόμου αυτής της ζωής. Διότι ο τάφος είναι σώμα και ανήκει στον κόσμο. Έξι ημέρες ολοκληρώνονται μέσα στην καλλιέργεια της ζωής διαμέσου της τήρησης των εντολών, το έβδομο ολοκληρώνεται μέσα στον τάφο, και το όγδοο κατά την έξοδο από αυτόν.

Ζ'. «Και έγινε», λέει, «εσπέρα και έγινε πρωί, ημέρα έκτη». Στο τέλος της έκτης ημέρας έθεσε και το τέλος όλων των δημιουργημάτων· γι' αυτό και πρόσθεσε: «Και ολοκληρώθηκαν ο ουρανός και η γη, και όλος ο κόσμος τους». Πρόσεξε το ανεπαχθές και απέριττο της Θείας Γραφής. Αφού μνημόνευσε τα πιο περιεκτικά στοιχεία, δεν αναφέρθηκε πλέον λεπτομερώς στα υπόλοιπα, αλλά λέγοντας: «Ολοκληρώθηκε ο ουρανός και η γη», λέει, «και όλος ο κόσμος τους», φανέρωσε με αυτό όλα όσα βρίσκονται στη γη και στον ουρανό. Διότι κόσμος της γης είναι όσα αναφύονται από αυτήν, η βλάστηση των φυτών, η παραγωγή των καρπών, οι καρποί των δέντρων, και όλα τα άλλα με τα οποία την καταστόλισε ο Δημιουργός· και του ουρανού πάλι κόσμος είναι ο ήλιος, η σελήνη, η ποικιλία των άστρων, και όλα τα δημιουργήματα που βρίσκονται στο ενδιάμεσο. Γι' αυτό, εφόσον η Θεία Γραφή μνημόνευσε τον ουρανό και τη γη, συμπεριέλαβε όλη τη δημιουργία μέσα από αυτά τα στοιχεία. «Και ολοκλήρωσε», λέει, «ο Θεός κατά την έκτη ημέρα τα έργα του που εποίησε». Πρόσεξε πώς λέει το ίδιο πράγμα και μία και δεύτερη φορά, για να μάθουμε ότι μέχρι την έκτη ημέρα έχουν γίνει όλα τα έργα της δημιουργίας. «Διότι ολοκλήρωσε», λέει, «την έκτη ημέρα τα έργα του που εποίησε, και κατέπαυσε την έβδομη ημέρα από όλα τα έργα του που εποίησε».

Τι σημαίνει το «Και κατέπαυσε την εβδόμη ημέρα από όλα τα έργα του τα οποία εποίησε»; Παρατήρησε πώς ανθρώπινα και με συγκατάβαση προς εμάς ομιλεί για όλα η θεία Γραφή· διότι δεν υπήρχε άλλος τρόπος να κατανοήσουμε εμείς κάτι από τα λεγόμενα, αν δεν αξιωνόμασταν τέτοιας συγκατάβασης. «Και κατέπαυσε», λέει, «ο Θεός την εβδόμη ημέρα από όλα τα έργα του τα οποία εποίησε». Σταμάτησε, λέει, να δημιουργεί και να παράγει από το μη ον στο είναι. Διότι παρήγαγε όλα όσα έπρεπε, και δημιούργησε εκείνον που επρόκειτο να τα απολαύσει. «Και ευλόγησε», λέει, «ο Θεός την εβδόμη ημέρα, και την αγίασε, διότι σε αυτήν κατέπαυσε από όλα τα έργα του τα οποία άρχισε ο Θεός να ποιεί». Επειδή δηλαδή σταμάτησε να δημιουργεί, και όλα όσα θέλησε σύμφωνα με τη δική του φιλανθρωπία τα έφερε στην ύπαρξη με το δικό του πρόσταγμα, και έθεσε τέλος στα δημιουργήματα κατά την έκτη ημέρα· και επειδή δεν ήθελε να παραγάγει τίποτα άλλο κατά την εβδόμη, διότι όλα όσα ήθελε είχαν ολοκληρωθεί· προκειμένου να έχει κάποιο προτέρημα και αυτή η ημέρα, και να μη φανεί ότι υπολείπεται σε κάτι επειδή τίποτα δεν δημιουργήθηκε σε αυτήν, την αξιώνει με ευλογία. «Και ευλόγησε», λέει, «ο Θεός την εβδόμη ημέρα, και την αγίασε». Τι λοιπόν; Οι υπόλοιπες δεν ήταν ευλογημένες;

Διότι γι' αυτόν τον λόγο και ο Δεσπότης, αφού ολοκλήρωσε μέσα σε έξι ημέρες όλα τα έργα της δημιουργίας, ευλόγησε και αγίασε την έβδομη ημέρα, επειδή σε αυτήν αναπαύτηκε από τα έργα του που είχε αρχίσει να δημιουργεί. Αλλά από το σημείο αυτό πάλι βλέπω να γεννιέται για εμάς ένα αχανές πέλαγος νοημάτων, και επιθυμώ να μην το προσπεράσω απλώς, αλλά να κάνω και εσάς κοινωνούς αυτής της πνευματικής εμπορίας.

Διότι εδώ, όταν η Γραφή αναφέρει ότι ο Θεός κατέπαυσε από τα έργα Του, μας διδάσκει ότι κατά την έβδομη ημέρα σταμάτησε να δημιουργεί και να φέρνει τα δημιουργήματα από το μη ον στο είναι· ο Χριστός όμως, λέγοντας ότι «Ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι», μας υποδηλώνει τη διηνεκή πρόνοιά Του, και αποκαλεί εργασία τη διακράτηση των δημιουργημάτων, την εξασφάλιση της διατήρησής τους και τη διακυβέρνησή τους σε όλο τον χρόνο. Διότι, εάν δεν συνέβαινε αυτό, πώς θα μπορούσε να συγκροτείται και να υφίσταται ολόκληρο το σύμπαν, αν η άνωθεν χείρα δεν κυβερνούσε και δεν διοικούσε και όλα τα ορατά και το ανθρώπινο γένος; Και εάν κάποιος θελήσει με πολλή ευγνωμοσύνη να εξετάσει λεπτομερώς όλα όσα επιτελούνται καθημερινά προς ευεργεσία μας από τον Δημιουργό των πάντων, θα ανακαλύψει μία άβυσσο φιλανθρωπίας.

Αλλά αξίζει να ερευνήσουμε εάν τώρα ο ίδιος ανακάλυψε το φυτό, ή εάν αυτό είχε παραχθεί ανέκαθεν και εξαρχής. Είναι εύλογο βέβαια αυτό να είχε δημιουργηθεί ανέκαθεν και εξαρχής κατά την έκτη ημέρα, όταν «είδε ο Θεός όλα όσα εποίησε, και ιδού ήταν πάρα πολύ καλά» (διότι, λέγει, «κατέπαυσε ο Θεός την έβδομη ημέρα από όλα τα έργα του, τα οποία εποίησε»)· δεν ήταν όμως γνωστή η χρήση του φυτού. Διότι, εάν το φυτό είχε καταστεί γνωστό ανέκαθεν και εξαρχής, ή εάν ο καρπός του ήταν καταφανής, οπωσδήποτε και ο Άβελ και οι σύγχρονοί του, όταν προσέφεραν τις θυσίες, θα έκαναν σπονδή και με οίνο.

Έπειτα, μετά την ισημερία, πρόσεξε τι λέω, την τέταρτη ημέρα δημιουργούνται ο ήλιος και η σελήνη —εκτός της ισημερίας βρίσκονται οι φωστήρες—, την έκτη ημέρα πλάθει τον άνθρωπο· και έπειτα την έβδομη ημέρα καταπαύει από όλα τα έργα, ενώ την επομένη, η οποία είναι και η πρώτη, καθώς πλέον το σύμπαν είχε ολοκληρωθεί, το άφησε να κινείται εν τάξει. Συγκράτησέ τα αυτά· διότι είναι αναγκαίο, εφόσον αυτά τηρηθούν και η μνήμη σου σταθεί αρωγός, να ευδοκιμήσει ο ερμηνευτικός λόγος.

Διότι, όταν βέβαια έπρεπε να απολογηθεί για τους μαθητές του, έφερε στο μέσον τον Δαβίδ, τον ομόδουλό τους, λέγοντας: «Δεν διαβάσατε τι έκανε ο Δαβίδ, όταν πείνασε ο ίδιος;». Όταν όμως επρόκειτο για τον εαυτό του, κατέφυγε στον Πατέρα, δείχνοντας από κάθε άποψη την ομοτιμία του, αφενός με το να τον αποκαλεί με ξεχωριστό τρόπο Πατέρα, και αφετέρου με το να πράττει τα ίδια με εκείνον. Και γιατί δεν ανέφερε τα όσα έγιναν στην Ιεριχώ; Θέλησε να τους ανυψώσει από τη γη, ώστε να μην τον προσέχουν πλέον ως άνθρωπο, αλλά ως Θεό και ως έχοντα την εξουσία να νομοθετεί. Εάν όμως δεν ήταν γνήσιος Υιός και της αυτής ουσίας, η απολογία του θα ήταν βαρύτερη από την κατηγορία. Διότι, ούτε εάν κάποιος έπαρχος, παραβαίνοντας έναν βασιλικό νόμο, στη συνέχεια, όταν κατηγορούνταν, απολογούνταν με αυτόν τον τρόπο και έλεγε ότι «αφού και ο βασιλιάς τον κατέλυσε», θα μπορούσε να διαφύγει, αλλά αντιθέτως θα καθιστούσε έτσι το έγκλημα μεγαλύτερο. Εδώ όμως, επειδή το αξίωμα είναι ισότιμο, γι' αυτό και η απολογία έχει καταρτιστεί με απόλυτη ασφάλεια. Διότι, λέει, από εκείνα για τα οποία απαλλάσσετε τον Θεό από τις κατηγορίες, από τα ίδια απαλλάξτε και εμένα. Γι' αυτόν τον λόγο και προκαταβολικά είπε: «Ο Πατέρας μου», ώστε να τους πείσει, έστω και παρά τη θέλησή τους, να του αναγνωρίσουν τα ίδια, νιώθοντας δέος απέναντι στην απόλυτη γνησιότητά του. Εάν πάλι πει κάποιος: «Και πού εργάζεται ο Πατέρας, εφόσον την έβδομη ημέρα κατέπαυσε από όλα τα έργα του;», ας μάθει τον τρόπο με τον οποίο εργάζεται. Ποιος είναι λοιπόν ο τρόπος αυτής της εργασίας; Προνοεί και συγκρατεί όλα τα δημιουργήματα.

Πώς, λοιπόν, ενώ ισχυρίζεσαι ότι αυτά αποτελούν απόφανση του Χριστού, λες ότι εκείνο αποτελεί υπόνοια των Ιουδαίων, τη στιγμή που ακολουθεί αμέσως μετά, συνδέεται με αυτό και εξιστορείται με τον ίδιο τρόπο από τον ευαγγελιστή; Διότι όλα αυτά αποτελούν αφήγηση του ευαγγελιστή, ο οποίος ερμηνεύει τα λεγόμενα του Χριστού. Γι' αυτό, όταν οι Ιουδαίοι τον κατηγορούσαν, έλεγε ότι τον καταδίωκαν όχι μόνο επειδή κατέλυε το Σάββατο, αλλά και επειδή αποκαλούσε τον Θεό δικό του Πατέρα, καθιστώντας τον εαυτό του ίσο με τον Θεό. Αλλά ο μεν έλεγχος κατά των αιρετικών έχει φτάσει σε επαρκές τέλος· εάν όμως θέλετε να μάθετε και ποια ακριβώς είναι η εργασία την οποία επιτελεί ο Πατήρ και ποια ο Υιός, θα έλεγα ότι είναι η πρόνοια για τα όντα, η διακράτηση, η φροντίδα. Διότι όλα τα ορατά δημιουργήθηκαν σε έξι ημέρες· «Και κατέπαυσεν ο Θεός κατά την έβδομη ημέρα»· η πρόνοια όμως γι' αυτά δεν σταμάτησε ποτέ. Αυτήν, λοιπόν, την πρόνοια αποκαλεί εργασία ο Χριστός, όταν λέει: «Ο Πατήρ μου εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι», εννοώντας, προνοώντας, φροντίζοντας, διακρατώντας, συνέχοντας, χωρίς να αφήνει τίποτα να διαλυθεί.

«Σε ποιους δε ορκίστηκε ότι δεν θα εισέλθουν στην κατάπαυσή του, παρά σε εκείνους που απείθησαν; Και βλέπουμε ότι δεν μπόρεσαν να εισέλθουν, εξαιτίας της απιστίας.» ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δʹ. «Ας φοβηθούμε, λοιπόν, μήπως τυχόν, ενώ παραμένει η υπόσχεση να εισέλθουμε στην κατάπαυσή του, φανεί ότι κάποιος από εσάς έχει υστερήσει. Διότι και σε εμάς έχει κηρυχθεί το Ευαγγέλιο, όπως ακριβώς και σε εκείνους, αλλά ο λόγος που άκουσαν δεν ωφέλησε εκείνους, επειδή δεν είχε συγκεραστεί με την πίστη σε αυτούς που τον άκουσαν.» «Εισερχόμαστε γάρ στην κατάπαυση εμείς που πιστέψαμε, καθώς έχει πει: Ως ορκίστηκα στην οργή μου, δεν θα εισέλθουν στην κατάπαυσή μου· μολονότι τα έργα είχαν γίνει από την καταβολή του κόσμου. Διότι έχει πει κάπου για την έβδομη ημέρα το εξής: Και κατέπαυσε ο Θεός την έβδομη ημέρα από όλα τα έργα του· και σε αυτό το σημείο πάλι: Δεν θα εισέλθουν στην κατάπαυσή μου. Επειδή λοιπόν απομένει να εισέλθουν κάποιοι σε αυτήν, και εκείνοι στους οποίους κηρύχθηκε προηγουμένως το Ευαγγέλιο δεν εισήλθαν εξαιτίας της απείθειάς τους, πάλι καθορίζει κάποια ημέρα, Σήμερα, λέγοντας μέσω του Δαβίδ μετά από τόσο πολύ χρόνο, καθώς έχει λεχθεί: Σήμερα, εάν ακούσετε τη φωνή του, μην σκληρύνετε τις καρδιές σας.» Από πού είναι αυτό φανερό; Επειδή οφείλουν κάποιοι, λέει, να εισέλθουν, αλλά όλοι εκείνοι δεν εισήλθαν. Το ότι όμως πρέπει να εισέλθουμε, και ότι πρέπει κάποιοι να εισέλθουν, ας ακούσουμε από πού είναι αυτό φανερό. Μετά από τόσα έτη, λέει, λέει πάλι ο Δαβίδ: Σήμερα, εάν ακούσετε τη φωνή του. «

Αλλά και τα μέρη κάθε σύνθετης φύσης παρήχθησαν ταυτόχρονα από το μη ον στο είναι, προς συμπλήρωση του σύμπαντος. Και είναι δυνατόν τα ομόχρονα να αποτελούν μία σύνθετη φύση, δεχόμενα τέτοιον όρο και φυσικό νόμο από τον Δημιουργό, ώστε βάσει του νόμου της φύσης να γεννώνται διαδοχικά όμοια από όμοια. Στην περίπτωση, όμως, του Κυρίου, από τις φύσεις που ενώθηκαν, η μεν είναι άναρχη και άχρονη, η δε έχει αρχή και υπόκειται στον χρόνο· και δεν δημιουργήθηκε νέο είδος προς συμπλήρωση του σύμπαντος (διότι ειδάλλως ο Θεός δεν θα είχε καταπαύσει από τα έργα Του την έβδομη ημέρα), ούτε ενώθηκαν οι δύο [φύσεις] με φυσικό τρόπο, αλλά παραδόξως και υπερφυώς. Τα δε παράδοξα και υπερφυή δεν συγκροτούν φύση· διότι δεν λέμε ότι συνιστά φύση της βάτου το να έρχεται σε επαφή με το πυρ και να μην καταφλέγεται, ούτε φύση του ανθρώπου το να μετεωρίζεται προς τον ουρανό, ούτε φύση του ανθρώπινου σώματος το να δροσίζεται μέσα στη φωτιά, αλλά λέμε ότι αυτά συνιστούν παράδοξα ως προς μία υπόσταση.

Κατά Ιουδαίων περί του σαββάτου Σάββατο έχει ονομαστεί η έβδομη ημέρα και δηλώνει την κατάπαυση· διότι σε αυτήν κατέπαυσε ο Θεός από τα έργα του, όπως αναφέρει η Γραφή. Γι' αυτό και ο αριθμός των ημερών, αφού προχωρήσει μέχρι το επτά, ανακυκλώνεται και αρχίζει πάλι από την πρώτη. Αυτός ο αριθμός τιμάται από τους Ιουδαίους, επειδή ο Θεός διέταξε να τιμάται όχι τυχαία, αλλά με την επιβολή βαρύτατων επιτιμίων σε περίπτωση παράβασής του. Δεν το διέταξε όμως αυτό τυχαία, αλλά για κάποιες αιτίες που γίνονται μυστικώς κατανοητές στους πνευματικούς και τους διορατικούς.

Κατά δε την πέμπτη ημέρα, ευλογεί τον Μυστικό Δείπνο και τη νέα τράπεζα και τα μέγιστα μυστήρια του μεγαλειώδους έργου Του, όπως ακριβώς και κατά την παλαιά πέμπτη ημέρα, αφού δημιούργησε τα μεγάλα κήτη και όλα τα ένυδρα όντα, τα ευλόγησε λέγοντας: «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε» και τα εξής. Κατά δε την έκτη ημέρα, συσταυρώνεται μαζί με ληστές ως άνθρωπος από απάνθρωπα θηρία, Εκείνος που κατά την παλαιά έκτη ημέρα δημιούργησε πανένδοξα τα θηρία και τον άνθρωπο, και ολοκλήρωσε πανόλβια το μυστήριο της οικονομίας, όπως ολοκλήρωσε τα κτίσματα κατά την πρώτη έκτη ημέρα. Κατά δε την έβδομη ημέρα, όπως παλαιότερα από τα έργα Του, αναπαύεται στο μνήμα, έχοντας ευλογήσει και συνεχίζοντας να ευλογεί πολλαπλώς εμάς που έχουμε εναποθέσει την ελπίδα μας σε Αυτόν. Κατά την όγδοη ημέρα, την πρώτη και τελευταία, κατέβαλε τις οδύνες του θανάτου και ανασταίνεται εκ νεκρών, συνεγείροντας και τους προπάτορες.

«Και έγινε έτσι», σαν να έλεγε ο Θεός τούτο στον Αδάμ, ότι για χάρη δική σου και όλων όσων βρίσκονται υπό την εξουσία σου τα δημιούργησα όλα αυτά προς απόλαυση, και ιδού, ας είναι σε σένα και σε αυτά προς δική σας απόλαυση. «Και είδε ο Θεός τα πάντα, όσα δημιούργησε, και ιδού ήταν πάρα πολύ καλά. Και έγινε εσπέρα, και έγινε πρωί, ημέρα έκτη». «Και ολοκληρώθηκαν ο ουρανός και η γη και όλος ο διάκοσμός τους». Διάκοσμος δε του ουρανού είναι η ποικιλία των φωστήρων, ενώ της γης τα φυτά και η χλόη και όλα όσα προέρχονται από αυτήν. «Και ολοκλήρωσε ο Θεός την έκτη ημέρα τα έργα του που δημιούργησε», νομίζω δε ότι δημιούργησε και τον παράδεισο. Διότι λέει εδώ, ότι «ολοκλήρωσε ο Θεός την έκτη ημέρα τα έργα του», και λέει πάλι λίγο μετά, ότι «κατέπαυσε ο Θεός από όλα τα έργα του». Επειδή λοιπόν και ο παράδεισος είναι μεγάλο έργο του Θεού, είναι ολοφάνερο ότι την έκτη ημέρα δημιούργησε και αυτόν, έστω κι αν η Γραφή προχωρώντας μίλησε τότε γι' αυτόν, και δεν υπάρχει τίποτε το παράξενο.

Όπως ακριβώς και για τον άνθρωπο, προχωρώντας πολύ αργότερα εξήγησε, ότι πλάστηκε από το χώμα και από την πλευρά του η γυναίκα, τον έπλασε κατά την έκτη ημέρα. Το από πού τον έπλασε, δεν το είπε αμέσως, αλλά το διευκρίνισε μετά από αυτά. Και τον παράδεισο τον δημιούργησε κατά την έκτη ημέρα, ανέφερε όμως τα σχετικά με αυτόν μετά από αυτά. Είτε, βέβαια, τον φύτεψε πριν από τον άνθρωπο είτε μετά τον άνθρωπο, δεν το γνωρίζουμε. Σε εμένα, πάντως, φαίνεται ότι έγινε πριν από τον άνθρωπο, όπως και τα πάντα πριν από αυτόν, ώστε, ερχόμενος ως βασιλιάς, να τα βρει όλα έτοιμα και προσφερόμενα. «Και ολοκλήρωσε ο Θεός κατά την έκτη ημέρα τα έργα του, τα οποία δημιούργησε». Ας ολοκληρώσουμε, λοιπόν, και εμείς τα της έκτης ημέρας εδώ, ώστε τα της έβδομης να φυλαχθούν για την έβδομη.

Πώς, λοιπόν, είναι δυνατόν κάτι τέτοιο να περιληφθεί στη γνώση; ι. Τα ειδικότατα είδη είναι μεν πεπερασμένα ως προς τη φύση, αλλά απερίληπτα ως προς τη γνώση. Διότι πολλά από αυτά τα είδη μάς είναι άγνωστα, καθώς βρίσκονται είτε σε απάτητες ερήμους είτε σε σπήλαια και διαφεύγουν από τη δική μας γνώση. ια. Στον βαθμό, λοιπόν, που όλα τα είδη είναι πεπερασμένα ως προς τη φύση, ο Θεός κατέπαυσε από όλα τα έργα Του· διότι δεν δημιουργεί κάτι διαφορετικό από εκείνα που ήδη δημιούργησε. Στον βαθμό, όμως, που τα άτομα εξακολουθούν να δημιουργούνται και η γένεσή τους δεν έχει ακόμη περατωθεί από τη φύση, ο Πατέρας του Κυρίου εργάζεται έως τώρα, και ο Υιός εργάζεται· είναι δε προφανές ότι και ο συμπαντουργός Παράκλητος συνεργάζεται σε αυτά, καθώς και στις πρόνοιες, στις θείες οικονομίες και στα θαύματα. ιβ. Πρέπει δε να γνωρίζουμε ότι ο Πλάτων αναφέρει πέντε γένη των όντων: την ουσία, την ταυτότητα, την ετερότητα, την κίνηση και τη στάση. Ονομάζει «ουσία» την απλή ύπαρξη, «ταυτότητα» την κοινωνία, «ετερότητα» τη διαφορά, «κίνηση» την ενέργεια, και «στάση» τόσο την ηρεμία, δηλαδή την αποβολή της εκάστοτε κίνησης, όσο και τη σταθερότητα μέσα στην ίδια την κίνηση, σύμφωνα με την οποία αποδίδει στάση και στον ουρανό και στα θεία όντα· διότι, όπως λέει, το να κινείται κάτι πάντοτε κατά τον ίδιο τρόπο (ή στον ίδιο τόπο) δηλώνει στάση. Επειδή, λοιπόν, στα όντα υπάρχει και ύπαρξη και κοινωνία μεταξύ τους και διαφορά, όπως και ενέργεια αλλά και οποιαδήποτε στάση της ενέργειας, γι' αυτό τον λόγο τα ονομάζει αυτά «γένη των όντων», εφόσον παρατηρούνται να ενυπάρχουν σε πολλά από τα όντα. ιγ.

Ατελεύτητη, όμως, δεν είναι κάθε πρόοδος, ούτε βεβαίως από κάθε άποψη· αντίθετα, αφενός ως προς τα αιώνια όντα που παραμένουν αφότου παρήχθησαν από εκεί, η κατά την ουσία παραγωγή έχει πλέον ολοκληρωθεί. Διότι ούτε παράγονται επιπρόσθετα κάποια άλλα όντα πέρα από αυτά που παρήχθησαν εξαρχής, ούτε τα ίδια τα παραχθέντα, υφιστάμενα μεταβολή ως προς την ουσία τους, έχουν πάλι ανάγκη από άλλη παραγωγή. Η κατά έλλαμψη όμως πρόοδος προχωρά από εκεί αιώνια και ατελεύτητη, σε άλλα πρωτογενώς, σε άλλα δευτερογενώς και ούτω καθεξής, καθώς τα θεία απαυγάσματα εκχέονται με μετάδοση αναλόγως προς τις τάξεις ή τις στάσεις του καθενός, μέχρι και τα τελευταία από αυτά. Έτσι, τα πάντα επιστρέφουν με ανατατική κίνηση προς τη μία αρχή, και διατηρείται σε αυτά τα όντα ο αιώνιος και ατελεύτητος κύκλος τόσο στις προόδους όσο και στις επιστροφές. Αφετέρου, η παραγωγή εκείνων που υπόκεινται στη γένεση, στη φθορά και στον χρόνο, ως προς το γενικό της μέρος έχει ήδη ολοκληρωθεί· διότι μέσα σε έξι ημέρες ολοκληρώθηκε σύμπας ο αισθητός κόσμος, ενώ την έβδομη ημέρα κατέπαυσε ο Θεός από όλα τα έργα Του, και δεν υπάρχει πλέον πρόοδος κάποιου άλλου κόσμου, και περαιτέρω αναμένεται να συντελεστεί πλήρως κατά τη συντέλεια του παρόντος αιώνος. Ως προς το επιμέρους όμως, εξακολουθεί ακόμη να ενεργείται, όπως άλλωστε έχει ειπωθεί από τον Σωτήρα: «Ο Πατέρας μου εργάζεται έως τώρα, κι εγώ εργάζομαι».

Αν την έβδομη ημέρα αναπαύθηκε ο Θεός από όλα τα έργα του, πώς ο σωτήριος Λόγος του Πατέρα λέγει: «Ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, και εγώ εργάζομαι»; Διακρίνουμε τέσσερις εργασίες του Δημιουργού. Η πρώτη από αυτές είναι η αρχική προβολή και δημιουργία των όντων. Σύμφωνα με αυτό το νόημα έχει λεχθεί: «Και την έβδομη ημέρα αναπαύθηκε ο Θεός από όλα τα έργα του». Διότι, αφού ο Δημιουργός ολοκλήρωσε και έδωσε υπόσταση στις φύσεις όλων των όντων μέσα σε επτά ημέρες, δεν προέβη πλέον στην παραγωγή καμίας νέας ουσίας.

Διότι, αφού δημιούργησε τα πάντα εκ του μηδενός και έπλασε τον ίδιο τον άνθρωπο και αναπαύθηκε την έβδομη ημέρα από όλα τα έργα του τα οποία άρχισε να ποιεί, τότε φύτεψε τον παράδεισο στην Εδέμ προς ανατολάς, φυτεύοντάς τον σαν ένα ανάκτορο σε ένα μέρος του κόσμου, και έθεσε εκεί τον άνθρωπο που δημιούργησε.