Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 2:3

Αυτό φανέρωνε και το Άγιο Πνεύμα στους ψαλμούς λέγοντας: «Εσύ κατ' αρχάς, Κύριε, θεμελίωσες τη γη»· και πάλι: «Θυμήσου τη συναγωγή σου, την οποία απέκτησες από την αρχή». Είναι δε φανερό ότι αυτό που γίνεται κατ' αρχάς έχει αρχή στη δημιουργία του, και ότι ο Θεός απέκτησε τη συναγωγή από κάποια αρχή. Το ότι δε η φράση «Εν αρχή εποίησεν», εξαιτίας του ρήματος «εποίησεν», σημαίνει «άρχισε να δημιουργεί», το δηλώνει ο ίδιος ο Μωυσής μετά την ολοκλήρωση της δημιουργίας των πάντων, λέγοντας: «Και ευλόγησε ο Θεός την έβδομη ημέρα και την αγίασε, διότι σε αυτήν αναπαύθηκε από όλα τα έργα του, τα οποία άρχισε ο Θεός να δημιουργεί». Επομένως, τα μεν κτίσματα άρχισαν να γίνονται· ο δε Λόγος του Θεού, μη έχοντας αρχή της υπάρξεώς του, εύλογα δεν άρχισε να υπάρχει, ούτε άρχισε να γίνεται, αλλά υπήρχε πάντοτε. Και τα μεν έργα έχουν αρχή κατά τη δημιουργία τους, και η αρχή προηγείται αυτών που γίνονται· ο δε Λόγος, μην ανήκοντας σε αυτά που γίνονται, καθίσταται μάλλον ο ίδιος δημιουργός εκείνων που έχουν αρχή. Και των μεν γενητών η ύπαρξη μετράται με το γίγνεσθαι, και από κάποια αρχή αρχίζει ο Θεός να τα δημιουργεί αυτά διά του Λόγου, ώστε να καθίσταται γνωστό γι' αυτά ότι δεν υπήρχαν πριν γίνουν· ο δε Λόγος δεν αντλεί την ύπαρξή του από άλλη αρχή, αλλά από τον Πατέρα, ο οποίος ακόμη και σύμφωνα με εκείνους είναι άναρχος, ώστε να υπάρχει και ο ίδιος ανάρχως μέσα στον Πατέρα, όντας γέννημα και όχι κτίσμα του.

Το ότι το «εν αρχή εποίησεν», επειδή ακριβώς αναφέρει «εποίησε», σημαίνει «άρχισε να ποιεί», το δηλώνει ο ίδιος ο Μωυσής μετά την τελεσιουργία των πάντων, λέγοντας: «και ευλόγησε ο Θεός την έβδομη ημέρα και την αγίασε, διότι σε αυτήν κατέπαυσε από όλα τα έργα Του, τα οποία άρχισε ο Θεός να ποιεί». Επομένως, τα μεν κτίσματα άρχισαν να έρχονται στην ύπαρξη· ο δε Λόγος του Θεού, εφόσον δεν έχει αρχή της υπάρξεώς Του, ευλόγως δεν άρχισε να υπάρχει ούτε άρχισε να έρχεται στην ύπαρξη, αλλά υπήρχε πάντοτε. Και τα μεν έργα λαμβάνουν αρχή κατά τη δημιουργία τους και η αρχή προηγείται αυτών που γίνονται· ο δε Λόγος, μην όντας από εκείνα που γίνονται, γίνεται μάλλον ο Ίδιος δημιουργός αυτών που έχουν αρχή. Και η ύπαρξη των γενητών μετριέται κατά τη γένεσή τους, και ο Θεός αρχίζει να τα ποιεί αυτά μέσω του Λόγου από κάποια αρχή, ώστε να γίνεται γνωστό ότι αυτά δεν υπήρχαν πριν έρθουν στην ύπαρξη· ο δε Λόγος δεν αντλεί το είναι Του από κάποια άλλη αρχή, αλλά από τον Πατέρα, ο οποίος και κατ’ εκείνους είναι άναρχος, ώστε και ο Ίδιος να υπάρχει άναρχος μέσα στον Πατέρα, τυγχάνοντας γέννημά Του και όχι κτίσμά Του.

Βιβλίο Α΄. Γένεσις. Το βιβλίο αυτό της Γενέσεως, ο Μωυσής είναι εκείνος που το εξέφρασε και το έγραψε κατόπιν προστάγματος του Κυρίου. Ονομάζεται δε έτσι, επειδή περιέχει τη γένεση των πάντων, του ουρανού και της γης, και των ανθρώπων και όλων αυτών των ορατών δημιουργημάτων, καθώς και την ίδια τη φύτευση του παραδείσου. Εξηγεί δε ότι την μεν πρώτη ημέρα δημιουργήθηκε το φως· τη δεύτερη το στερέωμα, το οποίο ο Θεός ονόμασε ουρανό· την τρίτη συγκεντρώθηκαν τα ύδατα και φάνηκε η ξηρά, και τις μεν συγκεντρώσεις των υδάτων τις ονόμασε θάλασσες, την δε ξηρά την ονόμασε γη, και εβλάστησε η γη χλωρό χόρτο και κάθε είδους δέντρο· την τέταρτη προήλθαν ο ήλιος και η σελήνη και όλος ο χορός των αστέρων· την πέμπτη έγινε η γένεση των πτηνών, των ιχθύων και των κητών που βρίσκονται στα ύδατα· την έκτη των τετραπόδων, των θηρίων, των ερπετών και των κτηνών, καθώς και η πλάση του ανθρώπου κατ' εικόνα Θεού και καθ' ομοίωσιν· την δε έβδομη κατέπαυσε ο Θεός από τα έργα του και την ευλόγησε. Περιλαμβάνεται επίσης σε αυτό το βιβλίο η παράβαση του Αδάμ και η εκδίωξη από τον παράδεισο, ο φόνος του Άβελ από τον αδελφό του τον Κάιν, η μετάθεση του Ενώχ, η κατασκευή της κιβωτού, ο κατακλυσμός που έγινε επί Νώε, η ανέγερση του πύργου, η διαίρεση των γλωσσών, η διασπορά των εθνών και η έξοδος του Αβραάμ από τους Χαλδαίους.

Αυτή η εορτή είναι η κορυφή και η ακρόπολη όλων των εορτών· αυτή είναι η ημέρα την οποία ευλόγησε ο Θεός και την αγίασε, διότι σε αυτήν αναπαύθηκε από όλα τα έργα Του, έχοντας ολοκληρώσει τη σωτηρία τόσο των επιγείων όσο και των καταχθονίων. Σε αυτήν κατέπαυσε τις τελετές και τους χορούς των ειδώλων και των θηρίων· σε αυτήν κατέπαυσε τη δύναμη όλων των εναντίων. Σε αυτήν κατέπαυσε τις εορτές και τα δαιμονικά πανηγύρια· σε αυτήν κατέπαυσε τις κνίσες και τις θυσίες των ειδωλολατρικών αιμάτων· σε αυτήν κατέπαυσε την πλάνη της ασέβειας· σε αυτήν κατέπαυσε το κράτος του τυράννου και το κεντρί του λαού· σε αυτήν κατέπαυσε τις θυσίες του Νόμου και τις νεομηνίες· σε αυτήν έθεσε νέους όρους και νόμους στην κτίση· σε αυτήν κατέπαυσε το Πάσχα του Νόμου και των Ιουδαίων· σε αυτήν εκπλήρωσε κάθε τύπο, σκιά και προφητεία.

Αυτά τα τέσσερα μέγιστα έργα δημιούργησε ο Θεός κατά την τρίτη ημέρα. Την τέταρτη ημέρα, τον ήλιο, τη σελήνη, τους αστέρες. Αυτά τα τρία μεγάλα έργα δημιούργησε ο Θεός κατά την τέταρτη ημέρα. Την πέμπτη ημέρα, τα μεγάλα κήτη, τους ιχθύες και τα άλλα ερπετά που βρίσκονται στα ύδατα, τα φτερωτά πτηνά. Αυτά τα τρία μεγάλα έργα δημιούργησε ο Θεός κατά την πέμπτη ημέρα. Την έκτη ημέρα, τα θηρία, τα κτήνη, τα ερπετά της γης, τον άνθρωπο. Αυτά τα τέσσερα μεγάλα έργα δημιούργησε ο Θεός κατά την έκτη ημέρα. Και δημιουργήθηκαν συνολικά είκοσι δύο είδη μέσα στις έξι ημέρες. «Και ολοκλήρωσε όλα τα έργα Του την έκτη ημέρα», όσα υπάρχουν στους ουρανούς και στη γη, στις θάλασσες και στις αβύσσους, στο φως και στο σκοτάδι και στα πάντα. Και αναπαύθηκε ο Θεός από όλα τα έργα Του την έβδομη ημέρα και την ευλόγησε και την αγίασε. Και φανέρωσε μέσω αγγέλου στον Μωυσή ότι υπήρξαν και είκοσι δύο κεφαλές από τον Αδάμ μέχρι τον Ιακώβ, ο οποίος είναι και ο Ισραήλ, λέγοντας: «και θα εκλέξω για τον Εαυτό Μου από το σπέρμα του λαό περιούσιο ανάμεσα από όλα τα έθνη». Αυτές δε οι κεφαλές, οι οποίες αποτελούν γενεές, για τις οποίες μίλησε ο Κύριος, είναι οι εξής: Αδάμ, Σηθ, Ενώς, Καϊνάν, Μαλελεήλ, Ιάρεδ, Ενώχ, Μαθουσάλα, Λάμεχ, Νώε, Σημ, Αφραξάδ, Σάλα, Έβερ, Φαλέχ, Ραγαύ (διότι τον Καϊνάν...

Πατέρας επτά παιδιών ήταν ο Ιεσσαί. Έβδομος από τον Αβραάμ ήταν ο Μωυσής. Από επτά γράμματα αποτελείται το όνομα του Ιωάννη. Από επτά γράμματα και η προσηγορία του Χριστού. Επτά διάκονοι εκλέχθηκαν από τους μαθητές για τη διακονία των Χριστιανών: ο Στέφανος, ο Φίλιππος, ο Πρόχορος, ο Νικάνωρ, ο Τίμων, ο Παρμενάς και ο Νικόλαος. Επτά παίδες κατέρριψαν την τυραννία του Αντιόχου. Και εν συντομία λέγω, αυτός ο αριθμός είναι αξιέπαινος και θαυμάσιος· διότι ο ίδιος ο Δεσπότης άνωθεν διακηρύσσει εγγράφως: «Τίμα την ημέρα του Σαββάτου και αγίαζέ την· διότι κατ' αυτήν αναπαύθηκε ο Θεός από όλα τα έργα Του, τα οποία άρχισε να δημιουργεί». Σε Αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Τις ημέρες του Σαββάτου οι δίκαιοι και θεοφιλείς άνδρες πριν από τον Μωυσή ούτε τις γνώριζαν ούτε τις τηρούσαν. Επομένως, ούτε ο ίδιος ο Αβραάμ, ούτε ο Ισαάκ, ούτε ο Ιακώβ, ούτε οι γιοι αυτού, αλλά ούτε και εκείνοι που ήταν χρονικά ακόμη πιο παλαιοί από αυτούς φαίνεται να γνώριζαν την ημέρα του Σαββάτου. Επειδή, λοιπόν, οι προερχόμενοι από την περιτομή νομίζουν ότι κατορθώνουν κάτι σπουδαίο με το να τηρούν τα Σάββατα, τα οποία ούτε καν τα τηρούν σύμφωνα με το βούλημα του νόμου, πρέπει να τους παραθέσουμε αυτά που ειπώθηκαν. Και επειδή Σάββατο σημαίνει κατάπαυση, είναι άλλωστε γεγραμμένο: «Και κατέπαυσεν ο Θεός κατά την έβδομη ημέρα από όλα τα έργα του, τα οποία εποίησε, και την αγίασε»· θα πεις ότι αρμόζει να κατανοήσουμε την κατάπαυση του Θεού, και να εκλάβουμε το αληθινό Σάββατο με τρόπο αντάξιο του Θεού. Διότι αναφέρει ότι οι ασεβείς άνθρωποι δεν θα εισέλθουν στην κατάπαυσή του, λέγοντας στους Ψαλμούς: «Πάντοτε πλανώνται στην καρδιά τους. Αυτοί δε δεν γνώρισαν τις οδούς μου, ώστε ορκίστηκα μέσα στην οργή μου, ότι δεν θα εισέλθουν στην κατάπαυσή μου».

Θαυμάζεις τον υψηλό Μωυσή, ο οποίος περιέλαβε ολόκληρη την κτίση του Θεού με τη δύναμη της γνώσεως. Ιδού ενώπιόν σου το ευλογημένο σάββατο της πρώτης κοσμογονίας· γνώρισε μέσω εκείνου του σαββάτου τούτο εδώ το Σάββατο, την ημέρα της καταπαύσεως, την οποία ευλόγησε ο Θεός υπέρ τις άλλες ημέρες. Διότι σε αυτήν αληθινά κατέπαυσε από όλα τα έργα Του ο Μονογενής Θεός, έχοντας σαββατίσει με τη σάρκα μέσω της οικονομίας του θανάτου, και, επανερχόμενος πάλι σε αυτό που ήταν μέσω της αναστάσεως, συνανέστησε με τον Εαυτό Του καθετί που ήταν πεσμένο, αφού έγινε ζωή και ανάσταση και ανατολή και όρθρος και ημέρα για όσους βρίσκονταν στο σκότος και στη σκιά του θανάτου. Πλήρης είναι για σένα και η ιστορία της συγγενούς ευλογίας: ο πατέρας που δεν λυπήθηκε τον αγαπητό εκείνο Ισαάκ, και ο μονογενής που έγινε προσφορά και θυσία, και ο αμνός που σφαγιάστηκε αντ' αυτού. Διότι είναι δυνατόν να δει κανείς στην ιστορία αυτή όλο το μυστήριο της ευσέβειας. Ο αμνός κρέμεται από το ξύλο, κρατούμενος από τα κέρατα, ενώ ο Μονογενής βαστάζει πάνω Του τα ξύλα της ολοκαρπώσεως.

Και όσα έχουν αρχίσει χρονικά, μέσω της μετοχής τους σε εκείνα που δεν έχουν αρχίσει χρονικά, και υπάρχουν και ονομάζονται αυτό ακριβώς που υπάρχουν και ονομάζονται. Διότι ο Θεός είναι δημιουργός κάθε ζωής και αθανασίας, αγιότητας και αρετής· διότι εξαιρείται υπερουσίως από όλα όσα λέγονται και νοούνται». Και πάλι: «Πρέπει να αναζητήσουν οι επιμελείς, ποια πρέπει να θεωρούνται ως τα έργα των οποίων ο Θεός άρχισε τη δημιουργία, και ποια πάλι είναι εκείνα των οποίων δεν άρχισε. Διότι, αν κατέπαυσε από όλα τα έργα που άρχισε να ποιεί, είναι φανερό ότι δεν κατέπαυσε από εκείνα που δεν άρχισε να ποιεί. Μήπως, λοιπόν, έργα του Θεού που έχουν αρχίσει χρονικά την ύπαρξή τους είναι όλα τα όντα που μετέχουν στο είναι, όπως οι διάφορες ουσίες των όντων; Διότι σε αυτά το μη ον είναι παλαιότερο από το είναι· επειδή υπήρξε κάποτε καιρός που τα όντα που μετέχουν στο είναι δεν υπήρχαν. Έργα, αντίθετα, του Θεού που τυχόν δεν έχουν αρχίσει χρονικά την ύπαρξή τους, είναι τα μεθεκτά όντα, στα οποία τα μετέχοντα όντα μετέχουν κατά χάριν, όπως η αγαθότητα και καθετί που εμπεριέχεται στην έννοια της αγαθότητας· και απλώς κάθε ζωή και αθανασία και απλότητα και ατρεψία και απειρία, και όσα θεωρούνται ότι ανήκουν ουσιωδώς σε Αυτόν, τα οποία είναι έργα του Θεού και δεν έχουν αρχίσει χρονικά. Διότι το μη ον δεν υπήρξε ποτέ παλαιότερο από την αρετή, ούτε από κανένα άλλο από τα προαναφερθέντα, έστω και αν τα όντα που μετέχουν σε αυτά έχουν αρχίσει καθαυτά να υπάρχουν χρονικά.

Οι Ακινδυνιανοί, από το ότι ο Θεολόγος λέει εδώ, «αν πάλι είναι ενέργεια, θα ενεργηθεί και δεν θα ενεργήσει, και μόλις ενεργηθεί θα παύσει», υπέθεσαν εξ αυτού και αποφάνθηκαν ότι αυτή η θεία ενέργεια είναι κτιστή. Διότι αγνόησαν ότι το να ενεργείται λέγεται και για τα άκτιστα, όπως και ο ίδιος ο Θεολόγος αποδεικνύει γράφοντας αλλού: «αν πάλι ο Πατέρας είναι όνομα ενέργειας, θα είχε ενεργήσει το ομοούσιο». Λέει δε και ο θεοφόρος Δαμασκηνός, ότι ο Χριστός κάθισε στα δεξιά του Πατέρα, ενεργώντας θεϊκά την πρόνοια των πάντων· αλλά ούτε και το ότι «κατέπαυσε» έρχεται σε αντίθεση με το άκτιστο της ενέργειας. Διότι ως προς τη δημιουργία ο Θεός αρχίζει και παύει, όπως ακριβώς λέει και ο Μωυσής, ότι κατέπαυσε ο Θεός από όλα τα έργα Του, τα οποία άρχισε να δημιουργεί. Εντούτοις, αυτή η δημιουργική πράξη, σύμφωνα με την οποία ο Θεός αρχίζει και παύει, είναι φυσική και άκτιστη ενέργεια του Θεού.

Προσέξτε όμως όλοι με τον νου σας τα λεγόμενα. Διότι, ακόμη κι αν κάποιος δεν μπορέσει να τα κατανοήσει όλα, από τα λίγα θα λάβει όλη τη δύναμη· επειδή η διδασκαλία του Πνεύματος έχει ιδιότητα φωτός. Ο Θεός λοιπόν, μέσα σε έξι ημέρες, όχι μόνο εποίησε και διακόσμησε όλο αυτόν τον αισθητό κόσμο, αλλά, αφού έπλασε και ζωοποίησε και το μοναδικό ον που συντίθεται από αίσθηση και νου, τον άνθρωπο, και του παρέδωσε την κυριαρχία πάνω στα ζώα και τα φυτά της γης, την έβδομη ημέρα κατέπαυσε από όλα τα έργα Του, όπως μας δίδαξε ο Μωυσής, ο μεταγενέστερος θεατής της πολύ προγενέστερης από αυτόν δημιουργίας του κόσμου, ή μάλλον το Άγιο Πνεύμα, που μέσω της δικής του γλώσσας ήχησε φιλάνθρωπα στις δικές μας ακοές και ψυχές. Αλλά και «ευλόγησε», λέει, «ο Θεός την έβδομη ημέρα και την αγίασε». Πώς λοιπόν ευλόγησε και αγίασε αυτήν, κατά την οποία δεν έπραξε τίποτα; Και όχι μάλλον την πρώτη ως εξόχως ξεχωριστή, γι' αυτό και ο Μωυσής την ονόμασε «μία» και όχι πρώτη, κατά την οποία ο Θεός έφερε μαζικά τα πάντα από την ανυπαρξία στην ύπαρξη και τα καταύγασε με νέο φως, έστω κι αν δεν είχε ακόμη επιθέσει τον κατάλληλο διάκοσμο, φέρνοντας το καθένα σε τάξη και μορφή; Πώς, αν όχι αυτήν, δεν ευλόγησε εκείνη που την ακολούθησε, κατά την οποία στερέωσε και άπλωσε αυτό το μέγα κοίλωμα, εννοώ τον πρώτο ουρανό γύρω μας, που είναι όμως δεύτερος σε σχέση με εκείνον τον πρώτο;

Για να παραλείψουμε όμως και αυτές, γιατί ο Θεός δεν ευλόγησε μάλλον την έκτη, κατά την οποία δεν παρήγαγε από τη γη μόνο ζώσα ψυχή ερπετών και τετραπόδων, αλλά παρουσίασε και έργο άξιο της δικής Του βουλής, ανακεφαλαιώνοντας τα πάντα, συνενώνοντας σε ένα την αίσθηση και τον νου, και, το μέγιστο, ότι έθεσε και τον Ίδιο τον εαυτό Του δια της θείας Του χάριτος και ανέδειξε πάνω στη γη τον άνθρωπο, σύμφωνα με τη δική Του εικόνα και ομοίωση, ως ον ικανό να Τον γνωρίζει; Πώς λοιπόν δεν ευλόγησε και δεν αγίασε αυτήν, αλλά την έβδομη ημέρα, η οποία είναι ημέρα απραξίας;

Επιθυμώντας λοιπόν να εκθέσω τον συλλογισμό και να παράσχω τη λύση της απορίας, είναι αναγκαίο εξαιτίας των πιο λόγιων από τους συγκεντρωμένους να ανασκευάσω πρώτα όσους δεν έχουν δώσει ορθές εξηγήσεις. Διότι υπάρχουν εκείνοι που εγκωμιάζουν αυτόν τον αριθμό, ο Ιώσηπος και ο Φίλων, και όσοι ενστερνίζονται τις απόψεις τους λέγοντας ότι είναι αγέννητος, αλλά και παρθένος εφόσον δεν γεννά, όπως είναι και το Θείο κατ' αυτούς· διότι δεν μπόρεσαν να κατανοήσουν ότι και ο Θεός, όταν γεννά, δεν απεκδύεται την παρθενία Του· διότι γεννά ασυνδυάστως, αρρεύστως και απαθώς. Αυτοί λοιπόν εξαιτίας τούτου ισχυρίζονται ότι μόνον η έβδομη από τις ημέρες έτυχε της θείας ευλογίας, λέγοντας ψεύδη όχι μόνο για τον Θεό, καθώς αθετούν τη γονιμότητά Του, αλλά και για την ίδια την επτάδα· διότι κάθε αριθμός γεννάται από τη μονάδα, και η επτάδα είναι αριθμός, άρα δεν είναι αγέννητη. «Όμως», ισχυρίζονται, «δεν γεννάται από τον πολλαπλασιασμό κανενός άλλου αριθμού από αυτούς που έπονται της μονάδας»· ωστόσο, αγέννητος δεν είναι αυτός που δεν γεννάται από πολλούς, αλλά αυτός που δεν γεννάται από κανέναν, κάτι που δεν ισχύει για την επτάδα.

Λέμε λοιπόν εμείς για ποιο λόγο ο Θεός την ευλόγησε και την αγίασε ξεχωριστά, αντλώντας την αφετηρία από τα ίδια τα λόγια του Μωυσή. Διότι «αναπαύθηκε», λέει, «ο Θεός την έβδομη ημέρα από όλα τα έργα του που δημιούργησε». Έπειτα, αφού πρόσθεσε ότι «και ευλόγησε ο Θεός την έβδομη ημέρα και την αγίασε», προσθέτει αμέσως και την αιτία της ευλογίας λέγοντας πάλι ακριβώς αυτό, ότι «σε αυτήν αναπαύθηκε ο Θεός από όλα τα έργα του που άρχισε να δημιουργεί». Επομένως, υπάρχουν έργα του Θεού τα οποία ούτε άρχισε να κάνει ούτε έπαψε να κάνει, όπως και ο ίδιος ο Κύριος μας αποκάλυψε λέγοντας: «ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι».

Θέλοντας λοιπόν ο Θεός να μας παράσχει την εφικτή γνώση τέτοιων έργων και να δείξει ότι αυτά πρέπει να αναζητούνται περισσότερο από όλα όσα γίνονται αντιληπτά από τις αισθήσεις, ευλόγησε και αγίασε την έβδομη ημέρα, κατά την οποία κατέπαυσε από το να δημιουργεί τα αισθητά, θεωρώντας την μέσω της καταπαύσεως ως μια τρόπον τινά επάνοδο από τα κατώτερα προς εκείνα τα ανώτερα και υπερκόσμια. Διότι, σύμφωνα με τα λόγια του μεγάλου Διονυσίου, ο Θεός εξέρχεται από τον εαυτό Του λόγω υπερβολικής αγαθότητας, και από την υπερβατική Του απομάκρυνση από τα πάντα συγκαταβαίνει στο να βρίσκεται μέσα σε όλα, μέσω μιας εκστατικής υπερούσιας δύναμης, χωρίς ωστόσο να αποχωρίζεται από τον εαυτό Του.

Και βέβαια υπάρχουν κάποιες από τις ενέργειες του Θεού που είχαν αρχή και τέλος, όπως άλλωστε θα επιβεβαιώσουν όλοι οι άγιοι. Διότι, ακόμη κι αν αυτός που νομίζει ότι τα γνωρίζει όλα με ακρίβεια θεωρεί κτιστό καθετί που έχει αρχή, γι' αυτό και, αφού ισχυρίστηκε ότι ένα μόνο είναι άναρχο, η ουσία του Θεού, πρόσθεσε ως αντιδιαστολή ότι «όλα τα υπόλοιπα εκτός από αυτήν είναι γενητής φύσεως», εάν λοιπόν εκείνος θεωρεί κτιστά όλα όσα έλαβαν αρχή, εμείς αντίθετα γνωρίζουμε ότι όλες οι ενέργειες του Θεού είναι μεν άκτιστες, αλλά δεν είναι όλες άναρχες. Διότι, έστω κι αν δεν υπήρξε αρχή και τέλος της δημιουργικής δυνάμεως, υπήρξε όμως της πράξεως που προέρχεται από αυτήν, δηλαδή της ενέργειας που αφορά τα δημιουργήματα, και αυτό το απέδειξε ο Μωυσής λέγοντας: «Κατέπαυσε ο Θεός από όλα τα έργα Του, τα οποία άρχισε να δημιουργεί».

Για να μην αφήσουμε όμως ούτε σε αυτό το σημείο αναπόδεικτο το προκείμενο ζήτημα, επειδή ο άνθρωπος είναι περίεργος, αναγκαζόμαστε να πούμε κάπως βεβιασμένα αυτό που δεν επιτρέπεται να ειπωθεί. Διότι τα έτη, όταν καταμετρώνται από την καταβολή του κόσμου και από τον Αδάμ, μας παρουσιάζουν ολοκάθαρα τα ζητούμενα. Διότι η πρώτη ένσαρκη παρουσία του Κυρίου μας, κατά την οποία γεννήθηκε στη Βηθλεέμ, συνέβη προ τεσσάρων <Νωνών> Απριλίου [προ οκτώ Καλανδών Ιανουαρίου], ημέρα Τετάρτη, κατά το τεσσαρακοστό δεύτερο έτος της βασιλείας του Αυγούστου, και κατά το πεντακισχιλιοστό πεντακοσιοστό έτος από τον Αδάμ· έπαθε δε κατά το τριακοστό [τρίτο] έτος προ οκτώ Καλανδών Απριλίου, ημέρα Παρασκευή, το δέκατο <πέμπτο> έτος του Τιβερίου Καίσαρα, κατά την υπατεία του Ρούφου και του Ρουβελλίωνος [και του Γαΐου Καίσαρα για τέταρτη φορά <και> του Γαΐου Κεστίου Σατορνίνου]. Πρέπει, επομένως, εξάπαντος να συμπληρωθούν τα εξακισχίλια έτη, για να έλθει το Σάββατο, η κατάπαυση, η αγία ημέρα, κατά την οποία «κατέπαυσε» ο Θεός «από όλα τα έργα του, τα οποία άρχισε να δημιουργεί». Το Σάββατο είναι τύπος και εικόνα της μέλλουσας βασιλείας των αγίων, όταν θα συμβασιλεύσουν με τον Χριστό, κατά την έλευσή του από τους ουρανούς, όπως διηγείται [και] ο Ιωάννης στην Αποκάλυψή του. Διότι μια ημέρα του Κυρίου είναι «ως χίλια έτη».

Τι σημαίνει το «Και κατέπαυσε την εβδόμη ημέρα από όλα τα έργα του τα οποία εποίησε»; Παρατήρησε πώς ανθρώπινα και με συγκατάβαση προς εμάς ομιλεί για όλα η θεία Γραφή· διότι δεν υπήρχε άλλος τρόπος να κατανοήσουμε εμείς κάτι από τα λεγόμενα, αν δεν αξιωνόμασταν τέτοιας συγκατάβασης. «Και κατέπαυσε», λέει, «ο Θεός την εβδόμη ημέρα από όλα τα έργα του τα οποία εποίησε». Σταμάτησε, λέει, να δημιουργεί και να παράγει από το μη ον στο είναι. Διότι παρήγαγε όλα όσα έπρεπε, και δημιούργησε εκείνον που επρόκειτο να τα απολαύσει. «Και ευλόγησε», λέει, «ο Θεός την εβδόμη ημέρα, και την αγίασε, διότι σε αυτήν κατέπαυσε από όλα τα έργα του τα οποία άρχισε ο Θεός να ποιεί». Επειδή δηλαδή σταμάτησε να δημιουργεί, και όλα όσα θέλησε σύμφωνα με τη δική του φιλανθρωπία τα έφερε στην ύπαρξη με το δικό του πρόσταγμα, και έθεσε τέλος στα δημιουργήματα κατά την έκτη ημέρα· και επειδή δεν ήθελε να παραγάγει τίποτα άλλο κατά την εβδόμη, διότι όλα όσα ήθελε είχαν ολοκληρωθεί· προκειμένου να έχει κάποιο προτέρημα και αυτή η ημέρα, και να μη φανεί ότι υπολείπεται σε κάτι επειδή τίποτα δεν δημιουργήθηκε σε αυτήν, την αξιώνει με ευλογία. «Και ευλόγησε», λέει, «ο Θεός την εβδόμη ημέρα, και την αγίασε». Τι λοιπόν; Οι υπόλοιπες δεν ήταν ευλογημένες;

«Ναι», λέγει, «αλλά για εκείνες αρκούσε αντί για κάθε ευλογία το ότι σε καθεμία από αυτές παράχθηκαν τα δημιουργήματα· γι' αυτό για εκείνες μεν δεν είπε "Ευλόγησε", ενώ, λέγοντας το αυτό μόνο για την έβδομη, πρόσθεσε: "Και την αγίασε". Τι σημαίνει "Και την αγίασε"; Την ξεχώρισε. Έπειτα, η θεία Γραφή, διδάσκοντάς μας και την αιτία για την οποία είπε "Και την αγίασε", πρόσθεσε: "Επειδή σε αυτήν αναπαύθηκε από όλα τα έργα του, τα οποία άρχισε ο Θεός να δημιουργεί". Ήδη από εδώ, από την αρχή, ο Θεός μας παρέχει αινιγματωδώς διδασκαλία, παιδαγωγώντας μας να αφιερώνουμε και να ξεχωρίζουμε μία ολόκληρη ημέρα μέσα στον κύκλο της εβδομάδας για την ενασχόληση με τα πνευματικά έργα.»

Διότι γι' αυτόν τον λόγο και ο Δεσπότης, αφού ολοκλήρωσε μέσα σε έξι ημέρες όλα τα έργα της δημιουργίας, ευλόγησε και αγίασε την έβδομη ημέρα, επειδή σε αυτήν αναπαύτηκε από τα έργα του που είχε αρχίσει να δημιουργεί. Αλλά από το σημείο αυτό πάλι βλέπω να γεννιέται για εμάς ένα αχανές πέλαγος νοημάτων, και επιθυμώ να μην το προσπεράσω απλώς, αλλά να κάνω και εσάς κοινωνούς αυτής της πνευματικής εμπορίας.

Η δε Γραφή έχει θεωρήσει το Σάββατο ως ανάπαυση, λέγοντας τα εξής: «Και κατέπαυσεν ο Θεός από όλα τα έργα του την έβδομη ημέρα και την αγίασε». Έτσι, λοιπόν, και ο Κύριος, αφού πραγματοποίησε άπαξ την ανακεφαλαίωση, υπομένοντας το πάθος κατά την Παρασκευή και ολοκληρώνοντας τα έργα της επανορθώσεως υπέρ του πεπτωκότος ανθρώπου, καταπαύει την έβδομη ημέρα και διαμένει στην καρδιά της γης, δωρίζοντας πλέον σε όσους βρίσκονταν στον Άδη την ελευθερία που προέκυψε από το πάθος. Και το ότι ο Κύριος καταπαύει τώρα από όλα τα έργα εξηγείται ως εξής: επειδή φάνηκε η πτώση του ανθρώπου εξαιτίας της παραβάσεως, υπολειπόταν και πάλι έργο για τον Θεό, το οποίο επρόκειτο να φέρει σε πέρας για να τον επαναφέρει. Αφού το έπραξε αυτό μέσω του πάθους και ανέσωσε τον χαμένο άνθρωπο, τον οποίο και έσωσε, την ημέρα του Σαββάτου του Πάσχα «κατέπαυσε από όλα τα έργα», καθώς δεν απέμενε πλέον κανένα έργο προς επιτέλεση για τη δική μας σωτηρία.

Όταν λοιπόν κάνει λόγο για κάποια άλλη εντολή, η οποία δεν μας έχει γίνει γνωστή από τη συνείδηση, δεν απαγορεύει μόνο, αλλά προσθέτει και την αιτία. Νομοθετώντας, για παράδειγμα, για το Σάββατο και λέγοντας, «Την έβδομη ημέρα δεν θα κάνεις κανένα έργο», παρέθεσε και την αιτία της αργίας· και ποια είναι αυτή; «Διότι την έβδομη ημέρα κατέπαυσε ο Θεός από όλα τα έργα Του, τα οποία άρχισε να δημιουργεί»· και πάλι, «Επειδή ήσουν δούλος στη γη της Αιγύπτου». Για ποιον λόγο, πες μου, στην περίπτωση του Σαββάτου πρόσθεσε την αιτία, ενώ στην περίπτωση του φόνου δεν έκανε τίποτα τέτοιο; Επειδή αυτή η εντολή δεν ήταν από τις πρωταρχικές, ούτε από εκείνες που γνωρίζουμε με ακρίβεια από τη συνείδησή μας, αλλά ήταν μερική και πρόσκαιρη, γι' αυτό και καταργήθηκε αργότερα· ενώ οι αναγκαίες και εκείνες που συγκρατούν τη ζωή μας, είναι οι εξής: «Ου φονεύσεις, ου μοιχεύσεις, ου κλέψεις». Γι' αυτό πουθενά εδώ δεν παραθέτει αιτία, ούτε εισάγει διδασκαλία, αλλά αρκείται στην απλή απαγόρευση.

Κατά Ιουδαίων περί του σαββάτου Σάββατο έχει ονομαστεί η έβδομη ημέρα και δηλώνει την κατάπαυση· διότι σε αυτήν κατέπαυσε ο Θεός από τα έργα του, όπως αναφέρει η Γραφή. Γι' αυτό και ο αριθμός των ημερών, αφού προχωρήσει μέχρι το επτά, ανακυκλώνεται και αρχίζει πάλι από την πρώτη. Αυτός ο αριθμός τιμάται από τους Ιουδαίους, επειδή ο Θεός διέταξε να τιμάται όχι τυχαία, αλλά με την επιβολή βαρύτατων επιτιμίων σε περίπτωση παράβασής του. Δεν το διέταξε όμως αυτό τυχαία, αλλά για κάποιες αιτίες που γίνονται μυστικώς κατανοητές στους πνευματικούς και τους διορατικούς.

Περιτομή είναι η αποβολή της εμπαθούς διαθέσεως της ψυχής ως προς τη γένεση. μα. Περιτομή της περιτομής είναι η ολοκληρωτική αποβολή και αφαίρεση ακόμη και αυτών των φυσικών κινημάτων της ψυχής σχετικά με τη γένεση. μβ. Θέρος της λογικής ψυχής είναι η μετά επιστήμης συλλογή και επίγνωση των πιο πνευματικών λόγων των όντων, σύμφωνα με την αρετή και τη φύση τους. μγ. Θέρος του θέρους είναι η απρόσιτη σε όλους κατανόηση του Θεού, η οποία συνιστάται με τρόπο άγνωστο στον νου μετά τη μυστική θεωρία των νοητών, και την οποία προσφέρει προσηκόντως εκείνος που δοξάζει επάξια τον Κτίστη μέσα από τα ορατά και τα αόρατα κτίσματα. μδ. Υπάρχει και άλλο, πνευματικότερο θέρος, που λέγεται ότι είναι του ίδιου του Θεού, καθώς και άλλη μυστικότερη περιτομή, και άλλο πιο απόκρυφο σάββατο, κατά το οποίο ο Θεός αναπαύεται σαββατίζοντας από τα δικά Του έργα, σύμφωνα με το γραφικό: «ο μεν θερισμός είναι πολύς, οι δε εργάτες λίγοι», και το: «περιτομή της καρδίας εν πνεύματι», και το: «ευλόγησε ο Θεός την έβδομη ημέρα και την αγίασε, διότι κατ' αυτήν κατέπαυσε από όλα τα έργα Του, τα οποία ο Θεός άρχισε να δημιουργεί». με. Θέρος του Θεού είναι η καθολική διαμονή και εγκαθίδρυση των αξίων σε Αυτόν, η οποία συντελείται κατά την ολοκλήρωση των αιώνων.

μϛ. Η εν πνεύματι περιτομή της καρδιάς είναι η πλήρης αφαίρεση των φυσικών ενεργειών των σχετικών με την αίσθηση και τον νου γύρω από τα αισθητά και τα νοητά, μέσω της παρουσίας του Πνεύματος, η οποία μεταμορφώνει αμέσως και ολοκληρωτικά προς το θειότερο τόσο το σώμα όσο και την ψυχή. μζ. Σαββατισμός του Θεού είναι η ολοκληρωτική κατάληξη των δημιουργημάτων σε Αυτόν, κατά την οποία Εκείνος καταπαύει τη φυσική ενέργεια που υπάρχει σε αυτά, ενεργώντας με άρρητο τρόπο τη δική Του θειοτάτη ενέργεια. Διότι ο Θεός παύει την εκάστοτε φυσική ενέργεια στο κάθε ένα από τα όντα, σύμφωνα με την οποία το καθένα έχει εκ φύσεως την ιδιότητα να κινείται, όταν το καθένα δεχθεί αναλόγως τη θεία ενέργεια και περιορίσει την οικεία κατά φύση ενέργειά του γύρω από τον Θεό. μη. Πρέπει να διερευνηθεί από τους επιμελείς μελετητές, ποια αρμόζει να θεωρούμε ότι είναι τα έργα εκείνα των οποίων ο Θεός άρχισε τη δημιουργία, και ποια πάλι είναι εκείνα των οποίων δεν την άρχισε. Διότι, εάν κατέπαυσε από όλα τα έργα που άρχισε να δημιουργεί, είναι προφανές ότι δεν κατέπαυσε από εκείνα τα οποία δεν άρχισε να δημιουργεί. Μήπως, λοιπόν, έργα του Θεού των οποίων η ύπαρξη έχει χρονική αρχή είναι όλα τα όντα που μετέχουν, όπως για παράδειγμα οι διάφορες ουσίες των όντων; Διότι το μη ον είναι παλαιότερο από την ύπαρξή τους. Επειδή υπήρξε κάποτε καιρός που τα μετέχοντα όντα δεν υπήρχαν.

Το πώς όμως είναι αναπαύσιμος ο ίδιος, θα το δηλώσει προχωρώντας, επειδή επείγεται να μιλήσει για ζωντανούς και όχι για νεκρούς, καθόσον είναι έβδομος και ο ίδιος, και το κεφάλαιό του είναι το έβδομο. Και ο Θεός ευλόγησε την έβδομη ημέρα και την αγίασε, διότι σε αυτήν κατέπαυσε από τα έργα Του· και κατά την έβδομη ημέρα κατέπαυσε εκουσίως στον τάφο ο Χριστός, ο Σωτήρας και Θεός μας, στον Οποίο λέγεται ότι έχουν αναπαυθεί τα επτά πνεύματα του Θεού: «πνεύμα σοφίας και συνέσεως, πνεύμα βουλής και ισχύος, πνεύμα γνώσεως και ευσεβείας και πνεύμα», λέγει, «φόβου Θεού θα τον γεμίσει». Είθε, λοιπόν, Κύριε, να έλθει σε εμάς μια σταγόνα από αυτές τις ενέργειες του παναγίου Σου Πνεύματος, για να μας φωτίσει να εξερευνήσουμε τις σωτήριες εντολές Σου, και να αφυπνίσει τον νου μας που είναι βαθιά βυθισμένος στον ύπνο, και να θερμάνει την καρδιά και να ενισχύσει τρανώς τη γλώσσα και να δυναμώσει το χέρι, ώστε να λέμε, να γράφουμε και να πράττουμε όλα τα ευάρεστα σε Εσένα, έτσι ώστε και αυτός ο έβδομος λόγος των σωτήριων εντολών Σου να λάβει θεία κατάληξη.

Θεία χάρη, που ενήργησες υπέροχα μέσα σε έξι ημέρες για ολόκληρο τον κόσμο και αγίασες την έβδομη, μην επιτρέψεις σε εμάς να περιπλανιόμαστε καθόλου με τον νου, ούτε να εξακοντίζουμε το βέλος του λόγου έξω από τον σκοπό της Γραφής, αλλά με το ίδιο Πνεύμα με το οποίο αγόρευε ο μέγας Μωυσής, ο θεράποντάς σου, καταύγασε και τη δική μας ταπεινότητα, ώστε να λέμε με ασφάλεια τα μυστήρια της χάριτός σου, προς δόξα δική σου και οικοδομή όλων μας, καθώς προσερχόμαστε σε έργα αγαθά και αναπαυόμαστε σε όσα είναι ευάρεστα σε σένα. «Και κατέπαυσε ο Θεός την έβδομη ημέρα από όλα τα έργα του που εποίησε, και ευλόγησε ο Θεός την έβδομη ημέρα και την αγίασε». Διότι οι υπόλοιπες έξι, αντί για ευλογία, πλούτιζαν με τα θεόκτιστα δημιουργήματα, ενώ η έβδομη, επειδή δεν είχε κάποιο κτίσμα, αλλά κατάπαυση και ησυχία, αξιώνεται ευλογίας και αγιασμού, προδιαγράφοντας ήδη και προμηνύοντας την κατάπαυση του Χριστού κατά την έβδομη ημέρα στο μνήμα, μέσω της οποίας ευλογηθήκαμε και ευλογούμαστε όσοι έχουμε εναποθέσει την ελπίδα μας σε αυτόν διά της χάριτός του. «Και ευλόγησε ο Θεός την έβδομη ημέρα και την αγίασε», δηλαδή την αφιέρωσε στον εαυτό του, ώστε να τηρείται ως ημέρα αργίας και κατάπαυσης, κατά την οποία δεν επιτρεπόταν στους Ιουδαίους ούτε καν να μαζέψουν ξύλα.

Ακόμη και μετά την παύση του νόμου, οι Ιουδαίοι, παραμένοντας προσκολλημένοι σε αυτήν και στη σκιά του νόμου, σαν να έχουν μυωπία, δεν ατενίζουν το μεγάλο φως της χάριτος. «Και αναπαύθηκε ο Θεός την έβδομη ημέρα και την αγίασε· διότι κατ' αυτήν αναπαύθηκε από όλα τα έργα του, τα οποία άρχισε ο Θεός να δημιουργεί», τα οποία έργα, όπως τουλάχιστον νομίζω, είναι τα εξής: κατά την πρώτη ημέρα τέσσερα· ο ουρανός, τα ύδατα, η γη και το φως. Κατά τη δεύτερη, το στερέωμα. Κατά την τρίτη, τρία· η συναγωγή των υδάτων, η βλάστηση κάθε χόρτου και η βλάστηση κάθε δέντρου. Κατά την τέταρτη, τρία ή και τέσσερα έργα μαζί με το πυρ· ο ήλιος, η σελήνη, οι αστέρες· διότι είναι φυσικό και το πυρ να δημιουργήθηκε κατά την τέταρτη ημέρα, από το οποίο προέρχεται ο ήλιος και ο αιθέρας. Τη σελήνη και τους αστέρες τους συγκρότησε από το φως, όπως ακριβώς και το στερέωμα από τα ύδατα. Και όπως κατά την πρώτη ημέρα δημιουργήθηκε το φως, έτσι και κατά την τέταρτη το πυρ. Κατά δε την πέμπτη, από τα ύδατα τρία έργα· τα ερπετά, τα πτηνά και τα μεγάλα κήτη. Κατά δε την έκτη, από την ξηρά έξι έργα· τα τετράποδα, τα ερπετά, τα θηρία, τα κτήνη, ο παράδεισος, και ο κυρίαρχος όλων αυτών, ο άνθρωπος, συνολικά είκοσι δύο έργα, και μαζί με τη γυναίκα είκοσι τρία, έτσι ώστε η κτίση, ως τριπλή επτάδα και δυάδα, να δοξάζει τον άκτιστο Κτίστη, την Τριάδα.

Διότι, αφού δημιούργησε τα πάντα εκ του μηδενός και έπλασε τον ίδιο τον άνθρωπο και αναπαύθηκε την έβδομη ημέρα από όλα τα έργα του τα οποία άρχισε να ποιεί, τότε φύτεψε τον παράδεισο στην Εδέμ προς ανατολάς, φυτεύοντάς τον σαν ένα ανάκτορο σε ένα μέρος του κόσμου, και έθεσε εκεί τον άνθρωπο που δημιούργησε.

Δεσμεύεται δε και ο Ζαχαρίας με αφωνία επειδή δεν πίστεψε στον άγιο άγγελο· διότι, επειδή επρόκειτο να έλθει στο φως από τη μήτρα ο Πρόδρομος του αληθινού φωτός, ο Ιωάννης, δηλαδή η φωνή εκείνου που βοά στην έρημο σε εμάς, την Εκκλησία που προέρχεται από τα έθνη, εκπροσωπώντας τον γέροντα του νόμου· τον τύπο του οποίου εκπληρώνοντας ο πατέρας Ζαχαρίας, γεννά τον Ιωάννη έξι μήνες πριν από τον Χριστό· «Διότι δεν ήταν εκείνος το φως»· και γι' αυτό προηγείται κατά έξι μήνες ο Ιωάννης, μετά τον οποίο γεννήθηκε ο Χριστός, σαν κάποια έβδομη ημέρα· διότι Αυτός είναι αληθινά η δική μας μυστική ανάπαυση των Σαββάτων, την οποία ευλόγησε και αγίασε ο Θεός των όλων· διότι σε αυτήν και δι' αυτής αναπαύθηκε από όλα τα έργα Του· και Αυτός είναι όντως ο αληθινός Αρχάγγελος της μεγάλης βουλής του Πατρός, και ο Ίδιος είναι ο Κύριος ο Θεός των δυνάμεων· γι' αυτό σε Αυτόν υποτάσσονται και Τον υπηρετούν και Τον διακονούν με κάθε τρόπο και σε κάθε τόπο της ένσαρκης οικονομίας Του οι άγιοι και φιλάνθρωποι άγγελοι, ως προς φιλάνθρωπο Δεσπότη· και άλλοτε μεν, όταν γεννήθηκε κατά σάρκα, οι άγγελοι εμφανίστηκαν πρώτοι στους ποιμένες, μυσταγωγώντας τους στη γέννησή Του που έλαβε χώρα σε φάτνη στη Βηθλεέμ· και πάλι, αφού αγιάστηκαν από το μέγα και παράδοξο μυστήριο της πτωχοπρεπούς ενανθρωπήσεώς Του, αναφώνησαν λαμπρά και δυνατά το «Δόξα εν υψίστοις Θεώ»· και ένας άγγελος ως ουράνιος φωστήρας, έχοντας λάβει τη μορφή αστέρα, άνοιγε τον δρόμο στους μάγους καλώντας τους προς την Οδό που λέει: «Εγώ είμαι η οδός»· και πάλι ένας άγγελος, μετά την αναχώρηση των μάγων, δίνει εντολή στον Ιωσήφ να αναχωρήσει για την Αίγυπτο μαζί με τη Μητέρα και τον Ιησού· και αναχωρεί ως φυγάς ο Θεός εξαιτίας ενός θνητού, κατά θεία οικονομία, όχι επειδή τρέμει τους θνητούς, αλλά για να δώσει σε εσένα τύπο και εικόνα, και τα όρια της δειλίας και της ανδρείας, ώστε να γνωρίζουν όλοι το πότε, το πού και τον κατάλληλο καιρό· και η λειτουργία των αγγέλων προς τον Δεσπότη τους δεν περιορίζεται μόνο μέχρι την μετάβαση στην Αίγυπτο, αλλά και από την Αίγυπτο ένας άγγελος μηνύει την έξοδο στον Ιωσήφ.