Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 2:4

«Υιούς εγέννησα και ύψωσα, αυτοί δε με αθέτησαν.» Ω της φιλανθρωπίας! Δικαιολογείται ο Δεσπότης, ώστε, μετά τις αποδείξεις, να επιφέρει τα όσα τους αξίζουν. «Υιούς εγέννησα και ύψωσα.» Σύνθετος είναι ο άνθρωπος από ψυχή και σώμα· η σάρκα είναι από τη γη, η ψυχή ουράνια. Επειδή, λοιπόν, έχει συγγένεια και με τα δύο, ελέγχει την αμαρτία του ενώπιον των πλέον οικείων του. «Υιούς εγέννησα και ύψωσα.» — Δύο είναι τα είδη της γεννήσεως. Η μία είναι η κατά Θεόν διαμόρφωση, η οποία επιτελείται μέσω των έργων και της αποδοχής των δογμάτων· όπως ακριβώς γεννά ο Παύλος διά του Ευαγγελίου, και δοκιμάζει ωδίνες για όσους εξέπεσαν, και τους διαμορφώνει αναπλάθοντάς τους προς την ευσέβεια. Η άλλη είναι η είσοδος στη ζωή, όπως λέγει το: «Αυτή είναι η βίβλος γενέσεως ουρανού και γης». Και τις δύο, λοιπόν, προβάλλει ενώπιόν τους και τους επιπλήττει, διότι, ενώ ήχθησαν στη γένεση από το μη ον και δημιουργήθηκαν κατ' εικόνα Θεού (διότι αυτό ακριβώς σημαίνει το ότι γεννήθηκαν και υψώθηκαν), ούτε ως Κτίστη Τον ευχαριστήσατε, ούτε ως προς πατέρα εξομοιώσατε τους εαυτούς σας· αλλά με την τροπή προς το χειρότερο, αθέτησαν μεν τον Θεό, έκαναν δε πατέρα τους τον διάβολο. Διότι καθένας που πράττει την αμαρτία, έχει γεννηθεί από τον διάβολο. Γι' αυτό και ο Κύριος λέγει σε όσους πράττουν το πονηρό: «Εσείς είστε από τον πατέρα σας, τον διάβολο».

Λέγοντας, λοιπόν, σε αυτά η Γραφή «είπεν ο Θεός», παριστάνει το θείο νεύμα και το ότι ο Θεός θέλησε να γίνουν τα όντα με αυτόν τον τρόπο· δεν είναι βέβαια αναγκαίο να σκεφτόμαστε ότι Εκείνος μίλησε με φωνή και συλλαβές, αλλά, ανακεφαλαιώνοντας όλη τη διήγηση, λέει: «Αυτή είναι η βίβλος της γενέσεως του ουρανού και της γης, την ημέρα που ο Θεός εποίησε τον ουρανό και τη γη και όλα όσα υπάρχουν σε αυτά». Τέτοια είναι η θεολογία των Εβραίων, η οποία διδάσκει ότι τα πάντα έχουν συσταθεί με τον δημιουργικό λόγο του Θεού. Έπειτα, διδάσκει ότι ολόκληρος ο κόσμος δεν εγκαταλείφθηκε έρημος από τον Δημιουργό του, σαν ορφανό από πατέρα, αλλά ότι διοικείται παντοτινά από την πρόνοια του Θεού, ώστε ο Θεός να μην είναι μόνο δημιουργός και ποιητής των όλων, αλλά και σωτήρας και διοικητής και βασιλιάς και ηγεμόνας, που επιστατεί αιώνια στον ήλιο, τη σελήνη, τα άστρα και σε ολόκληρο τον ουρανό και τον κόσμο, επιβλέποντας τα πάντα με τον μέγα οφθαλμό Του και με θεία δύναμη, όντας παρών σε όλα τα επουράνια και τα επίγεια, διατάσσοντας και διοικώντας τα πάντα μέσα στον κόσμο. Όπως εξάλλου και οι μεταγενέστεροι προφήτες, οι οποίοι, ομιλούντες υπό θεία έμπνευση κατά τον ίδιο τρόπο, άλλοτε αναφωνούσαν μιλώντας εκ μέρους του ίδιου του θείου προσώπου: «Θεός που βρίσκεται κοντά είμαι εγώ, λέει ο Κύριος, και όχι Θεός από μακριά. Αν ένας άνθρωπος κάνει κάτι στα κρυφά, εγώ δεν θα το γνωρίσω; Μήπως δεν γεμίζω εγώ τον ουρανό και τη γη;»

Λʹ. ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΟΤΙ Ο ΚΟΣΜΟΣ ΕΙΝΑΙ ΓΕΝΗΤΟΣ Εφόσον ο Μωυσής διακήρυξε ότι αυτό το σύμπαν είναι γενητό και δημιουργήθηκε από τον Θεό (λέει δηλαδή ξεκινώντας το βιβλίο του: «Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην» και μετά τις επιμέρους λεπτομέρειες προσθέτει: «Αυτή είναι η βίβλος γενέσεως του ουρανού και της γης, όταν δημιουργήθηκαν, την ημέρα που εποίησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη»), άκουσε και τον Πλάτωνα, πώς δεν αποκλίνει από αυτή τη σκέψη, γράφοντας και αυτός κάπως έτσι: «Κάθε τι πάλι που δημιουργείται, δημιουργείται κατ' ανάγκην από κάποιο αίτιο· διότι είναι παντελώς αδύνατον να λάβει γένεση χωρίς αίτιο». Και προσθέτει: «Ολόκληρος λοιπόν ο ουρανός ή ο κόσμος, ή με όποιο άλλο όνομα θα δεχόταν πιο ευχάριστα να ονομαστεί, ας τον ονομάσουμε έτσι· πρέπει λοιπόν να εξετάσουμε πρώτα γι' αυτόν, αυτό ακριβώς που επιβάλλεται να εξετάζεται στην αρχή για κάθε πράγμα, δηλαδή εάν υπήρχε πάντοτε, χωρίς να έχει καμία αρχή γενέσεως, ή αν δημιουργήθηκε, ξεκινώντας από κάποια αρχή. Δημιουργήθηκε· διότι είναι ορατός και απτός και έχει σώμα, και όλα τα παρόμοια είναι αισθητά, και τα αισθητά που γίνονται αντιληπτά μέσω της γνώμης αποδείχθηκε ότι είναι γενητά. Και για ό,τι δημιουργήθηκε, λέμε ότι είναι ανάγκη να έχει δημιουργηθεί από κάποιο αίτιο. Τον δημιουργό λοιπόν και κατασκευαστή αυτού του σύμπαντος είναι δύσκολο έργο να τον βρει κανείς, και αφού τον βρει, είναι αδύνατον να μιλήσει για αυτόν σε όλους». Και πάλι στη συνέχεια λέει: «Έτσι λοιπόν, σύμφωνα με το εύλογο επιχείρημα, πρέπει να λέμε ότι αυτός ο κόσμος δημιουργήθηκε στ' αλήθεια ως ζωντανό ον, έμψυχο και έλλογο, διά της πρόνοιας του Θεού».

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ. Στο οποίο περιέχεται μια μερική θεώρηση της φύσης του κόσμου, και μια πιο εκλεπτυσμένη διήγηση για τα όσα προηγήθηκαν της δημιουργίας του ανθρώπου. «Αυτή είναι η βίβλος γενέσεως του ουρανού και της γης», λέει η Γραφή· όταν ολοκληρώθηκε όλος ο ορατός κόσμος, και το καθένα από τα όντα, αφού διαχωρίστηκε, κατέλαβε την οικεία του θέση· όταν το ουράνιο σώμα περιέβαλε κυκλικά τα πάντα, ενώ τον κεντρικό χώρο του σύμπαντος κατέλαβαν τα βαριά και με καθοδική φορά σώματα, η γη και το ύδωρ, τα οποία συγκρατούν το ένα το άλλο. Ως σύνδεσμος δε και σταθερότητα των δημιουργημάτων, η θεία τέχνη και δύναμη εναποτέθηκε στη φύση των όντων, κατευθύνοντας τα πάντα με διπλές ενέργειες. Διότι, με τη στάση και την κίνηση επινόησε τη γένεση για τα μη όντα και τη διατήρηση για τα όντα, περιστρέφοντας κυκλικά, σαν τροχό, την ταχύτατη κίνηση του ουρανού γύρω από το βαρύ και αμετάθετο στοιχείο της ακίνητης φύσης, σαν γύρω από κάποιον σταθερό άξονα, και διατηρώντας το αδιάλυτο και στα δύο στοιχεία μέσω της αλληλεπίδρασής τους· καθώς αφενός η ουσία που κινείται κυκλικά, μέσω της ταχείας κίνησής της, περισφίγγει ολόγυρα το συμπαγές της γης, και αφετέρου το στερεό και ανένδοτο στοιχείο, μέσω της αμετακίνητης σταθερότητάς του, εντείνει αδιάλειπτα τη δίνη αυτών που περιστρέφονται γύρω του. Σε καθένα δε από τα στοιχεία που διαφέρουν ως προς τις ενέργειες επιτεύχθηκε ίση ύψιστη ένταση, τόσο στη στάσιμη φύση όσο και στην αεικίνητη περιφορά.

Ομιλία ΙΒ΄. Στα επόμενα περί της δημιουργίας: «Αυτή είναι η βίβλος της γενέσεως του ουρανού και της γης, όταν δημιουργήθηκαν· την ημέρα κατά την οποία ο Θεός δημιούργησε τον ουρανό και τη γη.» α΄. Ας εκπληρώσουμε λοιπόν σήμερα την υπόσχεσή μας, και ας καταπιαστούμε με τη συνήθη διδασκαλία, και ας συνδέσουμε με τη σειρά όσων ελέχθησαν προηγουμένως και αυτά που πρόκειται να λεχθούν τώρα. Διότι γνωρίζετε ότι, παρόλο που και μία και δύο φορές σπεύσαμε και θελήσαμε να το πράξουμε αυτό, η μέριμνα για τους αδελφούς μας έστρεψε τη γλώσσα μας προς τη δική τους νουθεσία.

Επειδή, λοιπόν, φροντίσαμε με τον πρέποντα τρόπο εκείνους που πλανώνται σχετικά με την εορτή του Πάσχα και οι οποίοι, εξαιτίας αυτής της δήθεν μικρής παρατήρησης κανόνων, ζημιώνουν σε μεγάλο βαθμό τους εαυτούς τους, εφαρμόζοντας τη θεραπεία που ταιριάζει στο τραύμα τους, και προσφέραμε στους αμύητους την αρμόζουσα νουθεσία, θα ήταν φυσικό επόμενο πλέον, εφόσον σταθήκαμε απέναντι στα κατεπείγοντα από τα νοσήματα και εκπληρώσαμε το χρέος μας προς αυτά, να παραθέσουμε σήμερα πνευματική εστίαση κοινή για όλους σας. Διότι, όπως ακριβώς, προτού φροντίσουμε τους αδελφούς μας, αν παραλείπαμε την προτροπή προς αυτούς και, ακολουθώντας τη σειρά, τους παραβλέπαμε ενώ ασθενούν, δικαιολογημένα θα μας μεμφόταν κάποιος ότι αφήσαμε να παρέλθει ο κατάλληλος καιρός· έτσι και τώρα, επειδή δεν παραλείφθηκε τίποτε από όσα ήταν στις δυνάμεις μας, αλλά προσφέραμε τον λόγο της διδασκαλίας, και καταβάλαμε το αργύριο, και εναποθέσαμε τα σπέρματα σε τούτη την πνευματική γη, είναι φυσικό επόμενο να θέσουμε και πάλι στο μέσον τα όσα αναγνώστηκαν από τον μακάριο Μωυσή, ώστε, αφού καρπωθούμε το όφελος από αυτά, να αναχωρήσουμε με αυτόν τον τρόπο για τα σπίτια μας. Ποια είναι, λοιπόν, αυτά, ας ακούσουμε. «Αυτή είναι η βίβλος», λέει, «της γενέσεως του ουρανού και της γης, όταν δημιουργήθηκαν· την ημέρα που έπλασε ο Θεός τον ουρανό και τη γη, και κάθε χλωρό φυτό του αγρού, προτού υπάρξει πάνω στη γη, και κάθε χόρτο του αγρού, προτού αναβλαστήσει».

Διότι δεν είχε στείλει βροχή ο Θεός πάνω στη γη, και δεν υπήρχε άνθρωπος για να καλλιεργεί τη γη. Πηγή όμως ανέβαινε από τη γη και πότιζε όλο το πρόσωπο της γης. Πρόσεξέ μου πάλι τη σύνεση αυτού του θαυμαστού προφήτη, ή μάλλον τη διδασκαλία του Αγίου Πνεύματος. Διότι, αφού μας διηγήθηκε λεπτομερώς όλα τα σχετικά με τη δημιουργία, και περιέγραψε τα έργα των έξι ημερών, καθώς και τη δημιουργία του ανθρώπου και την εξουσία που του παραχωρήθηκε πάνω σε όλα τα ορατά, τώρα πάλι, ανακεφαλαιώνοντας τα πάντα, λέει: Αυτή είναι η βίβλος της γενέσεως του ουρανού και της γης, όταν δημιουργήθηκαν. Αξίζει εδώ να εξετάσουμε για ποιο λόγο την ονομάζει βίβλο του ουρανού και της γης, μολονότι η βίβλος περιέχει πολλά άλλα και μας διδάσκει για πλήθος άλλων πραγμάτων, όπως για την αρετή των δικαίων, για τη φιλανθρωπία του Θεού, και για τη συγκατάβαση που έδειξε τόσο προς τον πρωτόπλαστο όσο και προς ολόκληρο το ανθρώπινο γένος, καθώς και για πολλά άλλα, τα οποία δεν είναι της παρούσης στιγμής να απαριθμήσουμε. Μην παραξενεύεσαι, αγαπητέ. Διότι αυτή είναι η συνήθεια της θείας Γραφής, να μην μας τα διηγείται παντού όλα με λεπτομέρειες, αλλά ξεκινώντας από τα πλέον περιεκτικά, να αφήνει τα επόμενα να τα εξετάζουν εκείνοι που δέχονται τα λεγόμενα με καλοπροαίρετη ακοή. Και για να μάθεις ότι έτσι έχουν τα πράγματα, από αυτά ακριβώς που μόλις αναγνώστηκαν θα σας το καταστήσω φανερό.

Διότι ιδού, ενώ στα προηγούμενα η θεία Γραφή μάς δίδαξε την επιμέρους δημιουργία των πάντων, τώρα δεν τα μνημονεύει όλα, αλλά λέγει: «Αυτή είναι η βίβλος της γενέσεως του ουρανού και της γης, όταν δημιουργήθηκαν· κατά την ημέρα που εποίησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη», και τα εξής.

βʹ. Βλέπεις πώς περιστρέφει ολόκληρο τον λόγο γύρω από τον ουρανό και τη γη, αφήνοντας σε εμάς να κατανοήσουμε μέσα από αυτά όλα τα υπόλοιπα; Διότι, όταν λέει ουρανό και γη, τα συμπεριέλαβε όλα μαζί συνοπτικά, και όσα υπάρχουν στη γη, και όσα υπάρχουν στον ουρανό. Όπως ακριβώς, λοιπόν, κατά τη διήγηση των δημιουργημάτων δεν τα αναφέρει όλα με τη σειρά, αλλά, κάνοντας μνεία των πιο περιεκτικών, δεν μας τα διηγείται πλέον όλα ένα προς ένα· έτσι και ολόκληρο το βιβλίο, αν και περιέχει πολλά άλλα, το ονόμασε βιβλίο γενέσεως ουρανού και γης, αφήνοντας στο εξής σε εμάς, μέσω της αναφοράς σε αυτά, να αναλογιστούμε ότι είναι ανάγκη σε αυτό το βιβλίο να περιέχονται όλα τα ορατά, και όσα υπάρχουν στον ουρανό, και όσα υπάρχουν στη γη. «Την ημέρα», λέγει, «που εποίησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη, και κάθε χλωρό του αγρού, προτού να βλαστήσει πάνω στη γη, και κάθε χόρτο του αγρού, προτού να ανατείλει. Διότι ο Θεός δεν είχε ρίξει βροχή πάνω στη γη, και δεν υπήρχε άνθρωπος για να καλλιεργεί τη γη. Πηγή δε ανέβαινε από τη γη, και πότιζε όλο το πρόσωπο της γης». Πολύς είναι ο κρυμμένος θησαυρός μέσα σε αυτά τα σύντομα λόγια· γι' αυτό αρμόζει, με πολλή σύνεση και καθοδηγούμενοι από τη χάρη του Θεού, να αναπτύξουμε τα όσα ελέχθησαν, και να σας κάνουμε κοινωνούς αυτού του πνευματικού πλούτου.

Δ'. Αλλά δεν γνωρίζω πώς, παρασυρμένοι από τη ρύμη του λόγου, φθάσαμε σε αυτά. Ας επανέλθουμε, λοιπόν, στο προκείμενο και ας δούμε τι άλλο θέλει να μας διδάξει σήμερα αυτός ο μακάριος προφήτης. Διότι, αφού είπε: «Αυτή είναι η βίβλος της γενέσεως του ουρανού και της γης», προχωρώντας μας διηγείται πάλι με μεγαλύτερη ακρίβεια τη δημιουργία του ανθρώπου. Και επειδή πιο πάνω είπε με συντομία: «Και εποίησεν ο Θεός τον άνθρωπον, κατ’ εικόνα Θεού εποίησεν αυτόν», τώρα λέει: «Και έπλασεν ο Θεός τον άνθρωπον από το χώμα της γης, και ενεφύσησεν εις το πρόσωπον αυτού πνοήν ζωής, και εγένετο ο άνθρωπος εις ψυχήν ζώσαν». Μεγάλο είναι αυτό που ειπώθηκε, προκαλεί πολλή έκπληξη και υπερβαίνει την ανθρώπινη διάνοια. «Και έπλασε», λέει, «ο Θεός τον άνθρωπο», παίρνοντας χώμα από τη γη. Όπως ακριβώς έλεγα για όλα τα ορατά κτίσματα, ότι ο Δημιουργός των συμπάντων τα εργάζεται όλα αντίθετα προς την ανθρώπινη φύση, προκειμένου και μέσα από αυτό να καταδειχθεί η άφατη δύναμή Του, έτσι θα διαπιστώσουμε ότι συνέβη τώρα και με τη διάπλαση του ανθρώπου. Διότι, πρόσεξε, εθεμελίωσε τη γη πάνω στα ύδατα, πράγμα που ο ανθρώπινος λογισμός δεν μπορεί να το δεχθεί χωρίς πίστη, και όλες τις ουσίες, όταν το θελήσει, όπως ήδη αποδείξαμε, τις κάνει να ενεργούν αντίθετα προς τη δική τους φυσική ιδιότητα. Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, η θεία Γραφή μάς φανερώνει τώρα ότι το ίδιο συνέβη και κατά την πλάση του ανθρώπου.

Διότι και Ιησούς ονομάζεται εκείνος που, μετά τον Μωυσή, εισήγαγε τον λαό στη γη της επαγγελίας. Είδες τον τύπο; Δες τώρα την αλήθεια: Εκείνος εισήγαγε τον λαό στη γη της επαγγελίας, ενώ Αυτός στον ουρανό και στα αγαθά που βρίσκονται στους ουρανούς· εκείνος μετά τον θάνατο του Μωυσή, Αυτός μετά την παύση του νόμου· εκείνος ως ηγέτης του λαού, Αυτός ως βασιλιάς. Αλλά για να μην πλανηθείς ακούγοντας το όνομα Ιησούς εξαιτίας της συνωνυμίας, πρόσθεσε: του Ιησού Χριστού, υιού Δαβίδ. Διότι εκείνος δεν προερχόταν από τον Δαβίδ, αλλά από άλλη φυλή. Για ποιον λόγο, όμως, την ονομάζει Βίβλο γενέσεως του Ιησού Χριστού, παρόλο που αυτή δεν περιλαμβάνει μόνο τη γέννηση, αλλά ολόκληρη τη θεία οικονομία; Διότι αυτό είναι το κορυφαίο γεγονός όλης της οικονομίας, και αποτελεί για εμάς την αρχή και τη ρίζα όλων των αγαθών. Όπως, λοιπόν, ο Μωυσής το ονομάζει βιβλίο του ουρανού και της γης, μολονότι δεν αναφέρθηκε μόνο στον ουρανό και στη γη, αλλά και σε όλα όσα βρίσκονται ανάμεσά τους, έτσι και αυτός ονόμασε το βιβλίο από το σημαντικότερο των έργων. Διότι το γεγονός που είναι γεμάτο έκπληξη και ξεπερνά κάθε ελπίδα και προσδοκία, είναι το να γίνει ο Θεός άνθρωπος· και εφόσον συνέβη αυτό, όλα τα μετέπειτα έπονται απολύτως λογικά και με φυσική ακολουθία.

Αλλά ας επανέλθουμε στο προκείμενο. Όπως λοιπόν μια χώρα ή έναν αγρό, για να πω πάλι τα ίδια, έτσι και ολόκληρο τον κόσμο τον χάρισε στον Αδάμ, όπως έχει ειπωθεί. Αυτά δε τα ολοκλήρωσε ο Θεός μέσα σε έξι ημέρες· και άκουσε τη θεία Γραφή να το δηλώνει αυτό σαφέστατα. Διότι, αφού είπε: «Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο, κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε· άρρεν και θήλυ τους εποίησε και τους ευλόγησε» και τα υπόλοιπα που ακολουθούν, τότε πρόσθεσε λέγοντας τα εξής: «Και είδε ο Θεός όλα όσα εποίησε, και ιδού ήταν πάρα πολύ καλά· και έγινε εσπέρα και έγινε πρωί, ημέρα έκτη· και ολοκλήρωσε ο Θεός την έκτη ημέρα τα έργα Του τα οποία εποίησε, και κατέπαυσε ο Θεός την έβδομη ημέρα από όλα τα έργα Του, τα οποία άρχισε ο Θεός να ποιεί». Έπειτα, θέλοντας να μας διδάξει πώς εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο και από πού, ανακεφαλαιώνοντας τον λόγο, λέει πάλι περίπου τα εξής: «Αυτή είναι η βίβλος της γενέσεως του ουρανού και της γης, όταν δημιουργήθηκαν» και μετά από λίγο: «Και έπλασε ο Θεός τον άνθρωπο από χώμα της γης», το οποίο πρέπει να το εννοήσουμε ως εξής: εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο λαμβάνοντας χώμα από τη γη, «και εμφύσησε στο πρόσωπό του πνοή ζωής και έγινε ο άνθρωπος ζωντανή ψυχή.»