Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 2:6

Αυτός λοιπόν ο Αδάμ τοποθετήθηκε στον παράδεισο και έφαγε από το ξύλο. Ο δε παράδεισος, λέει, ήταν «στην Εδέμ προς ανατολάς»· «πηγή δε ανέβαινε από την Εδέμ», και δεν είπε «κατέβαινε», για να μη νομίσουμε ότι η Εδέμ βρίσκεται στον ουρανό. Διότι, εάν ήταν στον ουρανό, θα έλεγε ότι πηγή «κατέρχεται» από ψηλά. Αλλά λέει επίσης: «ποταμός εκπορεύεται από την Εδέμ»· και δεν είπε ότι κατέρχεται. Αυτός «χωρίζεται σε τέσσερις αρχές. Το όνομα του ενός είναι Φισών», και βλέπουμε τον Φισών μπροστά στα μάτια μας. Και ο μεν Φισών είναι ο Γάγγης, όπως ονομάζεται από τους Ινδούς και τους Αιθίοπες, οι δε Έλληνες τον ονομάζουν Ινδό ποταμό. «Διότι περικυκλώνει όλη την Ευιλάτ», τη μικρή και τη μεγάλη Αιθιοπία, τα μέρη των Ευιλαίων, διαπερνά δε τη μεγάλη Αιθιοπία και εκβάλλει στον νότο και καταλήγει εσωτερικά των Γαδείρων στον μεγάλο Ωκεανό. Δεύτερος ποταμός είναι ο «Γεών». Και βλέπουμε τον ποταμό αισθητά και όχι αλληγορικά· διότι αυτός είναι που κατέρχεται μέσω της Αιθιοπίας και διαπερνά τη μικρή Αιθιοπία, την Ανουβίτιδα και τη Βλεμμύα και την Αξωμίτιδα, και κατακλύζοντας τα μέρη της Θηβαΐδας και της Αιγύπτου εκβάλλει σε αυτήν τη θάλασσα. Εάν δε κάποιος δυσπιστεί, ας ακούσει τον Ιερεμία που λέει: «τι ζητάτε εσείς στη γη της Αιγύπτου, για να πιείτε το θολωμένο νερό του Γεών;» «

Και προσθέτει: διότι έτσι είπε ο Σωτήρας προς τις ιερές πηγές: «πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη». Έπειτα, σαν να συνοψίζει τον λόγο του, εισάγει το συμπέρασμα στη δική του διήγηση λέγοντας: είναι από παντού φανερό ότι οι ιεροί απόστολοι ονομάστηκαν μεταφορικά και πηγές από τον προφήτη. Και ενώ θέλει οι απόστολοι να είναι οι πηγές, δεν του αρέσουν οι προφήτες· γιατί άραγε, παρά μόνο επειδή δεν μπορούσε να τοποθετήσει τη σάρκα του Σωτήρα πριν από εκείνους; Καίτοι, ακόμη και πριν από τις φυσικές και αισθητές πηγές, τις οποίες μνημόνευσε και ο Μωυσής στην κοσμογονία λέγοντας «πηγή δε ανέβαινε από τη γη και πότιζε όλο το πρόσωπο της γης» και πάλι «ποταμός δε εκπορεύεται από την Εδέμ για να ποτίζει τον παράδεισο», προϋπήρχε ο Υιός του Θεού, ο Οποίος διδάσκει αυτά για τον εαυτό Του στο βιβλίο των Παροιμιών. Εκείνος δε που αποκαλύπτεται στον Ιώβ μνημονεύει και πηγές της θάλασσας λέγοντας: «ήλθες δε στην πηγή της θάλασσας, και στα ίχνη της αβύσσου περπάτησες;». Επειδή δε η Γραφή διδάσκει ότι υπάρχουν και κάποια ύδατα υπεράνω των ουρανών, λέγοντας: «αινείτε Αυτόν οι ουρανοί των ουρανών, και τα ύδατα τα υπεράνω των ουρανών», είναι λογικό να νοήσουμε ότι υπάρχουν κάποιες πηγές και για εκείνα τα ύδατα (όποια και αν είναι η φύση τους), έτσι ώστε να αποδειχθεί ότι είναι αρχαιότερος και από εκείνες Εκείνος που έχει πει ότι προϋπάρχει «πριν προέλθουν οι πηγές των υδάτων».

Για να γίνει όμως σε μας πιο σαφές το νόημα, θα προσθέσω στον λόγο μία εικόνα ως παράδειγμα. Διότι, όπως ακριβώς αν κάποιος βρισκόταν κοντά σε εκείνη την πηγή, για την οποία η Γραφή είπε στην αρχή ότι ανέβαινε από τη γη με τόσο μεγάλο πλήθος ύδατος ώστε να κατακλύζει όλο το πρόσωπο της γης, αυτός που πλησίασε την πηγή θα θαυμάσει βέβαια εκείνο το άπειρο νερό που πάντοτε αναβλύζει και χύνεται από αυτήν, αλλά δεν θα μπορούσε να πει ότι έχει δει όλο το νερό (διότι πώς θα μπορούσε να δει αυτό που είναι ακόμη κρυμμένο στα έγκατα της γης; Ώστε, ακόμη κι αν παραμείνει για πολύ χρόνο κοντά σε αυτό που αναβρύει, βρίσκεται πάντοτε στην αρχή της θεάσεως του νερού· διότι το νερό δεν σταματά, καθώς ρέει αδιάκοπα και αρχίζει διαρκώς να αναβλύζει), έτσι και εκείνος που αποβλέπει προς εκείνο το θείο και απεριόριστο κάλλος, επειδή αυτό που πάντοτε ανακαλύπτει του φαίνεται απολύτως πιο καινούργιο και πιο παράδοξο σε σχέση με αυτό που έχει ήδη κατανοήσει, θαυμάζει βέβαια αυτό που διαρκώς φανερώνεται, αλλά ποτέ δεν παύει την επιθυμία του να δει, διότι αυτό που προσδοκά είναι πάντοτε πιο μεγαλοπρεπές και πιο θείο από αυτό που έχει ήδη αντικρίσει. Γι' αυτόν τον λόγο, λοιπόν, και εδώ η νύμφη, καθώς διαρκώς θαυμάζει και εκπλήσσεται με αυτό που γνωρίζει, ποτέ δεν αναπαύει τον πόθο της για αυτό που θεωρεί στα όσα έχει ήδη γνωρίσει. Εξαιτίας αυτού, και τώρα αισθάνεται τον Λόγο σαν να κρούει ακόμη τη θύρα, και εγείρεται προς υπακοήν και λέει: «Η φωνή του αδελφιδού μου κρούει τη θύρα».

Αλλά ας δούμε πώς η μακαριστή πτωχεία γεννά το μακάριο πένθος. Επειδή λοιπόν παρουσιάστηκαν από τον λόγο λίγο πιο πάνω τέσσερα είδη της πνευματικής πτωχείας, αυτής που αφορά το φρόνημα, αυτής που αφορά το σώμα, αυτής που αφορά την περιουσία του βίου και αυτής που αφορά τους εξωτερικούς πειρασμούς (και ας μην υποθέσει κανείς από εμάς, ακούγοντας να προβάλλονται αυτά χωριστά, ότι και η εφαρμογή τους είναι χωριστή, διότι από τη φύση τους συντελούνται το ένα μαζί με το άλλο· γι' αυτό και συμπεριλήφθηκαν σε έναν μακαρισμό, ο οποίος συγχρόνως υπέδειξε θαυμάσια και ποιο είναι σαν ρίζα και αιτία των άλλων, δηλαδή το δικό μας πνεύμα· διότι αυτό, έχοντας εγκολπωθεί τη χάρη του ευαγγελικού κηρύγματος, όπως ειπώθηκε, αναβλύζει από τον εαυτό του πηγή πτωχείας, η οποία ποτίζει όλο το πρόσωπο της δικής μας γης, δηλαδή τον εξωτερικό άνθρωπο, και τον καθιστά παράδεισο αρετών)· εφόσον λοιπόν υπάρχουν τέσσερα είδη πνευματικής πτωχείας, από το καθένα από αυτά γεννιέται το κατάλληλο πένθος, μαζί με την αρμόζουσα παρηγοριά.

Διότι δεν είχε στείλει βροχή ο Θεός πάνω στη γη, και δεν υπήρχε άνθρωπος για να καλλιεργεί τη γη. Πηγή όμως ανέβαινε από τη γη και πότιζε όλο το πρόσωπο της γης. Πρόσεξέ μου πάλι τη σύνεση αυτού του θαυμαστού προφήτη, ή μάλλον τη διδασκαλία του Αγίου Πνεύματος. Διότι, αφού μας διηγήθηκε λεπτομερώς όλα τα σχετικά με τη δημιουργία, και περιέγραψε τα έργα των έξι ημερών, καθώς και τη δημιουργία του ανθρώπου και την εξουσία που του παραχωρήθηκε πάνω σε όλα τα ορατά, τώρα πάλι, ανακεφαλαιώνοντας τα πάντα, λέει: Αυτή είναι η βίβλος της γενέσεως του ουρανού και της γης, όταν δημιουργήθηκαν. Αξίζει εδώ να εξετάσουμε για ποιο λόγο την ονομάζει βίβλο του ουρανού και της γης, μολονότι η βίβλος περιέχει πολλά άλλα και μας διδάσκει για πλήθος άλλων πραγμάτων, όπως για την αρετή των δικαίων, για τη φιλανθρωπία του Θεού, και για τη συγκατάβαση που έδειξε τόσο προς τον πρωτόπλαστο όσο και προς ολόκληρο το ανθρώπινο γένος, καθώς και για πολλά άλλα, τα οποία δεν είναι της παρούσης στιγμής να απαριθμήσουμε. Μην παραξενεύεσαι, αγαπητέ. Διότι αυτή είναι η συνήθεια της θείας Γραφής, να μην μας τα διηγείται παντού όλα με λεπτομέρειες, αλλά ξεκινώντας από τα πλέον περιεκτικά, να αφήνει τα επόμενα να τα εξετάζουν εκείνοι που δέχονται τα λεγόμενα με καλοπροαίρετη ακοή. Και για να μάθεις ότι έτσι έχουν τα πράγματα, από αυτά ακριβώς που μόλις αναγνώστηκαν θα σας το καταστήσω φανερό.

βʹ. Βλέπεις πώς περιστρέφει ολόκληρο τον λόγο γύρω από τον ουρανό και τη γη, αφήνοντας σε εμάς να κατανοήσουμε μέσα από αυτά όλα τα υπόλοιπα; Διότι, όταν λέει ουρανό και γη, τα συμπεριέλαβε όλα μαζί συνοπτικά, και όσα υπάρχουν στη γη, και όσα υπάρχουν στον ουρανό. Όπως ακριβώς, λοιπόν, κατά τη διήγηση των δημιουργημάτων δεν τα αναφέρει όλα με τη σειρά, αλλά, κάνοντας μνεία των πιο περιεκτικών, δεν μας τα διηγείται πλέον όλα ένα προς ένα· έτσι και ολόκληρο το βιβλίο, αν και περιέχει πολλά άλλα, το ονόμασε βιβλίο γενέσεως ουρανού και γης, αφήνοντας στο εξής σε εμάς, μέσω της αναφοράς σε αυτά, να αναλογιστούμε ότι είναι ανάγκη σε αυτό το βιβλίο να περιέχονται όλα τα ορατά, και όσα υπάρχουν στον ουρανό, και όσα υπάρχουν στη γη. «Την ημέρα», λέγει, «που εποίησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη, και κάθε χλωρό του αγρού, προτού να βλαστήσει πάνω στη γη, και κάθε χόρτο του αγρού, προτού να ανατείλει. Διότι ο Θεός δεν είχε ρίξει βροχή πάνω στη γη, και δεν υπήρχε άνθρωπος για να καλλιεργεί τη γη. Πηγή δε ανέβαινε από τη γη, και πότιζε όλο το πρόσωπο της γης». Πολύς είναι ο κρυμμένος θησαυρός μέσα σε αυτά τα σύντομα λόγια· γι' αυτό αρμόζει, με πολλή σύνεση και καθοδηγούμενοι από τη χάρη του Θεού, να αναπτύξουμε τα όσα ελέχθησαν, και να σας κάνουμε κοινωνούς αυτού του πνευματικού πλούτου.

Διότι το Άγιο Πνεύμα, προγνωρίζοντας τα μέλλοντα, ώστε να μην επιτρέπεται σε κανέναν από τους μεταγενέστερους να φιλονικεί και, αντίθετα προς τη θεία Γραφή, να προσθέτει στα δόγματα της Εκκλησίας αντιλήψεις από τους δικούς του συλλογισμούς, και τώρα πάλι, αφού πρώτα δίδαξε τη σειρά των δημιουργημάτων, και τι παρήχθη πρώτο, τι δε δεύτερο, και ότι τα σπέρματα (φυτά) της γης τα έβγαλε η γη, υπηρετώντας τον λόγο και το πρόσταγμα του Δεσπότη, και παρακινήθηκε προς τις ωδίνες (της καρποφορίας), χωρίς να έχει ανάγκη ούτε τη συνέργεια του ήλιου (διότι πώς θα μπορούσε, αφού δεν είχε ακόμη δημιουργηθεί;), ούτε την άφθονη βροχή των υετών, ούτε την εργασία του ανθρώπου· διότι ούτε αυτός είχε ακόμη έρθει στην ύπαρξη· για τον λόγο αυτόν αναφέρει και πάλι το καθετί με λεπτομέρεια, ώστε να επιστομίσει την αχαλίνωτη γλώσσα εκείνων που επιχειρούν να ασχημονούν. Διότι τι λέει; «Την ημέρα που εποίησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη, και κάθε χλωρό φυτό του αγρού προτού να υπάρξει πάνω στη γη, και κάθε χορτάρι του αγρού προτού να βλαστήσει. Διότι δεν είχε ρίξει βροχή ο Θεός πάνω στη γη, και άνθρωπος δεν υπήρχε για να καλλιεργεί τη γη. Αλλά πηγή ανέβαινε από τη γη και πότιζε όλο το πρόσωπο της γης». Αυτό θέλει να πει, ότι με τον λόγο και το πρόσταγμά Του τα προηγουμένως μη όντα ήλθαν στην ύπαρξη, και όσα δεν υπήρχαν, αυτά φανερώθηκαν αμέσως όλα μαζί. Το χορτάρι, δηλαδή, που αναδύεται από τη γη· όταν όμως λέει χορτάρι, εννοεί όλα τα είδη των φυτών.

Αλλ᾽ όμως, αυτήν την τόσο πλατιά καρδιά τη συνέσφιξε πολλές φορές και την έθλιψε η αγάπη που την πλαταίνει· «Διότι από πολλή θλίψη», λέει, «και συνοχή καρδιάς σας τα έγραψα αυτά». Και επιθυμούσα να δω συντετριμμένη αυτήν που φλεγόταν για τον καθέναν από όσους χάνονταν, αυτήν που κοιλοπονούσε για δεύτερη φορά τα παιδιά που είχαν εκπέσει, αυτήν που έβλεπε τον Θεό («Διότι οι καθαροί στην καρδιά», λέει, «θα δουν τον Θεό»)· αυτήν που είχε γίνει θυσία («Διότι θυσία στον Θεό είναι το συντετριμμένο πνεύμα»)· αυτήν που είναι υψηλότερη από τους ουρανούς, ευρύτερη από την οικουμένη, λαμπρότερη από την αχτίδα του φωτός, θερμότερη από τη φωτιά, στερεότερη από τον αδάμαντα, αυτήν που ανέβλυζε ποταμούς· «Διότι ποταμοί ζωντανού νερού», λέει, «θα ρεύσουν από τα σπλάχνα του»· εκεί όπου βρισκόταν η πηγή που αναπήδα, και η οποία δεν πότιζε το πρόσωπο της γης, αλλά τις ψυχές των ανθρώπων· από όπου όχι μόνο ποταμοί, αλλά και πηγές δακρύων ανάβλυζαν, και τη νύχτα και την ημέρα· αυτήν που έζησε την καινή ζωή, και όχι τούτη τη δική μας («Διότι δεν ζω πλέον εγώ, αλλά ζει μέσα μου», λέει, «ο Χριστός»).

Έπειτα πάλι διηγείται τη διάπλαση του ανθρώπου, και το πόσης τιμής και υπεροχής και σοφίας και σύνεσης έγινε μέτοχος, και ότι πριν από την πλάση του ανθρώπου «δεν έβρεξε ο Θεός πάνω στη γη», αλλά ότι «πηγή ανέβαινε από τη γη και πότιζε όλη την επιφάνεια της γης», και πώς και από πού πλάστηκε η γυναίκα, και ότι «φύτεψε ο Θεός παράδεισο στην Εδέμ προς ανατολάς και έθεσε εκεί τον άνθρωπο» μαζί με τη βοηθό του, και ότι έλαβαν εντολή σχετικά με το δέντρο της γνώσης, και ότι αθέτησαν την εντολή εξαιτίας της απάτης του όφεως, και ότι εκδιώχθηκαν από τον παράδεισο και ντύθηκαν με δερμάτινους χιτώνες και από αθάνατοι έγιναν θνητοί και καταδικάστηκαν να ζουν με κόπο και να γεννιούνται και να πεθαίνουν και να επιστρέφουν στη γη από την οποία πάρθηκαν, και ότι ο Κάιν, κυριευμένος από φθόνο, σκότωσε τον Άβελ, και ότι τόσο ο Κάιν όσο και οι απόγονοί του έγιναν απόβλητοι από τον Θεό και καταραμένοι εξαιτίας του φόνου του Άβελ.

μδ΄. Αυτός που κατέλαβε αυτή την ακρόπολη, δεν μπορεί να κρατείται από τα δεσμά της αισθήσεως του υλικού κόσμου, δεν βλέπει τίποτα από τις απολαύσεις του βίου, δεν ξεχωρίζει τον όσιο από τον ανόσιο· αλλά, όπως ακριβώς ο Θεός βρέχει και ανατέλλει τον ήλιο εξίσου σε δικαίους και αδίκους, σε πονηρούς και αγαθούς, έτσι εξίσου και αυτός ανατέλλει και απλώνει προς όλους τις ακτίνες της αγάπης, και δεν στενεύουν τα σπλάγχνα του, καθώς κυοφορεί την αγάπη για όλους, ενώ στενοχωρείται και θλίβεται όταν δεν ευεργετεί όσο επιθυμεί. Από αυτό εκπορεύεται μια άλλη πηγή κατανύξεως, όπως από την Εδέμ, η οποία διαιρείται σε τέσσερις αρχές: στην ταπεινοφροσύνη, στην αγνεία, στην απάθεια και στο ύψος της απερίσπαστης προσευχής, και ποτίζει το πρόσωπο όλης της νοητής κτίσεως του Θεού.